Qarjylyq qyzmetter tutynýshylardyń quqyqtaryn jáne múddelerin qorǵaý úshin

ÁRI KOMITET, ÁRI OMBÝDSMEN

– Danııar Talǵatuly, qyzmetterdi tu­tynýshylar kóńil aýdaratyn bastamalardyń biri – Ulttyq Banktiń olardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi komıtetti qurý nıeti. Bul nemen baılanysty, Qarjylyq qadaǵalaý komıteti qurylymynda osyndaı departament bar emes pe? 

– Qarjy naryqtarynyń serpindi damýyn jáne zamanaýı tehnologııalardy eskersek, qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdy odan ári kúsheıtý talap etiledi.

Sońǵy jyldary halyqaralyq uıymdar men damyǵan elder bul máselelerge basa kóńil bólip, qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdy nyǵaıtýdyń mynadaı úsh baǵytyn aıqyndady:

•        qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn aldyn ala qorǵaý tetikterin endirý;

•        quramdas bóligi retinde qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýdan turatyn qarjy sektoryn memlekettik retteýdiń ınstıtýsıonaldyq reformalary;

•        shyǵarylatyn qarjy quraldaryn retteýdi jáne qadaǵalaýdy nyǵaıtý.

Osyndaı jaǵdaılarda eń úzdik halyqaralyq praktıkany eskere otyryp, Ulttyq Banktiń qurylymynda jańa bólimshe – QR UB Qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetin qurý týraly sheshim qabyldandy.

Ulttyq Banktiń quramynda qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi jeke vedomstvo qurý Qarjylyq turaqtylyq jónindegi keńestiń usynymdaryna jáne ozyq halyqaralyq tájirıbege tolyǵymen sáıkes keledi.

QR UB Qarjy naryǵyn jáne qarjy uıymdaryn baqylaý men qadaǵalaý komıtetiniń Qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý departamentiniń qyzmetkerleri jańa komıtetke aýysady.

– Komıtet pen qarjylyq ombýdsmen ınstıtýty (mundaı nıet buǵan deıin saqtandyrý ombýdsmeniniń tájirıbesi eskerile otyryp aıtylǵan bolatyn) birin-biri qaıtalaıtyn qurylymdar bolmaı ma?

– Qazirgi ýaqytta respýblıkada qarjylyq ombýdsmen ınstıtýty joq. Sonymen qatar, kommersııalyq emes uıym retinde táýelsiz qarjylyq ombýdsmen ınstıtýtyn qurý máselesi qarastyrylýda.

Bul ınstıtýtty qurý maqsaty – taraptar arasyndaǵy daýlardy sheshý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda jáne ótinish berýshi ýákiletti organǵa júgingenge deıin qarjy uıymdary klıentteriniń-tutynýshylardyń ótinishterin retteý. Ol úshin ombýdsmende Azamattyq kodekste, «QR bankter jáne bank qyzmeti týraly», «QR zeınetaqymen qamsyzdandyrý týraly» zańdarda kózdelgen bank qupııasyn, saqtandyrý, zeınetaqy jınaqtary qupııasyn, qyzmettik jáne kommersııalyq qupııany alý quqyǵy bolýy tıis.

Usynylǵan qarjylyq qyzmetter ósken jaǵ­daılarda jeke vedomstvo – Qarjylyq qyz­metterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý ko­mıtetin qurý elimizdiń qarjy júıesine degen senimin, sondaı-aq, qarjylyq qyzmetter naryǵynyń ashyqtyǵy men básekege  qabilettiligin arttyrýǵa yqpal etetin bolady.

Qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý komıtetin qura otyryp ýákiletti organnyń fýnksııalaryn keńeıtý jos­parlanyp otyr. Máselen, QR UB erejesine sáıkes komıtet buǵan deıin ýákiletti organ júzege asyrǵan fýnksııalarmen qatar:

•        qarjylyq qyzmetterdi jáne mıkroqarjy uıymdarynyń qyzmetterin kórsetý jáne olar týraly aqparat taratý standarttaryn ázirleıtin;

•        tutynýshylarǵa usyný úshin Ulttyq Banktiń kelisimin talap etetin mıkroqarjy uıymdarynyń qarjy ónimderi men qyzmetteriniń tizbesin (túrlerin) aıqyndaıtyn;

•        qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtary men múddelerin buzatyn normalarǵa jol bermeý maqsatynda qarjy uıymdary tutynýshylarǵa usynatyn ónimderdiń sharttaryna jáne zańnamanyń talaptaryna aldyn ala taldaý jasaıtyn;

•        qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylarǵa qarjylyq ónimderdi usyný úshin qarjy uıymdaryna kelisimder beretin bolady.

Bul fýnksııalar bastapqy kezde atqarylatyn fýnksııalar bolyp tabylady jáne qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń múddeleri men zańdy quqyqtaryna shek qoıýdyń aldyn alý jáne olardy qorǵaýdy kúsheıtý maqsatynda engiziledi. Osylaısha, komıtettiń qarjylyq ombýdsmennen mańyzdy aıyrmashylyǵy komıtettiń qarjy naryǵyn memlekettik retteý jáne qadaǵalaý júıesiniń quramdas bir bóligi bolyp tabylatyndyǵynda.

Qarjylyq ombýdsmen bolsa, qarjy uıymdary men olardyń klıentteri-jeke tulǵalar arasyndaǵy bitimger rólin atqaratyn bolady.

Tutynýshy ombýdsmenniń sheshimine qanaǵattanbaǵan jaǵdaıda, ol memlekettik ýákiletti organǵa nemese sotqa júginýge quqyly ekendigin atap ótken jón.

– Jańa komıtettiń boljanatyn fýnk­sııa­larynyń biri – qarjy ınstıtýttary usynatyn qarjy ónimderiniń talaptaryn aldyn ala zertteý quqyǵy jáne olardy qar­jylyq qyzmetterdi tutynýshylarǵa usyný úshin kelisim berý. Munyń tutynýshyǵa bereri ne?

– Bul fýnksııalar zańnamanyń tutynýshylar quqyqtary men múddelerin qorǵaıtyn normalary men talaptaryn qarjy uıymdarynyń saqtaýy úshin komıtetke júktelgen.

TEK MО́LShERLEME. KOMISSIIаLARSYZ

– Ulttyq Bank qaryz alýshylardyń kredıtterge qyzmet kórsetýi máselesi boıynsha ózgerister usynady. Atap aıtqanda, Ulttyq Bank zańnamaǵa bankter úshin kredıtterge qyzmet kórsetý úshin komıssııalar men tólemder alýǵa tyıym salý kózdeletin túzetýler daıyndap jatqany belgili. Endi naqty tıimdi mólsherleme jáne jaı ǵana mólsherleme uǵymdary uqsas bolady degendi biz durys túsindik pe? Onda mólsherlemeni qurý mehanızmi qandaı bolýy tıis, óıtkeni qaryzdarǵa qyzmet kórsetýge baılanysty shyǵystar saqtalady. Jáne osyndaı shara eń «taza» banktik mólsherlemeniń kóterilýine sebepshi bola ma?

– Sheteldik tájirıbeni eskere otyryp, Ulttyq Bank  «QR bankter jáne bank qyzmeti týraly» Zańǵa qaryzdar berýge jáne olarǵa qyzmet kórsetýge baılanysty kez kelgen komıssııalar men tólemder, onyń ishinde nesıe shotyn júrgizý úshin komıssııa alýǵa tyıym salý kózdeletin ózgerister engizýdi usynady. Qaryz berýge qoıylatyn jalǵyz talap negizgi borysh qaldyǵyna esepteletin paıyzdyq mólsherleme bolýy tıis.

Osy jańalyq, sóz joq, qarjy uıymdarymen kelisýdi talap etedi.

Qazirgi kezde kredıttiń qunyna paıyzdyq mólsherlememen qatar ártúrli basqa kórsetkishter áser etedi – kredıtti paıdalaný ýaqyty, komıssııalar, alymdar, mysaly, qaryzdy qolma-qol aqshaǵa aınaldyrý úshin, qaryz qarajatyn konvertasııalaý úshin birjolǵy nemese kezekti komıssııalar, aǵymdaǵy shot ashý úshin aqy, sondaı-aq qaryz alýshynyń baǵalaý kompanııasynyń, saqtandyrýshynyń jáne kepilgerdiń qyzmeti úshin aqy tóleý boıynsha shyǵystary.

Osyǵan baılanysty klıentterdiń qyzmettiń naqty quny týraly aqparat alýy úshin bankterdiń banktik qaryz sharttarynda syıaqynyń jyldyq tıimdi mólsherlemesin (SJTM) kórsetý mindeti engizildi.

SJTM – syıaqy mólsherlemesiniń qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylarǵa, birinshiden, qaryzdyń dáıekti qunyn alýǵa, ekinshiden, ártúrli bankterde uqsas qaryzdardyń talaptaryn salystyrýǵa jáne baǵalaýǵa múmkindik beretin jalǵyz túri.

Bul rette qaryz berý jáne oǵan qyzmet kórsetý kezinde komıssııa alýǵa tyıym salynǵan jaǵdaıda, syıaqy mólsherlemesi SJTM uqsas bolmaıdy, sebebi SJTM máni bereshekti óteý ádisine, kredıtteý merzimine qatysty bolady jáne úshinshi tulǵalardyń (saqtandyrýshy, baǵalaýshy, kepilger, qaryzdar berý jáne olarǵa qyzmet kórsetý boıynsha qyzmet kórsetetin deldal) paıdasyna tólemder kiredi.

Bul rette bankterdiń qaryzdar berýge jáne olarǵa qyzmet kórsetýge baılanysty shyǵasylarynyń syıaqy mólsherlemesine engiziletini joqqa shyǵarylmaıdy, bul óz kezeginde onyń kóterilýine ákep soǵady.

Biraq qazirgi kezde qaryz alýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý tásilderiniń biri bar, ol qaryz berý kezinde SJTM-nyń 56%-dan mólsherdegi shekti mánin belgileýde kórinedi.

Basqasha aıtqanda, banktik qaryz shartyn jasaý kezinde SJTM máni 56%-dan aspaýy tıis. Kerisinshe jaǵdaıda bankter qaryz boıynsha syıaqy mólsherlemesin tómendetýge mindetti bolady.

EGER KOLLEKTOR BOLSAŃYZ

– Kollektorlyq uıymdar qaryz alýshy­lar úshin qorqynyshty qaraqshy bolyp kóri­nedi. Ulttyq Bank olarǵa «qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi fýnksııalardy» júkteı otyryp, olardyń is júzinde «óńin aınaldyrýdy» usynady. Bul BAQ-tyń naqty dáıeksózi me, jáne de, eger solaı bolsa, áńgime ne týraly bolyp otyr?

– Búgingi kúni Qazaqstandaǵy kollektorlyq uıymdardyń qyzmeti qandaı da bolsyn zańnamalyq aktimen rettelmeıdi. Kollektorlyq qyzmettiń jekelegen aspektileri azamattyq zańnamamen retteledi. Bul rette kollektorlyq uıymdardyń olardy qyzmetkerleri kredıttik uıymdardyń problemalary bar qaryz alýshylarmen jumys kezinde negizge alatyn  ishki qujattary bar.

«Táýekelder kontraksııasyn táýelsiz ba­ǵalaý ınstıtýttaryn (reıtıngtik agenttik­terdi, kredıttik bıýrolardy) jáne kollektor­lyq agenttikterdi odan ári damytý tujyrym­damasynda» (Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­den­tiniń 2012 jylǵy 13 tamyzdaǵy № 362 Jarlyǵymen maquldanǵan) atap ótilgendeı, kollektorlyq agenttikter kórsetetin qyzmetter qarjylyq qyzmetter bolyp tabylmaıdy. Son­dyqtan osy agenttikter qarjy naryǵynyń qa­ty­sýshylary bolyp tabylmaıdy, sebebi kollektorlyq agenttikter azamattyq-quqyqtyq shart sheńberinde berilgen merzimi ótken qaryzdar, kommýnaldyq bereshekter, sondaı-aq kez kelgen merzimi ótken boryshty jınaý boıynsha jumys isteı beredi.

Álemdik praktıkada kollektorlyq agenttikter boryshkerge problemany sheshýdiń nusqalaryn/opsııalaryn usynatyn, kredıtor men qaryz alýshynyń/boryshkerdiń qatynastaryn retteý boıynsha deldaldyń rólin atqarady. Banktik qaryz alýshylarǵa qatysty problemalardy sheshýdiń osyndaı nusqalary ártúrli opsııalary bar bereshekti qaıta qarjylandyrý, onyń ishinde boryshtyń bóligin keshirý boıynsha usynystar bolýy múmkin. Sonymen qatar, kollektorlyq uıymdardyń qyzmeti tek banktik qaryzdar máselelerimen ǵana shektelmeıdi, sonymen birge mıkrokredıtterdi jáne azamattardyń boryshtyq mindettemeleriniń basqa túrlerin (kommýnaldyq qyzmetterdi qosa alǵanda) qamtıdy.

Qazirgi ýaqytta kollektorlyq qyzmetti quqyqtyq retteýdi qamtamasyz etý maqsatynda Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligi «Kollektorlyq qyzmet týraly» QR Zańynyń jobasy boıynsha tujyrymdamanyń jobasyn ázirleý jumysyn júrgizýde. Tujyrymdamanyń jobasy Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen bekitilgen QR-nyń 2020 jylǵa deıingi strategııalyq damý josparyn jáne joǵaryda atalǵan «Táýekelder kontraksııasyn táýelsiz baǵalaý ınstıtýttaryn (reıtıngtik agenttikterdi, kredıttik bıýrolardy) jáne kollektorlyq agenttikterdi odan ári damytý tujyrymdamasyn» iske asyrý maqsatynda ázirlenedi.

EKI TÚRLI TÚSINIK BERMEÝ 

– О́te mańyzdy usynys – qaryz alýshylardyń jónsizdikterin jikteý. Atap aıtqanda, asa mardymsyz jónsizdik dep atalatyn túsinikti engizý. Jónsizdikterdi jikteıtin ólshemder ázirlendi me jáne olarǵa arnalǵan sanksııalar barabar ma?

– Qazirgi kezde Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstrligi Ulttyq Bankpen, Ádilet mınıstrligimen, Qarjy mınıstrligimen, Bas prokýratýramen jáne Qazaqstan qarjygerleriniń qaýymdastyǵymen birlesip, kepilmen qamtamasyz etilgen mindettemelerdi merziminen buryn oryndaý jáne kepilge salynǵan múlikti óndirip alýǵa ótinish jasaý máseleleri jónindegi normalardy eki túrli túsindirýdi boldyrmaý boıynsha zańnamany jetildirý jónindegi usynystardy ázirleý úshin jumys tobyn qurdy.

Mysaly, QR Azamattyq kodeksiniń 317-babynyń ekinshi bóligine sáıkes eger boryshkerdiń kepilmen qamtamasyz etilgen mindettemeni buzýy óte bolmashy bolyp jáne sonyń saldarynan kepil ustaýshy talaptarynyń mólsheri kepilge salynǵan múliktiń qunyna sáıkes kelmese, kepilge salynǵan múlikten aqy óndirip alýdan bas tartylýy múmkin jáne onyń saldary kepilge salynǵan múliktiń qunyna múldem sáıkes kelmeıdi.

Osyǵan baılanysty atalǵan jumys toby sheńberinde álgi normany ekiushty túsindirýdi boldyrmaý maqsatynda talaptar bir ýaqytta bolǵan kezde kepilmen qamtamasyz etilgen mindettemelerdi buzý mardymsyz bolyp tabylatyny jáne kepil ustaýshy talaptarynyń mólsheri kepilge salynǵan múliktiń qunyna múldem sáıkes kelmeıtini týraly talaptardy belgileý bóliginde Azamattyq kodeks­ke túzetýler engizý jóninde usynystar ázirlendi. Bul rette atalǵan talaptar retinde oryndalmaǵan mindetteme somasyn (%-ben – taraptar kepil týraly shartta aıqyndaǵan kepilge salynǵan múliktiń qunyna h) jáne kepilmen qamtamasyz etilgen mindettemeni oryndaý merzimin uzartý kezeńin belgileý boljanyp otyr.

MENEDJERLER MEN AÝDITORLARDYŃ «QARA TIZIMDERI» TÝRALY

– Ulttyq Bank qarjy uıymdary menedjerleriniń bir ret kirse, sol sektorda jumys isteı almaıtyn «qara tizimin» jasaýdy usynady. Osyndaı «reıtıngtiń» ólshemderi ázirlendi me jáne bul úshin taǵy qandaı máselelerdi sheshý qajet?

– Qazaqstan Respýblıkasynyń qarjy sektoryn daǵdarystan keıingi kezeńde damytý tujyrymdamasynda Qazaqstannyń qarjy uıymdarynyń qarjylyq jaı-kúıine jáne bedeline aıtarlyqtaı zııan keltiretin zańdy jáne jeke tulǵalardyń qyzmetin júzege asyrýdy shekteý ne tyıym salý máselesin qaraý kózdeledi (Bul máseleler Úkimettiń «Qazaqstan Respýblıkasynyń qarjy sektoryn daǵdarystan keıingi kezeńde damytý tujyrymdamasyn iske asyrý jónindegi is-sharalar josparyn bekitý týraly» 2010 jylǵy 13 mamyrdaǵy № 409 qaýlysynda; «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine bank qyzmetin jáne qarjy uıymdaryn táýekelderdi azaıtý turǵysynan retteý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańda retteledi).

Atap aıtqanda, qarjy uıymdary menedjmen­tiniń jaýapkershiligin arttyrý maqsatynda zańsyz is-áreketteri ne áreketsizdigi buryn qarjy uıymyn májbúrlep taratýǵa nemese ony bankrot dep tanýǵa alyp kelgen tulǵalardyń basshy laýazymyn ıelený múmkindigin shekteýge baǵyttalǵan erejelerdi zańnamalyq deńgeıde bekitý uıǵarylyp otyr.

Basqa elderde mundaı praktıkany qoldaný­dyń mysaly retinde bankterdiń lısenzııalaryn qaıtaryp alýǵa sebepshi bolǵan bankırler týraly málimetterdi qamtıtyn bazany qalyptastyratyn Reseı Federasııasy Ortalyq Bankiniń tájirıbesin keltirýge bolady. Osy arqyly Reseı Ortalyq Banki josyqsyz bankırlerdiń bank sektorynyń kez kelgen laýazymyna jumysqa ornalasýyn boldyrmaý sharalaryn qabyldaıdy.

Sonymen qosa, kredıttik uıymdardyń bankrot­tyǵy (taratý) rásimderin basqarýdy júzege asyratyn RF Salymdardy saqtandyrý agenttigi dármensiz (bankrot) dep tanylǵan kredıttik uıymdardy baqylaǵan, azamattyq-quqyqtyq jáne qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵan tulǵalardyń tizimin turaqty negizde júrgizip otyrady.

Sonymen qatar, Dúnıejúzilik bank, Azııa Damý Banki sııaqty birqatar halyqaralyq qarjy uıymdary alaıaqtyq pen sybaılas jemqorlyqqa qatysqanyn kýálandyratyn faktilerdiń bolýyna qaraı ondaı tulǵalarǵa atalǵan uıymdar tarapynan qarjy alýǵa quqyǵy joq zańdy jáne jeke tulǵalardyń tizimin júrgizedi.

– Men BTA bankiniń jyry bastalǵan kezde banktiń aýdıtorlyq kompanııasyna retteýshi tarapynan da suraqtardyń týyndaǵanyn jaqsy bilemin. Alaıda, aýdıtorlar sol kezde bir jaqta qalyp edi. Endi sol qurylymdardyń ókilderi de «qara tizimge» enýi múmkin ǵoı?

– Táýekelderdi azaıtý jónindegi zań («Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańna­ma­lyq aktilerine bank qyzmetin jáne qarjy uıymdaryn táýekelderdi azaıtý turǵysynan retteý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań) sheńberinde Ulttyq Bank aýdıtorlar júrgizgen tekserý barysynda anyqtalǵan faktilerdi jasyrǵany úshin olardyń jaýapkershiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan túzetýlerge bastamashy boldy. Soǵan qaramastan, bul túzetýler QR Parlamentinde atalǵan zańdy kelisý sheńberinde qoldaý tapqan joq.

Búgingi kúni «qara tizimge» engizý esebinen aýdıtorlardyń jaýapkershiligin arttyrý máselesi qarastyrylǵan joq. Bul rette qarjy uıymdaryna aýdıt júrgizetin aýdıtorlyq uıymdarǵa qoıylatyn talaptardy kúsheıtý maqsatynda 2012 jylǵy qarashada «Mindetti aýdıt júrgizý jónindegi aýdıtorlyq uıymdarǵa qoıylatyn biliktilik talaptaryn bekitý týraly» QR Qarjy mınıstriniń buıryǵyna qol qoıyldy.

JOBADAN ZAŃǴA DEIIN

– Atalǵan bastamalardy Qarjylyq qadaǵalaý komıtetimen, qarjy jáne bırja naryqtarynyń qatysýshylarymen talqylaý josparlanyp otyr ma?

– Ulttyq Banktiń barlyq bastamalary «Qazaqstan qarjygerleriniń qaýymdastyǵy» zańdy tulǵalar birlestigi alańynda qarjy naryǵynyń qatysýshylarymen talqylanatyn bolady. Zańnamalyq aktilerge túzetýler engizý Úkimettiń 2003 jylǵy 21 tamyzdaǵy № 840 qaýlysymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń ýákiletti organdarynda zań jobalaý jumystaryn uıymdastyrý erejesine sáıkes júzege asyrylady. Oǵan sáıkes zań jobalaý qyzmetin júzege asyrý belgili bir kezeńderdi qamtıdy. Atap aıtqanda, zań jobasynyń tujyrymdamasyn ázirleý; onyń ǵylymı saraptamasyn júrgizý; ony QR Úkimetiniń janyndaǵy Zań jobalaý qyzmetiniń máseleleri jónindegi vedomstvoaralyq komıssııada qaraý: zańnamalyq aktilerdiń jobalaryn daıyndaý, olar boıynsha ǵylymı saraptamalar júrgizý, múddeli memlekettik organdarmen kelisý jáne basqa da is-sharalar ótkizý qajet.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Alevtına DONSKIH.