Qııalǵa erik berseńiz Araldyń sondaı shat-shadyman kezine osylaı sapar shegesiz. Sol teńizshiler kúnderdiń kúninde tolqyny jaǵalaýdy soǵyp jatatyn uly teńizdiń tartylyp, dúnıejúzilik apatqa uryndyratynyn úsh uıyqtasa da tústerinde kórgen joq-aý, sirá.
Búginde Aral tek jaǵalaýynda otyrǵan Qazaqstan, О́zbekstan sııaqty memleketterdiń ǵana emes, álemniń bas aýrýyna aınaldy. Dúnıe júziniń ekologtary Araldan ushqan tuz máńgi muzdaq Arktıkanyń, Gımalaı men Qaraqorym taýlarynyń muzdaryn eritip jatyr dep dabyl qaǵýda. Bir kezderi pendeniń qolymen jasalǵan bilmestik, qatygezdiktiń zardaby sol adamdardyń ózine tabıǵı apat bolyp aınalyp soqqan jaıy bar.
Áıtse de búginde Araldy saqtap qalýdyń sharasy álemdik deńgeıde júrgizilip jatqandyǵy kóńil qýantady.
Ortalyq Azııadaǵy transshekaralyq sý resýrstaryn basqarý baǵdarlamasy aıasynda jaqynda Qyzylordada Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń elimizdegi Atqarýshy dıreksııasy, halyqaralyq yntymaqtastyq jónindegi Germanııa qoǵamdyq qory (GIZ) jáne Qyzylorda oblysy ákimdigi arasynda «Soltústik Aral teńiziniń balyq qoryn saqtaý, qorǵaý jáne ony damytý, Aral-Syrdarııa basseındik keńesiniń áleýetin arttyrý» jobasyn júzege asyrý týraly úshjaqty memorandýmǵa qol qoıyldy.
Qyzylorda oblysy ákiminiń orynbasary Baqytjan Namaev GIZ «Ortalyq Azııadaǵy sý resýrstaryn transshekaralyq basqarý» baǵdarlamasynyń basshysy Karolına Mılov pen Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń elimizdegi Atqarýshy dıreksııasynyń dırektory Bolat Beknııazben kezdesip, Syr óńiriniń ekologııalyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq problemalaryn sheshýge qosqan eleýli úlesteri úshin alǵysyn bildirdi.
«Kókaral bógetinde balyqty qorǵaý qurylǵysynyń bolmaýyna baılanysty jyl saıyn balyqtar jappaı qyrylýda. Sonyń saldarynan 2017 jyly 200 tonna balyq shabaqtary qyryldy. Sol sebepti «Soltústik Aral teńiziniń balyq qoryn saqtaý, qorǵaý jáne ony damytý. Aral-Syrdarııa basseındik keńesiniń áleýetin arttyrý» jobasy aımaǵymyz úshin asa mańyzdy. Bizdiń yntymaqtastyǵymyz aldaǵy ýaqytta da tabysty bolyp, ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýda jáne aımaq turǵyndarynyń ómir súrý sapasyn arttyrýda qajetti nátıjelerge qol jetkizetinimizge senimdimiz», dedi oblys ákiminiń orynbasary.
Jobanyń negizgi maqsaty Soltústik Aral óńiri balyq qorlarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý, saqtaý jáne damytý, sý resýrstaryn ıntegrasııalanǵan basqarý prınsıpterin odan ári damytý jáne tájirıbege engizý, sý sharýashylyǵy jáne basseındik qurylymdardy materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý deńgeıin jasqartý, Aral-Syrdarııa basseındik keńesiniń áleýetin arttyrý, qyzmetin jandandyrý, sondaı-aq halyqtyń ekologııalyq saýattylyǵyn joǵarylatý jáne joba aıasynda tıimdi yntymaqtastyq ornatý bolyp otyr.
Memorandýmǵa sáıkes, Halyqaralyq Araldy qutqarý qorynyń Qazaqstandaǵy Atqarýshy dıreksııasy balyq qorǵaý qondyrǵysynyń jobalyq-smetalyq qujattamasyn ázirleıdi, germanııalyq qor jobany qarjylandyrýmen aınalysady. Al oblys ákimdigi jobany iske asyrýdy qoldaý sharalaryn jáne aqparattyq súıemeldeýdi qamtamasyz etedi.
«Teńiz tartylǵan toqyraý kezeń Aral perzentteriniń jadynda qorqynyshty tústeı saqtalyp qaldy. Sol qıyn-qystaý tusta balyq sharýashylyǵy orasan kúızeliske ushyrady. Balyq óńdeıtin kásiporyndar, balyq aýlaıtyn sharýashylyqtar jappaı jumysyn toqtatty. Teńiz sýynyń tuzdylyǵy kóbeıip, balyq aýlaý múldem turalady. Aral teńiziniń soltústiginen bar-joǵy 400 tonna kambala glossa atalatyn bir ǵana túri aýlanatyn halge jetti. Ata kásibinen qol úzgen óńir turǵyndary tirshilik qamyn jasap, jan-jaqqa amalsyzdan qonys aýdardy. «О́lmegenge óli balyq jolyǵady» degen bar. Torǵaıdaı tozyp ketken teńiz perzentteriniń kóńiline Elbasynyń tikeleı qoldaýymen júzege asqan SARATS jobasynyń alǵashqy kezeńi úmit otyn jaqty. Kishi teńizdiń qalpyna kelýi, Kókaral bógetiniń salynýy, Aqlaq tospasyn jasaý ata óńirdi qaıta túletti. Teńizdegi balyq qory molaıdy. Syrdarııa ózeninen Kishi Aralǵa quıylatyn sýdyń kólemi artty. Teńiz deńgeıi Aral qalasyna birshama jaqyndady. Syrdarııa ózeninen bıologııalyq túrler, jan-janýarlar men balyq mólsheri qalpyna kele bastady.
Sondaı-aq kóptegen iri kólderdiń qalpyna kelýi balyq sharýashylyǵynyń jandanýyna jol ashty. Teńizde buryn joıylyp ketken balyqtyń 14 túri qaıtadan óse bastady. Balyq aýlaý kólemi 2000 jylmen salystyrǵanda 20 esege ósti. Bıyl Kishi Aral teńizinen 6678 tonna, Qamystybas kólder júıesinen 335 tonna, Aqshataý kólder júıesinen 23 tonna, Prımorskıı kólder júıesine 31 tonna balyq aýlaýǵa ruqsat berilip, aýdan boıynsha barlyq lımıt 7067 tonna bolyp bekitilgen.
Búgingi tańda Aral óńirinde 7 balyq óńdeý zaýyty jumys isteıdi. «Aral balyq óńdeý zaýyty», «Aral SDO», «Kambala balyq», «SDO Qarashalań» JShS-niń balyq óńdeý zaýyttary balyqty tereń óńdeýmen aınalyssa, «Bógen SDO», «Qýanysh», «Ar-M-Kon» shaǵyn balyq óńdeý zaýyttary balyqty qatyrý, muzdatý jáne ystaý sııaqty jeńil óńdeýmen shuǵyldanady. Balyq óńdeý salasyndaǵy 31 balyqshy brıgadasynda 405 adam eńbek etedi. Balyqshylar brıgadasy ózdiginen júretin, ózdiginen júrmeıtin flot, úlken jáne shaǵyn kemeler, qurma, kermeshe aý, jylymmen qamtamasyz etilgen. Slet barysynda kemelerdiń sherýin tamashalaǵan jan keremet kóriniske kýá bolary anyq», deıdi ol.
Qambashta ótken slettiń birinshi kúni «Balyq sharýashylyǵy ǵylymı-óndiristik ortalyǵy» JShS Aral fılıaly bazasynda «Taýarlyq balyq sharýashylyqtaryn damytýdyń múmkindikteri» atty ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótti.
Ekinshi kúni sletke qatysýshylar balyq ónimderi kórmesimen jáne aımaqtyń balyq sharýashylyǵynyń damý tarıhynan syr shertetin jádigerlermen tanysyp, salanyń úzdikteri men ardagerlerin marapattaý rásimine qatysty.
V balyqshylar sletiniń ashylý saltanatynda oblys ákiminiń orynbasary Baqytjan Namaev óńirdegi balyq sharýashylyǵynyń damýy týraly aıtty.
Slettiń ashylý saltanatynda Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń tóraǵasy Qaıyr Ryskeldınov pen Qazaq KSR balyq sharýashylyǵynyń eks-mınıstri Qudaıbergen Sarjanov sóz sóıledi.
Qyzylorda oblysy respýblıkada balyq sharýashylyǵy damyǵan óńirlerdiń biri. Oblys balyq aýlaý, óńdeý kólemi boıynsha respýblıkada 3 orynda keledi. 2019 jyldyń 6 aıynda oblys boıynsha 2397 tonna balyq aýlanyp, respýblıkalyq bıýdjetke 53 mln teńge qarjy tústi. Búginde oblys boıynsha jyldyq qýaty 11 myń tonnadan asatyn 8 balyq óńdeý zaýyty jumys istep tur. Balyq ónimderiniń 13 túri shyǵarylyp jatyr.
Sońǵy 5 jylda balyq ónimderi eksportynyń kólemi 9 esege artty. 2018 jyly oblystan 3804 tonna balyq ónimderi eksporttalsa, osy jyldyń 6 aıynda eksport kólemi 2406,5 tonnany qurady. Balyq ónimderin Reseı, Polsha, Gollandııa, Ýkraına, Ázerbaıjan, Qytaı elderine eksporttaýda.
Slette memleket jáne qoǵam qaıratkeri, Aral aýdanynyń Qurmetti azamaty Qudaıbergen Sarjanov «Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Syr eline saparynda Aral teńizine kóńil aýdaratynyn aıtty. Keleshek Araldyń jaǵdaıy jaqsy. Ol úshin biz qolymyzdan kelgen kómegimizdi kórsetýimiz kerek. Oblys basshylarynyń arqasynda atalǵan slet 5-inshi ret ótkizilip otyr. Sondaı-aq oblys ákimdiginiń uıymdastyrýymen Aral teńiziniń kúni de 2 ret atalyp ótti. Munyń bári – Aral qasiretine álemniń nazaryn aýdartý degen sóz. Qazir jumys júrgizilip jatyr, mundaı slettiń balamasy joq» dedi.
Teńiz jaǵalaı ornalasqan Qambashtaǵy toǵanda balyqtyń birneshe túriniń tuqymy kóbeıtilip jatyr. Basshysy kezinde aıtýly balýan bolǵan, Azııa chempıonatynyń jeńimpazy, halyqaralyq dárejedegi sport sheberi Nurǵabyl Qulanov. Jaǵalaýdaǵy birneshe kanaldarda ósirilip, shynashaqtaı bolǵan kezinde mlrd-taǵan shabaqtar Kishi Aralǵa jiberiledi.
«Kishi Araldyń qalpyna kelýine Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti-Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev ólsheýsiz eńbek sińirdi. Memlekettik baǵdarlamany júzege asyrýǵa Qyzylorda oblysynyń ákimi bolǵan, búginde Prezıdent Ákimshiliginiń basshysy Qyrymbek Kósherbaev eleýli eńbek etti. Búginde osy jumystar oblys ákimi Qýanyshbek Ysqaqovtyń tarapynan jaqsy nátıjesin tabýda. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev Syr eline kelgen saparynda Aral teńizi máselesi kún tárbinen túspeıtindigin aıtty. Iаǵnı, bolashaqta Aral elimizdiń kóz qýanyshy bolady», deıdi Nurǵabyl Qulanov.
