Otandyq naryqty jaýlaǵan Qytaı, Qyrǵyz, Belarýs kıim-keshekteriniń qatarynan О́zbekstanda óndirilgen ónimderdi jıi kezdestirýge bolady. О́zbek ónimderiniń alys-jaqyn naryqqa kóptep shyǵaryla bastaýynyń tetikterin mamandar Qytaıdyń ár salany shoǵyrlandyryp damytý saıasatynyń negizge alynǵanymen baılanystyrady.
Jip ıirý ónerkásibine jeńildik kerek
Jaqynda Qazaqstan Úkimeti delegasııasynyń Tashkentke sapary aıasynda iskerlik jumys toby quramynda bolǵan «Azala Kotton» JShS dırektory Beket Tursynhanov О́zbekstannyń toqyma ónerkásibindegi erekshelikterge toqtaldy. «Jeńil ónerkásip aýqymdy sala bolǵandyqtan, kórshi elde toqyma ónerkásibi jeke sala retinde damyp keledi.
Ári sońǵy úsh jylda maqta talshyqtaryn syrtqa shyǵarýǵa tyıym salynǵan. Bul elde ınvestorlarǵa da jeńildikter qarastyrylyp otyr. Mysaly, 1 mln dollar ınvestısııa salǵan kompanııa – 3 jylǵa, 10 mln ınvestısııa salǵan kompanııa – 10 jyldan astam merzimge salyqtan bosatylady. Salystyrmaly túrde alǵanda, О́zbekstan ónerkásibi korporatıvtik jáne qosymsha qun salyǵynan bosatylǵandyqtan, jipteri bizden 30 paıyzǵa arzan ári jartylaı shıkizat retinde jiptiń 70 paıyzyn eksportqa shyǵarýǵa múmkindik jasalyp otyr», deıdi B.Tursynhanov.
Kórshi eldegi óndiriske serpin berip otyrǵan taǵy bir múmkindik – kommýnaldyq tólemderge jasalǵan jeńildikter. Mysaly, «Azala Kotton» óndirisinde 500 tonna jip ıirýdiń kommýnaldyq shyǵyny 20-25 mln teńge. Iаǵnı, bizde 1 kVt – 13-14 teńge bolsa, kórshi eldegi kórsetkish – 7-8 teńge shamasynda.
Kıim óndirýshiler kórshi elmen básekelese ala ma?
О́zge elderdiń naryǵyn baǵyndyrýǵa myqtap kirisken О́zbekstan tarapy munymen toqtap qalmaı, aǵymdaǵy jyldyń alǵashqy aılarynda taýarlardyń bes júzge jýyq túrine kedendik salyq jeńildikterin engizgeni belgili. Osy oraıda dabyl qaqqan qazaqstandyq kásipkerler jeńil ónerkásip salasyndaǵy kókeıkesti máseleler Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasynda qaıta qaralýy qajettigin alǵa tartady.
Qyzylorda óńirinde kásibin dóńgeletip, qyryqqa jýyq adamdy jumyspen qamtyp otyrǵan kásipker Dilmuhamed Abyzovtyń aıtýynsha, mundaı jaǵdaıda kóptegen qazaqstandyq kásiporyndardyń ashyq básekege tótep bere almaıtyny anyq. Sebebi, olardyń kópshiligi memlekettik tapsyryspen otyr. О́zbekstan kásipkerleri salyqtan bosatylady da, qazaqstandyq kásipker belgili bir naryqqa shyqqanda nemese shıkizat satyp alǵanda kedendik baj salyǵyn tóleýge májbúr. «О́tken jyly ózbek taýary bizdiń kásiporynnyń óniminen 5 paıyzǵa qymbat bolsa, bıyl 7 paıyzǵa arzandap ketken. Sondyqtan kúnine 500, aıyna 10 myń jeıde tigetin kásiporyn úshin marjany tómendetýge týra keldi. Sebebi, qalaıda óndiristi toqtatpaýymyz qajet boldy», deıdi kásipker.
Nól paıyz jeńildikpen qatar ózbekstandyq kásipkerler shıkizatty da arzan baǵamen alady. «Ońtústik» erkin ekonomıkalyq aımaǵy osy jeńildik sharttaryn atalǵan kásiporynǵa da usynyp otyr. Alaıda mundaı múmkindikter elimizdiń basqa da óńirlerindegi erkin ekonomıkalyq aımaqtarda qoldanylýy qajettigin alǵa tartqan Dilmuhamed Abyzov búginde О́zbektannyń jeńil ónerkásibi ǵana emes, barlyq salasyna jeńildikter bar ekenine qynjylysyn bildirdi. Osy oraıda Qazaqstan tyǵyryqtan shyǵý joldaryn tappasa, jumyssyzdyq pen áleýmettik máseleleriniń órshıtini anyq. Tipten, bul jaǵdaıdyń saldaryn un, mashına, jıhaz, aıaq kıim, t.b. óndirýshileri de kóre bastaǵan.
Jeńil ónerkásip Úkimetten qoldaý kútedi
«Barlyq elderde bar artyqshylyqtar men jeńildikter Qazaqstanda jasalmaǵan. Sonyń saldarynan jeńil ónerkásip salasy eńse tikteı almaı keledi. Salany damytý máselesi on jyldan beri kún tártibinen túsken joq. Úkimettiń aldynda kóptegen másele kóterildi. Qazaqstandyq ónimdi kóbeıtýge baǵyttalǵan «Qazaqstanda jasalǵan» baǵdarlamasy jasalǵanymen, ol da alǵa jyljı qoımady. Shıkizattyq áleýetimiz bola tura ımportqa táýeldi bolyp otyrmyz» degen pikirin bildirgen Jeńil ónerkásip kásiporyndary qaýymdastyǵynyń prezıdenti Lıýbov Hlýdova О́zbekstan ǵana emes, Qazaqstan aýmaǵyna taýarlaryn erkin tasymaldap jatqan Qyrǵyzstan, Belarýs, Reseı, Qytaı sııaqty elderdiń kásiporyndary salyqtan bosatylǵanyn aıtady. Tipti, Úndistanda jeńil ónerkásip salasyn qoldaıtyn arnaıy qor bar eken. Reseı men Belarýs de salanyń memlekettik qoldaýynsyz damymaıtynyna áldeqashan kózderi jetken. Lıýbov Hlýdovanyń aıtýynsha, maqsatty saıasat bolmasa, elimizdiń jeńil ónerkásip salasy damymaıdy. Naryqta ekonomıkalyq teńsizdik basym. Qazaqstanǵa keletin taýarlardyń basym kópshiligi tehnıkalyq reglamentke saı emes. Al taýar baǵasynyń básekesi jaıynda sóz qozǵamas buryn, toqyma-tigin salasyna qajetti shıkizattyń máselesi týrasynda aıta ketken jón. Bul baǵytta Qazaqstannyń Kedendik odaqtyń belsendi múshesi ekenin qaperde ustaýymyz kerek. О́ıtkeni Qazaqstanǵa syrttan keletin zattyń quny birshama joǵary bolyp keledi. Elimizde óndiriletin maqtanyń 70 paıyzyn ekportqa jóneltsek, júnniń 14, teriniń 20 paıyzy ǵana ózimizde óńdeledi eken. Búginde Qazaqstannan ózge elderdiń ishki naryǵynyń qaýipsizdigi qatań saqtalady. Ishki naryǵyn qorǵaý maqsatynda mysaly Belarýs pen Reseıde shıkizat jáne jartylaı shıkizattyq ónimderdiń birazy elden shyǵarylmaıdy. Sondaı-aq О́zbekstan, Qytaı, Túrkııa elderiniń ishki naryǵyna ený óte qıyn. Baltyq jaǵalaýy elderi tipten eki satyly lısenzııalaý tártibin engizgen.
Osy tusta aıta ketetin másele, jeńil ónerkásiptiń kóshin bastaǵan qazaqstandyq kásiporyndar О́zbekstanǵa bir-eki ret ónimderin satýǵa nıettenip kórgen. Biraq syrtqa valıýtany shyǵarmaýǵa basa mán beretin ózbekter bizdiń taýar óndirýshilerdiń bul áreketine tosqaýyl qoısa, ózbek valıýtasyn AQSh dollaryna baǵamdaýdyń ózindik qıyndyqtary bar. Osynyń saldarynan qazaqstandyq kásiporyndar О́zbekstanǵa taýar satyp, bereke tappasyn túsingen. Esesine, ózbek taýary bizge aǵylyp kelip jatyr. Osy oraıda bul máselege Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi Indýstrııalyq damý jáne ónerkásiptik qaýipsizdik komıtetiniń aralasýy asa mańyzdy deıdi Lıýbov Hlýdova. Sebebi, óndiriske aqsha salýǵa nıettengen kásipkerler toıhana salyp, shetelden taýar tasymaldap, ózge eldiń ekonomıkasyn damytýǵa májbúr bolyp júrgeni aqıqat.
Qazir Qazaqstan men О́zbekstannyń toqyma-tigin salasyndaǵy kásiporyndary ózderine qajetti shıkizatty Qytaı, Túrkııa syndy birqatar elderden tasymaldaıdy. Kórshiles eki eldiń kásipkerleri shıkizatty el aýmaǵyna kirgizgende eki túrli alym-salyq tóleıtini anyq. О́zbekterdiń syrttan kirgizetin shıkizatqa tóleıtin kedendik baj salyǵynyń mólsheri zattyń ózindik qunynyń 6 paıyzy deńgeıinde bolsa, qazaq kásipkerleri 30 paıyzǵa deıin kedendik baj salyǵyn tóleýge májbúr. Budan keıin jeńil ónerkásip salasynda kimniń bási joǵary bolatynyn baǵamdaı berińiz.
Al ınvestorlardyń Qazaqstandy aınalyp ótýiniń sebebin qazaqstandyq naryqtyń daıyn ónimge baǵyttalǵandyǵymen túsindirgen Lıýbov Hlýdova О́zbekstan, Qyrǵyzstannyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy osy elderdiń ishki saıasatymen tyǵyz baılanystylyǵyn aıtady. Sondaı-aq jańa jumys oryndarynyń ashylýy men ónim óndirý úlesiniń artýy da ınvestısııalyq tartymdylyqty qamtamasyz etip keledi.
Buryn maqta ósirip, daıyn buıym shyǵaratyn ári birde-bir kásiporny bolmaǵan О́zbekstannyń bul qadamyn reformatorlyq sheshim dep baǵamdaıdy sarapshylar. Derekterge súıensek, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda ózbekter tek 7 paıyz ǵana maqta talshyǵyn qaıta óńdeıtin. Qazir bul kóretkish 55 paıyzdan asqan. О́zbekstan sonymen qatar aıaq kıim jáne teriden jasalǵan buıymdaryn Túrkııa, Italııa, Ulybrıtanııaǵa eksportqa shyǵarýdy josparlap otyr. Tipten, Ortalyq Azııadaǵy terini tereńdetip qaıta óńdeıtin eń iri ortalyq-hab bolý múmkindigin da qarastyrýda.
– Derekterge súıensek, búginde Qazaqstanda 1500-den astam kásiporyn jumys istep tur. Otandyq óndirýshiler qal-qaderinshe sapaly ónim shyǵarý arqyly salanyń damýyna aıtarlyqtaı úles qosyp otyr. Alaıda, toqyma-tigin salasy ishki naryqtyń 10 paıyzyn, aıaq kıim óndirisi 2 paıyzyn ǵana qamtyp otyr. Elimizde mata shyǵaratyn kásiporynnyń joqtyǵy, jıi aıtylyp júrgen jún klasterin qurý máselesiniń de júzege aspaýy salanyń damýyna keri yqpalyn tıgizýde. Búginde elimizdiń shıkizat múmkindigi otandyq bylǵary óndirisin damytýǵa qaýqarly. Bir qýanarlyǵy aǵymdaǵy jyldyń 1 sáýirinen bastap óńdelmegen terini syrtqa shyǵarýǵa tyıym salatyn Úkimet qaýlysy kúshine endi. Endigi kezekte Semeıde, Tarazda, Almatyda ornalasqan teri óńdeý kásiporyndary jandanyp, tolyq qýatynda jumys isteıdi degen senim mol, – deıdi qaýymdastyq basshysy.
Maman máselesin qozǵaǵanymyzda, Lıýbov Hlýdova jeńil ónerkásip salasy kásibı jumysshylarǵa zárý ekendigin aıtady. Bul da memlekettiń aralasýyn talap etetin másele. Sebebi, óndiris oryndaryna bilikti mamandar tartý, kásibı dızaınerlermen áriptestik baılanystar ornatý áli sheshimin tappaı keledi. Mysaly, Eýroodaq elderinde dızaıner men jeńil kásiporyndar arasynda tyǵyz qarym-qatynas ornaǵan. Osyndaı júıeli óndiristik tehnologııa arqyly dızaınerler daıyn kıim úlgisin kásiporynǵa sata alatyn bolsa, óndiris basshylary dızaınerlerdi daıyndaıtyn oqý oryndarymen qoıan-qoltyq jumys isteýdi jolǵa qoıǵan.
Qalaı bolǵanda da, salanyń eńsesin tikteıtin tetikterdi qarastyrý bıliktiń enshisinde deıdi sarapshylar. Osy oraıda memlekettiń shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýǵa qoldaý kórsetýi, kórshi elderde jasalǵan jeńildikterdi paıdalaný tájirıbelerine kóńil aýdarýy asa mańyzdy.
ALMATY
