Kútim bolmasa, topyraq ta tozady

Jýyrda Almatyda ótken «Or­­talyq Azııanyń aýyl­sharýa­shylyq landshaftarynda qor­shaǵan ortaǵa monıtorıng júr­gizý, jer jáne sý resýrstaryn basqarý úshin zertteýdiń jáne ba­ǵa­laýdyń zamanaýı ádis­teri» halyqaralyq sımpozıýmyn­da Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Tájik­stan, Ázerbaıjan, Reseı, Japo­nııa, Qytaı, Germanııa, taǵy basqa elderden kelgen ǵalymdar jerdi tozdyrmaýdyń zamanaýı ádisterin ortaǵa saldy. 

Ǵalymdardyń pikirinshe, bú­ginde birqatar elderdegi zańna­malyq qujattar tájirıbesi salada qordalanǵan máselelerdi sheshýge múmkindik beredi. Qazaqstandyq ǵalymdar zań qabyldansa, jer paıdalanýshylardyń jerge degen kózqarasy ózgerer edi degen ýáj aıtady. Búginde agrotehnıkalardy, sý jáne qunarlandyrý tártibin durys saqtamaýdyń, aýyl sharýashylyǵyna sal­ǵyrt qaraýdyń saldarynan jer­­diń tozýy óte ózekti máse­lege aınal­ǵandyǵyn atap ótken QazUAÝ birinshi prorektory Qanat Ti­reýov 2017-2021 jyldarǵa arnal­ǵan AО́K memlekettik baǵdar­la­masyna tolyqtyrýlar men óz­gerister qajettigin atap ótti. 

О́zge elderdegi zańnamalyq qu­jattar tájirıbesine toqtalǵan Abdýlla Saparov topyraqtyń qunary azaısa, oǵan paıdalanýshy jaýapty bolýy kerek deıdi. Jerge jaýapsyz qaraǵan jaǵdaıda ony qaıtaryp alatyn tetikter de júzege asýy qajet.

Búginde álem halqy sanynyń ósip bara jatqandyǵyna baılanysty jyldan-jylǵa azyq-túlikke suranys ta artyp keledi. Sondyqtan jer kútimine basa nazar aýdaryp otyrǵan AQSh-tyń tájirıbesin basshylyqqa alý qajettigin alǵa tartqan ǵalym jer tozsa 1 sm topyraqtyń qalpyna kelýi úshin 100-250 jylǵa jýyq ýaqyt qajet dep qynjylady.

Búginde topyraqqa tyńaıt­qysh sebý máselesi de asa ózek­ti bolyp otyr. Damyǵan elder tájirıbesinde gektaryna 1000-1700 kıloǵa deıin qorektik mıneraldar berilse, Qazaqstandaǵy kórsetkish gektaryna 3-5 kılodan aryǵa barmaıdy. Sonyń saldarynan topyraq ta tozady, ónimdilik te tómendeıdi.

Mıneraldardyń tıimdiligin anyqtaýdyń normatıvteri bo­ıynsha saraptama jasaǵan reseı­lik ǵalym, akademık Vıktor Sychev tyńaıtqyshtardyń aýyl­sharýa­shylyq ónimderimen úı­lesimi, mıneraldy topyraqtyń ártúrli jaǵdaıynda paıdalaný men tabıǵı-ekonomıkalyq tıimdi­li­gi turǵysyndaǵy zertteýlerin usyn­sa, azotty mıneraldar­dy paıdalanýǵa toqtalǵan aka­de­mık Gennadıı Gamzıkov taýar ón­dirýshilerdiń jerge degen tu­tyný­shylyq kózqarasyna alań­daýshylyǵyn bildirdi. Ǵalym­nyń pikirinshe, jerdiń tyńaıtqyshqa qajettiligi 90 paıyzdy quraıdy. Reseıdiń Krasnodar ólkesi, Bel­gorod oblysy men Kýban aı­ma­ǵynda gektaryna 100-130 kılo tyńaıt­qysh beriletin bolsa, kerisinshe azııalyq bóliginde máseleler kúrdelene túsken. Mı­neraldy tyńaıtqysh jerdiń negizgi qorek kózi dep sanaıtyn ǵalym Eýropa elderinde gektaryna 200-300 kılo sebiletinin aıtady. Bul kórsetkish Japonııada 500 kılony quraıdy. Kezinde ujymdyq sharýashylyqtardyń bir jerge shoǵyrlanýy nátıjesinde mehanıkalandyrýdyń, joǵary ónimdilikke qol jetkizýdiń óte tıimdi bolǵandyǵyn jetkizgen re­se­ılik ǵalym jer paıdalanýshylardy tutynýshylyq kózqarastan aryltý maqsatynda qazaqstandyq agrohımık mamandardyń tájirı­besin basshylyqqa alý qajet deıdi. Jerden ónim alyp, ony eks­portqa jóneltýdi ǵana maq­sat etýmen shektelý salany tyǵy­ryq­qa tireıdi. Sondyqtan da ǵalym­dar bul máselege tıisti mınıstr­likterdiń aralasqanyn qalaıdy. 

Akademık Raqymjan Eleshev búginde jer kólemi jaǵynan to­ǵyzynshy, egistik jaǵynan besinshi oryn alyp otyrǵan Qazaqstanda 80 mln gektar aýmaq aýyl sharýashylyǵy ıeliginde ekendigine toqtaldy. Mamannyń aıtýynsha, 10-15 jyl burynǵy jaǵdaımen salystyrǵanda eli­mizde jerdiń qunary 25 paıyzǵa deıin tómendep ketken. Ásirese qara shymnyń mólsheri azaıa bastaǵan. О́simdikter qorektenetin jyljymaly qorek quramy, ásirese Ortalyq Qazaqstandaǵy negizgi astyq óndiretin ólkelerde topyraq sapasy nasharlaǵan. Al ońtústik óńirlerde durys sýǵarylmaǵandyqtan tuzdanǵan aımaqtardyń mólsheri joǵary. Tyńaıtqyshtar men hımııalyq qospalardy durys qoldanbaý­dyń ekologııalyq saldary joǵa­ry ekendigine alańdaýshylyǵyn bildirgen ǵalym jerdi qorǵaıtyn zań kerek deıdi. Búginde Ýk­raı­na, Belarýs, Moldava, Reseı, Qytaı elderiniń tájirıbesi Qazaq­stan úshin asa mańyzdy. «Elimizde jalǵa berilgen jerlerdiń bola­shaǵy kúmándi» degen ǵalym eko­lo­gııalyq turǵydan turaqty baqy­laý­dyń kerektigin aıtty. Son­dyq­tan jerdi kútýde jańa tehno­lo­­gııa­­lardy paıdalaný erekshelik­terine de asa zer salý qajet. Ob­lys­tardy zamanaýı zerthanalarmen jabdyqtaýdyń da mańyzy zor. 

Ekologııalyq turǵydan zalal­danǵan jerlerdi bıologııalyq melıorasııalaý máselesin qozǵaǵan «Mıkrobıologııa jáne vırýso­lo­gııa ǵylymı-óndiristik or­ta­lyǵy» JShS bas dırektory Amangeldi Sadanovtyń aıtýynsha, respýblıkadaǵy sýarmaly 1,4 mln gektar aýmaqtyń 38 paıyzy – Túrkistan, 29 paıyzy – Almaty oblysyna, 14 paıyzy Qyzylorda oblysyna tıesili. Qyzylorda, Túrkistan (Shardara aýdany), Almaty oblysyndaǵy (Balqash mańy, Úshtóbe) kúrish ósiretin alqaptarda tuzdan­ǵan jerler kóbeıip barady. Munda topyraqtyń qara shym qabaty azaıyp, zııandy tuzdar­dyń mól­sheri kóbeıip, aýyl sharýa­sh­ylyǵy ósimdikterin ósirýde qolaısyz jaǵdaılar oryn alyp otyr. Al alqaptardy saýyqtyrýda bıo­logııalyq ádisterdi paıdalaný­dyń ereksheligi zor.