Adamzattyń taǵdyryn oılaıtyn tulǵa (Esse)

Semeı qalasynda dúnıege kel­gen, Abaıdyń Jıdebaıy men Qa­rýalynda er jetken onyń ti­keleı atalary Abaıǵa arasha tús­ken Pusharbaı batyr men Q­a­reke «Abaı joly» romanynda ke­lis­ti jazylǵan. Rollannyń shy­ǵar­ma­shy­ly­ǵyna toqtalar al­dynda onyń ósken ortasy, emgen qunarly ýyzy men estigen she­jire tarıhı jaıynda aıtpaı ke­týge bolmaıdy.

Ákesi Sháken aǵamyz Úshinshi Belarýs maıdanynyń erjúrek desantnıgi bolǵan. Jaý tylyna 165 ret parashıýtpen sekir­gen. «Dańq» ordeniniń kavaleri. So­ǵystan soń Máskeýdiń eki ınstı­týtyn bitirgen asa bilimdi, adal adam bolypty. Orys, nemis til­derin jetik bilgen. Semeı obly­sy basshylarynyń biri bolyp qyz­met atqarǵan. Áýezovtiń Shyń­­ǵystaýdaǵy al­pys jasqa tolý mereıtoıyn basqarǵan. Keńes Odaǵynyń maıtalman jazýshylary Rasýl Ǵamzatov, Mustaı Ká­rim, Vıktor Asta­fev, Qaısyn Qulıevtermen jaqsy qarym-qatynasta bolǵan. Bar-joǵy 58 jasynda ómirden erte ketken. Semeıdegi alapat ashtyq týraly kitap ta jaza bastaǵan eken.

Sheshesi Ráshıda apaı bıylǵy mamyr aıynda 94 jasynda dúnıe­den ótti. Keńgirbaı bımen úzeńgiles ataqty Kóbeı bı­diń urpaǵy. Atalary Ertis boıyn bılegen ataqty bolystar eken. Bul kisi de kitapty kóp oqy­ǵan, sheshen adam bolǵan. Úlken aǵasy Qazaq ASSR-niń tuń­ǵysh Ishki ister mınıstri, Eko­nomıka mınıstri bolyp qyzmet atqarǵan. Ekinshi aǵasy, Se­meıdegi «Ekpindi» gazetiniń bas redaktory bolǵan. Eki aǵasy da «halyq jaýy» retinde 1937 jyly Kolymada atylǵan.

Rollannyń úıindegi Klara kelin Quran aýdarǵan adam. Abaı­dyń qara­sózin, Shahkárimniń fılosofııalyq tol­ǵaý­laryn, ál-Farabıdiń, Alashtyń asyl­­da­rynyń shyǵarmalaryn orysshaǵa aýdaryp, ár jyldary Máskeýde kitap etip shyǵarǵan. Ázız Nesın­niń, Qo­jana­syrdyń hıkaıalaryn túrik tilinen qazaqshaǵa aýdar­ǵan. Jeti til biledi. So­nyń tór­teýin­de erkin jazady. «Amanat» jýrna­lynyń bas redaktory.

1

Rollan Semeıde jıyrma jeti jasyna deıin jýrna­lıst, ınjener-ekonomıst, oblystyq stýdenttik qurylys otrıadynyń komandıri, qalalyq sovet bastyǵynyń orynbasary qyzmetterin atqarǵan. Bireý biledi, bireý bilmeıdi, onyń sportta jetken jetistikteri de aıryqsha. Qazaq kúresinen respýb­lıka chempıony, erkin kúresten respýb­lı­kadaǵy úzdik jigittiń bireýi, sambodan stýdentter arasynda Keńes Oda­ǵy­nyń chempıony. Rollannyń jattyq­tyrý­shylary da álemge áıgili palýandar Amangeldi Ǵabsattarov, Ábilseıit Aıqanov, Lev Moskalev bolǵan.

Jıyrma jeti jasynda Máskeýde ótken Jas jazýshylardyń VI keńesinde onyń shyǵarmalaryn ataqty keńes jazýshylary joǵary baǵalaıdy. Vasılıı Shýkshın Rollannyń áńgimelerin oqyǵan soń, bir bet pikir jazypty. Bir kún úıin­de qonaq etip, ashyq pikirlesipti. Qosh­tasarda: «Rollan, seniń jazýǵa tolyq qa­qyń bar! Alǵa, satırık!» dep bir-aq aýyz sóz aıtypty. Ekeýi qaıtyp kezdes­pegen. Sol kezde orystyń uly jazýshysy Vasılıı Makarovıch Shýkshın týraly Rollan bylaı deıdi: «Úlken ja­zýshynyń sol bir aýyz sóz-tilegi maǵan ǵa­jaıyp qanat bitirgenin men esh ýaqytta umytpaımyn. Ár jas jazýshynyń aldynan Shýkshındeı adal kemeńger jazýshy shyǵyp bata berip tursa, bizdiń ónerimiz kemeldenip, sharyqtaı beredi. Bıikke umtylady. Men jas jazýshyny kórsem, qoldaǵym kelip, jas qanatyna qýat bergim kelip turady».

Rollan jasynan Máskeýde ómir súrdi, Máskeýde tolysty, Máskeýden ata­ǵy álem­ge tanyldy.

Men ony bertinde toqsanynshy jyl­dardyń ortasynda ǵana kórdim. Jazǵan­daryn álide tolyq oqyp, tereń zerdelemegen kez edi. Taǵdyr ekeýmizdi kesh kezdes­tirgen eken.

Men jas kezimnen Rollannyń atalas aǵalary Ábish Jırenshınniń, Ǵaısa Sarmýrzınniń qolynda tárbıelendim deýge bolady. Ǵaısa aǵanyń qyzy Másken (Mástýra) Sarmýrzına apamyzben kóp jyl qyzmettes boldym. Ol kisi meniń qamqorshym boldy. Másken apaı áıgili Áýezovtiń shákirti bolatyn. Ábish aǵa da, Ǵaısa aǵa da Áýezovtiń «Abaı jo­ly» romanynan tirideı túse qalǵan tobyqtylar sııaqty kórinetin. Nesin aıtaıyn, ol kisi­ler eren adamdar edi. Ǵaısa aǵa men Mu­qań jaqyn dos bolatyn. Muqańdy men Ǵaısa aǵanyń úıinde jıi kórýshi edim. Sonda Muqań aǵylyp kól-kósir áńgime aıtýshy edi. Ol kisini tyńdaǵan saıyn men Uly Dala ýnıversıtetinen dáris, tálim alǵandaı bolýshy edim. Olardy naǵyz ǵulamalar edi dese de jarasady.

Jırenshe sheshenniń nemeresi emes pe, Ábish aǵa qabat-qabat oılarǵa toly sheshen sózben áńgime bastaǵanda, tań­qalmasqa bolmaýshy edi. Qudaı-aý, nedegen sheshendik dep tańdanýshy edim. Tele­geı-teńiz Abaı týraly aıtqandary qandaı edi?! Ábish aǵanyń anasy – Jırenshe sheshenniń bel kelini. Apamyz da aqyldy, áńgimeshil kisi edi. Biz Ábish aǵamen kórshiles boldyq. Meniń anam Ábish aǵanyń anasymen jıi aralasyp turdy. Anam dúnıeden ótkende, súıegine salǵan bulǵyn ishikti ákelip Ábish aǵanyń anasynyń ıyǵyna japqan edik.

2

1992 jyldyń kókteminde Rollan Máskeýdi tastap, Aqtaýǵa ushyp keledi. Týǵan jerge tabany tıisimen, ol kólde­neń kólikterge minip, Qazaq elin emin-erkin aralaıdy. Elde tamaq joq. Kıim joq. Aqsha joq. Bıliktiń qaýqary joq. Túsi­­­niksiz kúnder men túnderdi basynan keshiredi.

Ash-jalańash qazaq dalasyn Rollan Mańǵystaýdan-Altaıǵa, Jaıyqtan-Er­tiske deıin eki jyl jaıaý kezedi. Sol sapa­rynda ol ondaǵan jazba dáp­ter­lerdi, júzdegen magnıtofon lentala­ryn toltyrady. Sol sapardan ol eki úl­ken kitap jazady. Bireýi – «Qazaq eli nemese derbestik pen daralyq úshin jantalas», ekinshisi – «Ańyra, dalam, ańyra». Sońǵysy áli oqýshynyń qolyna tıe qoıǵan joq. Eki kitap ta – Deshti-Qypshaq dalasyn jaılaǵan qazaqtyń ary men uıaty týraly rekvıem. Onda ásireleý, jannan shyǵarǵan qospa sózder joq. О́mirdiń ózinen oıyp alǵan alýan sýretterge jazýshy jan bitiredi. Kitap betterinen kádimgi adamdardyń tirligin, tilegin, oıy-sózin, tańdanýyn, kúlýin, kúı­reýin, bir sózben aıtqanda Qazaqııany kó­resiz. Bul – Qazaq dalasy týraly rekvıem.

Taǵy bir tań qalatynym, Rollan, qazaq jaman, Qazaqstan jaman, basshylar, el aǵalary Otanymyzdy tonap jatyr, dep baıbalam salmaıdy. Ol týǵan dalasyn, týǵan elin ortasynan qaq bólip jaıaýlatyp, kezip kele jatyp oqyrmanǵa ózi ómir súrip jatqan zamandy, qoǵamdy, adamdy kórsetedi. Oqısyń da oılanasyń, oılanasyń da tolǵanasyń, tebirenesiń.

3

Rollan týraly tereńirek den qoı­ǵanda baıqaǵanym, qazaqtyń birde-bir ǵalymy, ıakı synshysy Rollannyń shyǵar­mashylyǵy túgili, shyqqan kitaptary týraly da jaq ashpapty... al Máskeýdiń, shet elderdiń ádebıetshileri sonaý 80-jyl­dary álem ádebıetine Rollan Seısen­baev shyǵarmalary degen qubylys keldi dep jar salypty.

Otyzǵa áli tolmaǵan jap-jas Rollan Seı­senbaevqa ataqtary jer jarǵan orys jazýshylary Danııl Granın, Iýrıı Bondarev, Georgıı Markov, Sergeı Mı­­hal­­kov, Lev Annınskıı, Vıktor Asta­fev, Valentın Raspýtın, Evgenıı Sıdo­rov, Anatolıı Kım jol bolsyn tilep ja­­typ­ty. Shyǵarmalaryna joǵary baǵa beripti.

Al qazaqtan Ánýar Álimjanov, Oljas Súleımenov, Saıyn Muratbekov, Ázilhan Nurshaıyqov sekildi azdaǵan qalamger ǵana nazar aýdarypty.

Saıyn Muratbekov: «Rollan bolashaq qazaq ádebıetiniń, jer tarpyǵan adýyndy jańa kóshiniń basy. Ol ózine de, shyǵarmashylyǵyna da bostandyq tań­daǵan sýretker. Bostandyq pen táýelsizdik tańdaǵan jazýshyny bizdiń basshylar qaıdan jaqsy kórsin?! Qaıdan unatsyn?! Gáp osynda. Abaıdyń tereń oılaryn, Mahambettiń asaý jyrlaryn, Alash kó­sem­deriniń armanyn Táńirideı quptaǵan jas jigittiń taǵdyryna alańdaıtynymdy ja­syrmaımyn», dep jazypty.

Ánýar Álimjanov «Lıteratýrnaıa gaze­taǵa» bergen suhbatynda: «Keıingi asa talantty jas oıshyldarǵa barynsha qam­qorlyq jasaý kerek. Olardyń janyn bostandyqpen, shyndyqpen tárbıeleýimiz qajet. Sol talantty topqa men Oralhan Bókeevti, Sátimjan Sanbaevty, Dýlat Isabekovti, Rollan Seısenbaevty qosa­myn», dep atap kórsetedi.

Rollannyń darhan kóńiliniń jaq­sy­lyǵyn kóp kórgen adamnyń biri Ázil­han Nurshaıyqov bylaı tolǵanady: «Qazaq­tyń epos jyrlaryn bizder kezinde prozaǵa túsirdik. Maǵan «Qambar batyr» eposy tıdi. Sol eposty Rollan inim orys tiline aýdardy. Rollandy orysshyl dep jazýshylar ortasy kóp jaqtyrmaıdy. Ol ózi jazýshyny ǵana emes, sol jazýshynyń jazǵanyn syılaıtyn bólek adam eken. Rollan orysshaǵa aýdarǵan «Qambar batyrdy» bir keshte oqyp shyǵyp, tań-tamasha qaldym. Eposqa da, meniń prozaǵa túsirgen aýdarmama da qııanat jasamapty, tek epostyń oı bıigin kóterip, sóz kıesin áýeletip baǵypty. Men epostan proza jasasam, ol epostan poezııa jasapty. Jap-jas jigittiń orys sózin órbitýdegi sheberligine, jazý tehnıkasynyń erek­sheligine, oıǵa kóleńke túsirmeı kór­keıtýine, qazaq eposynyń qazaqı rýhyn orys sózimen tap basyp jalaýlatýyna rıza bolǵanym sonshama, kózime jas aldym. Ornymnan turyp, Rollannyń Máskeýdegi telefonyna qońyraý soqtym. Aǵalyq alǵysymdy bildirdim. Jaqsy aýdarypsyń, dedim. Al ol maǵan bir-aq aýyz sóz aıtty: «Siz jaqsy jazypsyz, Áz aǵa», dedi. Maqtaný joq, órekpý joq, dandaısý joq. Meniń esime, orystyń aqyn-jazýshylaryna qazaqtyń uly aqyndaryn jolma-jol orysshalap otyratyn zańǵar Muhań, uly Muhtar Áýezov tústi de, kóz aldymnan asqar aǵanyń kelbeti ketpeı qoıǵany bar. Rollan sol Muhańnyń joqtaýshysy, jalǵasy sııaqty bolyp kórindi maǵan».

4

Birde Rollan maǵan Túrki etnos aıasy­nyń tragedııasy týraly kóp oı aıtty, problemany tereńnen qozǵady. Keleli ám oqys oılar kótergen edi. Túrki ádebıetin jas kezimnen kóz ilmeı zerttegen men úshin ol álemde men bilmeıtin dúnıe joq bolyp kórinetin. Al Rollan baýyrymnyń aıtqan oılary kesek edi. Asyly Rollan qaı problemany bolsa da ózinshe kóredi eken. Onyń oıy da, máseleni kórýi de bólek. О́ıtkeni ol qaı problemaǵa bolsyn, Siz kútpegen, tipten tospaǵan tustan zer salady, oı órbitedi, fılosofııalyq taǵylym aıasyn barynsha keńeıtýge talpynady. Ol tek qazaqtyń taǵdyryn ǵana emes, adamzattyń taǵdyryn oılaıdy. Deshti-Qypshaqtyń zaryn ǵana emes, bútin jumyr jerdiń zaryn estıdi eken.

Rollanda jabyrqaý joq, qyzǵanysh joq, dańqqumarlyq joq. Oǵan keregi – halqyna kerek ıdeıanyń júzege asqany. Astanada rektorlyq qurǵan kezimde, Rollan Máskeýden arnaıy kelip, Gý­mılev ýnıversıtetinde Ádebıet ınstıtýtyn ashýdy surady. О́zi basshylyq jasaıtynyn aıtty. Men qýana-qýana kelistim. Rollan Máskeýdiń Ádebıet ıns­tıtýtynda kóp jyl sabaq bergen. Sol ınstıtýtta onyń óz aldyna ashqan «Rollan Seısenbaevtyń proza sheberhanasy» jumys istegen. Sibir, Týva, Altaı jastary Rollannyń sol sheberhanasynda tálim alǵan. Bundaı proza sheberhanasyn ataqty jazýshylar Andreı Bıtov, Vasılıı Aksenov sııaqty aıtýly sheberler basqarǵan.

Rollan Andreı Bıtovtiń sheberhanasyna Aıgúl Kemelbaevany túsirgen. Sol sheberhanany Aıgúl tamasha bitirip shyqty.

О́zi ashpaq bolǵan Ádebıet ınstıtý­tynyń ıdeıasyn, baǵyt-baǵdaryn fılo­sofııalyq, ulttyq berik qazyǵyn Rollan tez daıyndady. Kelisti joba edi. Átteń ne kerek,Úkimet jaǵynan qoldaý tappadyq, Rollannyń sol bir tamasha ıdeıasy, sóıtip aıaqsyz qaldy. О́kinishti-aq!..

Taǵy birde ol maǵan «Orhon jazbala­ry» degen kitap qurastyryp jatyrmyn, sol kitapqa alǵy sóz jazyńyz. Gýmılev ýnıversıtetinde Kúltegin eskert­kishiniń kóshirmesin ákelip ornatqan sátte, men de «Orhon jazbalary» kitabyn shyǵaryp, aldyńyzǵa ákelemin» dedi. Orhon jazbalary týraly kitap daıyndaý ońaı ma, men Rollannyń sózine asa mán bere qoımadym. Bul taǵy da Rollan Seısenbaevty bilme­gendikten, tanymaǵandyqtan týyndaǵan edi. Oǵan búkil álemniń ozyq oıly adamdary sendi, tek qazaqtar sengen joq, biz sengen joqpyz. Álemniń mańdaı aldy ýnıversıtetteri, qoǵamdyq uıymdary sendi, biraq Qazaqstan sengen joq. Al Rollan Seısenbaev Qazaqstanǵa da, halqyna da, úkimetke de senýin bir sátke de toqtatqan emes. О́zi aıtqan «Orhon jazbalary» kitabyn dúnıege ákeldi. Sol kitapty qazir izdeseń tappaısyń. Osy kitap úshin Lenıngrad pen Máskeýdiń aıtýly professorlarynyń áıelderi men balalary Rollanǵa alǵys hattaryn jaýdyryp jatty. Ol jalǵyz Rollanǵa ǵana emes, búkil meıirban qazaq halqyna, Qazaqstan memleketine arnalǵan alǵys bolatyn.

Rollan syı-syıapatty, bos maqtandy jaqtyrmaıdy. «Jıyrma bir ǵasyr dala jyry» degen jyraýlar kitabyn shyǵardy. Bir emes, bes ret shyǵardy. Sol kitapqa halyq áli de izdeý salýda. Tek Mádenıet mınıstrligi izdeý salǵan joq. Tań qalasyz. Rasyn aıtsaq, Rollannyń istegen isteri Mádenıet pen Bilim mınıs­trlikteri atqaratyn kenishterimiz edi. Sonda da, Rollan eshkimge renjigen emes. Onyń unjyrǵasy túsip júrgenin, bireýge renjigenin, bireýge ókpe artqanyn kórgen de, estigen de emespin.

Rollan bylaı deıdi: «Otyz jasymda Keńes Odaǵynyń ataqty túrmelerin túgeldeı aralap, ataqty baskeserlerdiń bárimen sóılesip bolǵan soń, men bul ómirge qaıta týǵandaı boldym. Keńes Odaǵynyń saıasaty bir bólek, oıy ekinshi bólek, tárbıe aıasy úshinshi bólek bolatyn. Shyndyq joq edi. Bostandyq bos sóz edi. Bostandyqty bizdiń basymyzǵa úıip-tógip bergenmen, onymen ne isteýdi halyq bilmeıtin. Alla taǵalanyń qushaǵyna umtyldym. Namazǵa jyǵyldym. Arýaq­tarmen tildestim. Arýaqtardyń amanat tilek­terin aldym. Tirlikte múmkin emes ǵajaıyptarmen kezdesip qalyp jattym. Tań qalamyn. Júregimniń kózi ashylǵan soń, tóbem kókpen suhbatqa jetken soń, men bul fánıde esh nársege tań qalmaıtyn boldym.

О́lim barda qorqynysh joq ekenin tolyq uqtym da, toqtadym. Eshqaıda asyq­padym, eshnárse kútpedim, ózimmen ózim ońasha qaldym. Sondaı bir tylsym kúshter boıymdy býǵan kezde, Shahkárim qajynyń Shyńǵystaýdaǵy saıat qorasyna, máıiti otyz jyl jatqan qur qudyqqa taǵy bir jol tarttym. Úsh kún, úsh tún Shyń­ǵystaýda jattym. «Jazýyńdy toqtatpa. Sharshama. Bir Allaǵa syıyn da, alǵa tart» degen Abaı babanyń maǵan arnaǵan tilegin tanydym. Estigem joq, tanydym. Ol Sholpan juldyz Shyńǵystaýdyń kógine endi ǵana tyrmysa kóterilgen kezde bolyp edi.

Júregim shanshyp, Qajynyń qulyp bolǵan tamynyń ornyna qos tizerlep otyra ketkenimdi bilemin. Al úsh operasııa jasalǵan júrek bulqynyp berdi».

Rollannyń opasyz dúnıeden sezgeni, túsingeni osy. Ony túsinetin adam kerek.

Ol birde maǵan: «Men 1995 jyly, júregime birneshe operasııa jasaǵan soń jalǵyzdyqty tańdadym. Eshkimmen sóılespeı jalǵyzdyq qusha­ǵyna endim. Jalǵyzdyqta jatyp qolym­nan qalamym men qaǵazymnyń túspeýin tiledim.

Alla taǵala maǵan sol tileýimdi berdi. Qalǵan ómirimdi ata-babalarym qonys­tanǵan Shıli О́zekte ótkizbekpin. Dalanyń qasqyrymen birge júrip, birge ulyp, kúnder men túnder jyljyp júrip jatsyn. Tek qolymnan qalamym túspesin» degen edi. Solaı bolyp kele me, qalaı?

– Nege sonsha toryǵasyń, Rollan! Sen jalǵyz emessiń, sen týǵan jerińdesiń, qasyńda qalyń eliń bar, – dep jubatamyn men ony.

Keıde ǵaıyptan telefon soǵady. Beker soqpaıdy. Zaman, Adam, Qoǵam, Urpaq tárbıesi jaıyndaǵy oılarymen bólisedi. Aǵylady kelip, aǵylady. Taǵy da tebirenesiń, taǵy da tolǵanasyń. Oıla­nasyń, kúrsinesiń.

Rollan meniń birneshe kitabymdy shyǵardy. Redaktordyń da, korrektordyń da mindetin ózi atqardy. Minsiz atqardy.

О́zi shyǵaratyn «Amanat» jýrnalynyń tolyq bir sanyn Ábish Kekilbaevtyń shyǵarmashylyǵyna arnady. Jýrnaldyń sol sanynda Rollan Ábishtiń zor tulǵasyn da, uly beınesin de, oıshyldyǵyn da, kósemdigin de, sheshendigin de jarqyratyp ashyp berdi. Sol jýrnalda Rollan Ábish aǵasyna arnap sóz jazdy. Bar-joǵy bir jarym bet. Sol bir jarym bet kesek oılar­ǵa toly edi.

Rollan neni bolsa da ózgeshe kóredi. О́zgeshe oılaıdy. Bizge uqsamaıdy. Biz de oǵan uqsamaımyz. Rollannyń ómirge, ónerge, ólimge degen kózqarasy bizden múlde bólek. Ol sonysymen de bizden erekshe.

Rollannyń birde: «Endigi qazaq ále­minde eki uly tulǵa bar. Olar – Oljas pen Ábish. Bizdeı beıshara, qul halyqtyń rýhyn áli tiri ustap turǵan osy eki alyp» – degeni bar edi. Aıtsa, aıtqandaı-aq. Ábish aǵasy da Rollan týraly «Amanat» jýr­naly týraly jazǵanda úlken baǵa beredi.

Aqparat betterinen biz Rollan Seı­senbaevtyń atyshýly «Jantalas nemese qum kezgen ólikter» roman-eposy jıyrma birinshi ǵasyrdyń úzdik romany qatarynda Amerıkanyń San-Fransısko qalasynda Djek London syılyǵyn alǵanynan habardar bolǵanbyz. Bul roman qazir kóptegen shet elderde shyǵýda.

Jalǵyzdyqqa qushaq ashqan Rollan-nyń «Bolashaq egin ólikter ústinde kóte­riledi», «Adamdar – Sender qanshyq­syń­dar» romandary Reseıdiń ádebı jar­namalarynda basylýda. Bul týyndylarynda Rollan qazaq tarıhyna, Keńes ım­perııasynyń tarıhyna múlde bólek rakýrs­tan kóz salady. Romandardyń jazylý tásili de ózgeshe. Bári ózgeshe. Mundaǵy Uly Dala, Deshti-Qypshaq, Qazaq eli ja­ıyn­daǵy ashyq oı, Orys ım­pe­rııasy týraly ashy shyndyq buryn-sońdy aıtylǵan emes.

Shahkárim qajy týraly jazylǵan «Umytylǵan» romany da bútindeı bólek tarıhı bolmys pen tarıhı tulǵa týraly tereń tolǵanystarǵa toly. Rollan Seısenbaev Shahkárim qajynyń sońǵy úsh aı ómiri arqyly jeti ǵasyrlyq Desh­ti-Qypshaq tarıhyn keń ári áserli baıandaıdy.

Kózi qaraqty oqyrman «Egemen Qazaq­stan» gazetinde aı saıyn Rollan Seı­senbaevtyń «Tektiler týraly rek­vıem» esselerin jurt tamashalaı oqıtyndaryn jaqsy biledi. Sonaý Attıladan búgingi jıyrma birinshi ǵasyrǵa deıingi álem halyqtarynyń tektileri týraly eki úlken kitap shyǵardy. Osy kúzde úshinshi kitaby jaryq kóredi. Ulylar týraly jazýshy tolǵanysy erekshe. Buryn kórmegen, estimegen qubylys. Súıinbaı da, Abaı da, Jambyl da, Shoqan men Hemıngýeı de, Folkner men Balasaǵun da, ál-Farabı men Tolstoı da Rollan jazǵan esselerde tiri adamdardaı erkin tolǵanysta ómir súredi. Jazýshy oıynyń ushqyrlyǵy men tereńdigi, qýaty men kemeldigi sharyqtaý shegine jetip, oqyrmannyń júreginde bulqynyp jatady. Al endi tań qalmaı kórińiz!..

Bul dúnıede jamanǵa jalynbaı, jaqsyǵa tabynbaı, o dúnıege ótken adam kóp emes. Árıne onyń biri Abaı edi. Ultymyzdyń kósemi, aqylmany Abaı týraly da jazýshy tereń tolǵanady. Aqylsyzdarǵa jón siltep, qalyń elge aqyl aıtqan, pana bolǵan, sonda da sózin uǵatyn adam tappaı, sergeldeńge túsip, pushaıman bolǵan Abaı hakim týraly Rollannyń jazǵandary da janyńdy túrshiktirip, kóńilge tereń oı salady.

Rollan Seısenbaev Zaman, Qoǵam, Adam týraly, ulttyń keleshegi týraly kóp oılanady, kóp tolǵanady. Onyń ishinen býlyǵyp, tunyp shyqqan janaıqaıyn estigende, janyń túrshigedi.

Ol – naǵyz gýmanıst, naǵyz ıntellıgent, mádenıetti tulǵa, halqynyń patrıoty, adamzattyń janashyry. Ol ózge ulttardyń basynǵanyn aıaýsyz synaıdy, týǵan elin janyndaı súıedi. Onyń qalamynan týǵan shyǵarmalardyń bári de Otanyna degen sheksiz mahabbattan turady.

«Bir synaǵan jamandy

Ekinshileı synama.

Tiride syılaspaǵan aǵaıyn,

Qum quıylsyn kózińe,

О́lgende beker jylama!» – dep Maham­bet aıtqandaı, Azamatty tirisinde baǵalaǵanǵa, qadirlegenge ne jetsin!

Myrzataı JOLDASBEKOV