«Ǵasyr mámilesi» Taıaý Shyǵysty tynyshtandyra ma?

О́zine deıingi prezıdentterdiń Palestına-Izraıl máselesin sheshýdegi umtylystary aı­tar­lyqtaı sátti bolmaǵanyn bile­tin Donald Tramp AQSh bıli­giniń basyna kelgende bir­den osy jaǵdaıdy retteýdi bas­ty maqsattarynyń biri etip bel­giledi. Sóıtip «Ǵasyr mámilesi» jobasyn júzege asyrýdy jos­parlady. Bul iste onyń qasyna kúıeý balasy ári keńesshisi Dja­red Kýshner keldi. Olar osy ba­ǵyt­ta eki jyl eńbektenip, ja­qynda atalǵan jobanyń keıbir bólimderin jarııalaı bastady.

Aq úı ótken aıdyń sońy­na taman málimdeme jasap, Pa­lestına-Izraıl qaıshy­lyq­taryn retteý týraly jospardyń eko­nomıkalyq bóliminen maǵ­lu­mat berdi. Joba boıynsha Taıaý Shyǵystaǵy jaǵdaıdy tu­raq­tandyrý úshin 50 mlrd dol­lar qarjy quıylmaq. Osy qa­ra­jat kóleminen Mysyr, Ior­danııa jáne Lıvanǵa da úles tımek. Bul bastamany iske asyrý úshin demeýshi retinde Parsy shy­ǵanaǵy, Soltústik Afrıka jáne Batystyń baqýatty elderin tartý kózdelgen.

Málim bolǵan josparǵa sáı­kes, Izraıl, Palestınany azat etý uıymy jáne HAMAS qoz­ǵa­lysy «Jańa Palestına» mem­leketin qurý týraly kelisimge qol qoıý kerek. Bul memlekettiń aýmaǵyna evreıler mekendeıtin jerlerdi qospaǵanda Iordan ózeniniń batys jaǵalaýy men Gaza sektory kiredi. Al evreılerdiń qonystary Izraılge tıesili bolady. Palestına Mysyrdan Gaza sektorynyń mańaıyndaǵy jer­­lerin jalǵa alady. Onda aeroport, zaýyttar, aýyl sharýa­shy­lyǵy men saýdaǵa arnalǵan aımaqtar qurylmaq.

Sondaı-aq qujatta Ierý­sa­lım tutastaı saqtalyp, «Jańa Palestına» men Izraıldiń birikken astanasy mártebesine ıe bolatyny kórsetilgen. Arab turǵyndary Palestınanyń azamattary atanady. Olarǵa evreı úılerin, al evreılerge arab úı­lerin satyp alýǵa tyıym saly­nady. Ierýsalım merııasy Iz­raıldiń qadaǵalaýymen qalanyń barlyq aýmaǵyna bir ózi bılik etedi. Tek bilim berý salasy ǵana «Jańa Palestınanyń» qara­maǵynda bolady. Palestı­na­lyqtar Ierýsalım merııasyna múlik pen sýǵa erekshe salyq tóleıdi.

Sonymen qatar joba bo­ıynsha Palestına memleketinde ás­ker bolmaıdy. Tek polısııa qyz­metkerleri ǵana jeńil qarý túr­lerin ustaýy múmkin. «Ja­ńa Palestınany» syrtqy kúsh­terden qorǵaýdy Izraıl óz min­detine alady. Kelisimge qol qoıý kezinde HAMAS qozǵalysy barlyq qarý-jaraǵyn tapsyrady. Jańa úkimet qurylǵanǵa de­ıin qozǵalys múshelerine qol­daýshy elder jalaqy berip turmaq.

Jalpy kólemi 50 mlrd dollarǵa shaqtalǵan baǵdarlama 179 jobadan turady. Iordan óze­­ni­niń batys jaǵalaýyna 27,5 mlrd dollar, sondaı-aq Lıvan­da­ǵy (6,3 mlrd), Mysyrdaǵy (9,1 mlrd) jáne Iordanııadaǵy (7,4 mlrd) jobalarǵa qarjy bó­li­nedi. Bul jospar Aq úıde Pales­­tına halqyna kómek berý tarı­hyn­daǵy eń áleýettisi dep atalǵan.

Biraq AQSh josparlaǵan bul baǵdarlamanyń oıdaǵydaı jú­zege asýy ońaı sharýa bolmaıyn dep tur. О́ıtkeni Taıaý Shyǵystaǵy ýshyqqan shıelenisterdiń tigisin jatqyzady dep boljanǵan «Ǵasyr mámilesi» taraptardy ymy­raǵa keltirýdiń ornyna odan saıyn «otqa maı quıǵan» se­kildi. Iаǵnı joba Izraıldiń múddesine, sıonıstik rejimge negizdelgen degen syn aıtylýda. Sarapshylar Donald Tramptyń Ierýsalımdi Izraıldiń astanasy dep tanýy jáne AQSh elshiligin Tel-Avıvten Ierý­sa­lımge kóshirýi «Ǵasyr mámi­le­siniń» alǵashqy qadamy bol­ǵanyn aıtady.

Ishinara moıyndalǵan mem­leket Palestınanyń prezı­denti Mahmýd Abbas óz eli úshin bul joba jaǵymdy jańa­lyq emes ekenin aıtyp, áý bas­tan qarsylyq bildirdi. «Naq­ty saıası sheshimder jasalmaı, máseleniń ekonomıkalyq ja­ǵyn talqylamaımyz» degen ol Bahreın astanasy Manamada ótken konferensııaǵa barmaı qoıdy. AQSh uıymdastyrǵan «Beıbitshilik jolyndaǵy ór­ken­deý» atty bul halyqaralyq kon­ferensııada Djared Kýsh­ner «Ǵasyr mámilesiniń» ekono­mıkalyq bólimin tanystyr­dy. «Sońǵy jyldary pales­tı­nalyqtar tabys pen progress tarıhyn jasaýdyń ornyna basqalar qaıyrymdylyq pen ekonomıkalyq kómek kór­setetin halyqqa aınalyp ketti. Bul konferensııanyń maqsaty – Palestına halqynyń jarqyn bolashaǵyn qamtamasyz etý. Qarapaıym adamdardyń ómiri jaqsarǵan kezde ǵana beıbitshilik ornaıdy. Ekonomıkalyq jos­pardy kelisý – qaqtyǵystardy sheshýdiń alǵysharty. Eger daý-janjalǵa jumsalǵan qarjynyń bári bilim berýge, densaýlyq saqtaýǵa, ınfraqurylymdy tú­zeýge baǵyttalǵanda, bul aımaq ın­vestorlar úshin tartymdy bola­tyn edi» dedi Aq úıdiń ókili. Sóıtip ol buǵan deıingi tara­tylǵan jobanyń jaı-japsary tý­raly taǵy bir baıandap, «Ǵa­syr mámilesi» Palestınanyń jyl­dyq ishki jalpy ónimin ese­leýge, mıllıondaǵan jumys or­nyn qurýǵa, kedeılik pen jumys­syzdyqty 50%-ǵa azaıtýǵa septigin tıgizetinin atap ótti.

Atalǵan is-sharadan soń kóp ótpeı Palestına basshysy Mah­mýd Abbas málimdeme jasap, Djared Kýshnerdiń forýmdaǵy sózindeı «Ǵasyr mámilesi» de su­ıylyp ketetinin aıtty. Osy bas­tamaǵa qatysty pozısııa­synda tabandap turǵan ony raıy­nan qaıtarý úshin Saýd Arabııasynyń hanzadasy Mohammed bın Salman 10 mlrd dollar usynǵan eken. Mundaı batpan quıryqtan úzildi-kesildi bas tartqan Mahmýd Abbas bul usynysty qabyl alsa, saıası jolyna núkte qoıylatynyn aıtqan. Jalpy «Ǵasyr mámilesi» jobasynyń ózin FATH ult-azattyq qozǵalysy arab aqsha­syna negizdelgen Palestına hal­qyna para dep baǵalady. Bul sózdiń de jany bar sııaqty. О́ıtkeni jobanyń belgilengen qarjy kóleminiń 20%-yn AQSh, 10%-yn Eýroodaq jáne qalǵan 70%-yn arab elderi qamtamasyz etpek. Sondyqtan bul joba Taıaý Shyǵystaǵy elderdiń arasyna syna qaǵyp, jaǵdaıdy qalypqa keltirýdiń ornyna tipti shıelenistirip jiberýi múmkin. Qazirdiń ózinde Saýd Arabııasy men Bahreındi kústanalaǵan taraptar jeterlik. Onyń ústine AQSh-tyń Golan jotalaryn Izraıldiń menshigi dep tanýy da «Ǵasyr mámilesi» jobasynda qarastyrylǵan dep sanaıtyndar tabylady. Negizinen «Ǵasyr mámilesine» qarsylar bul jobanyń Izraıldiń yńǵa­ıyna qaraı jasalǵanyn aıtady. Palestınalyqtar mundaı keli­simge kelmek túgili, sıonıs­ter­men baılanys ornatqan satqyn­darǵa jaýap qatýǵa daıyn.

Osy jaǵdaılardy eskersek, «Ǵasyr mámilesiniń» júzege asýy neǵaıbyl sııaqty. Tipti buǵan AQSh-tyń memlekettik hatshysy Maık Pampeonyń ózi kúmánmen qaraıdy eken. Mundaı pikirlerden qaǵys qalmaıtyn Donald Tramp «Maık osylaı dese, túsinýge bolady. О́ıtkeni jurttyń kóbi bul jospardy oryndaý múmkin emes dep oılaıdy. Al men muny múmkin dep oılaımyn» dep jaýap bergen. Osy údeden shyǵýǵa baryn salatyn AQSh prezıdenti Palestına máselesin sheshý arqyly Taıaý Shyǵysqa júrgiziletin saıasattyń basqa qyrlaryn ashqysy keledi. Onyń ishinde ılikpeı, ımenbeı otyrǵan Irandy da jónge salǵysy keletini anyq.

«Ǵasyr mámilesi» qarama-qaıshylyqtardyń sheshimi emes ekenin aıqyn ańǵartqan palestınalyqtar ózderiniń ne qalaıtynyn Izraılmen ara-qatynasty retteýdiń beıbit prosesinde talap etken. Olar 1967 jylǵy Altykúndik soǵysqa deıingi aýmaq tutastyǵyn qalyp­qa keltirýdi, eki táýelsiz el sııaqty Palestına men Izraıl ara­syndaǵy shekaranyń shegen­delgenin alǵa qoıady. Sondaı-aq Palestına óz memleketin Iordan ózeniniń batys jaǵalaýynda jáne Gaza sektorynda qurǵysy keledi jáne Shyǵys Ierýsalımdi astanasy etýdi kókseıdi. Al Izraıl burynǵy shekaraǵa qaı­ta shegingisi kelmeıdi, onyń ústine máńgilik ári bólinbeıtin asta­nasy dep jarııa etken Ierý­salımniń arabtarmen ortaq bol­ǵanyn qup kórmeıdi.