Áleýmetke baǵyttalǵan ekonomıka memlekettiń ǵylymı-tehnıkalyq basymdyqtaryn jan-jaqty meńgerýdi qajet etedi

Álemdik ekonomıka revolıý­sııalyq tehnologııalar negizinde qarqyndy túrde damyp keledi. Adamzattyń jańa tarıhı kezeń­ge qadam basýy qoǵamnyń bar­lyq salasynda, ekonomıkada, mádenıette jáne psıhologııada, t.b. aýqymdy óz­geristerge áke­letini sózsiz. Bi­raq biz qandaı kezeń bolsyn Qazaq­stannyń damýy­­na zor úles qosqan uly adam­­dardy, son­daı-aq ulttyq tarı­hy­myzdy umyt­paýǵa tıispiz. Kon­feren­sııanyń ashylýynda osyndaı aýqymdy oılaryn ortaǵa salǵan  Ekonomıka ınstı­týtynyń dırektory, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, professor Ázimhan Satybaldın otan­dyq ǵylymnyń damýyndaǵy Marat Kenjeǵozınniń eseli eń­bek­­terine toqtaldy. Qıyn-qys­taý kezeńderde ınstıtýt­qa bas­shylyq etken Marat Balǵo­ja­uly ǵylymı baǵyttardy  damy­typ, qaıta qurýmen qatar qar­jy máselesiniń sheshilýine ba­rynsha kúsh-jigerin saldy.  Ǵalym ásirese ekonomıkalyq-mate­matıkalyq ádisterdi ázirleý men engizý, jobalaý men josparlaý, ekonomıkalyq úderisterdi jú­ıeli túzý, ekonomıkalyq kı­ber­netıka ádisterin paıda­laný arqyly sharýashylyq qadam­dar­dy ońtaılandyrý, makroe­kono­mıkalyq máseleler, ulttyq óndiristik kúshterdiń ınte­grasııalanǵan júıesin qury­lymdaý men qor naryǵyn damytý sııaqty mańyzdy salalardyń damýyna yqpal etti. Memlekettiń ekonomıkalyq saıasatyn júzege asyrýdaǵy ǵylymı jumystary el damýynyń qandaı kezeńinde de mańyzdy rólge ıe. Ǵalym-ekonomısterdiń ishinde  ulttyq valıýtany engizýde birinshi bolyp másele kóterip, ulttyq valıýta engizilgennen keıin de  teńgeni nyǵaıtý sharalaryna atsalysty. Marat Balǵo­ja­uly­nyń jetekshiligimen 22 ǵy­lym doktory, 45 ǵylym kan­dı­daty daıarlanyp, 400-den as­tam ǵylymı jumystary, 25 mo­no­g­rafııasy jaryqqa shyq­ty. Ásirese ǵalymnyń «Ekono­mıka: «Álemdik klassıka» 10 tom­dyq eńbegi ǵylymı qaýym­das­tyqtyń joǵary baǵasyn aldy.

Marat Balǵojaulynyń ekono­mıka ǵylymynyń damýyna qosqan  úlesine UIA akade­mıgi Amanjol Qoshanov keńi­nen toqtalyp ótti. Ekono­mıka ınstıtýtynyń basshyly­ǵyna kelgenge deıin AShK res­pýb­lıkalyq joǵary mek­tebin basqarǵan ǵalymnyń matema­tıkalyq tásilderdi (kıber modelder) paıdalana otyryp, ekonomıkalyq úderisterdi  oń­taı­landyrýdaǵy, ınstıtýt janyn­daǵy doktorlyq keńestiń múshesi retinde akademııalyq jobalarǵa qatysqan kezeńdegi eńbekteri otandyq ǵylymnyń damýyna zor yqpal etti.

Instıtýtqa basshylyq jasaı otyryp, Marat Balǵojauly respýblıkanyń tranzıtti eko­nomıkasyndaǵy naryqtyq qu­ry­lymdaný máselelerin she­shýge atsalysqany belgili. Mak­ro­ekonomıkadaǵy jetekshi eko­nomısterdiń biri retinde  «Na­ryqtyq ekonomıkanyń qazaq­­stan­dyq úlgisin qurylym­daý, jú­ıeleýdiń teorııasy men táji­rıbesi» ǵylymı baǵy­tyna jetekshilik etti. Sony­men qatar ınstıtýt Kenjeǵo­zın­­niń basshylyǵymen «2003-2012 jyl­dary Indýst­rııalyq-ın­no­va­sııalyq baǵdar­lama­sy­nyń» bastamasyna aınalǵan «Qazaq­stan Respýblıkasyndaǵy ul­t­tyq ınnovasııalyq júıe­sin qurylymdaýdy» uıym­das­tyrdy. Ekonomıka ınstıtýty­nyń ujymy el ekonomıkasyn damytýda makroekonomıkalyq turaqtylyqtyń ǵylymı negiz­derin jáne uzaq merzimdi damý­dyń strategııalyq basym­­­dyq­tary negizinde ult­tyq ón­diris­tik kúshterdiń júıe­sin mo­der­nızasııalaýdy alǵash­qy­lar­dyń biri bolyp ázirledi. M.Ken­jeǵozın, sonymen qatar Eýra­zııa­lyq odaq ıntegrasııasy men qorlardy tıimdi paıdalanýda aımaqtyq ekonomıkanyń kókeıtesti máselelerin nazardan tys qaldyrmady. Naryqtyq qaıta qurýlardy tereńdetýdi esepke ala otyryp ári jahan­daný úderisindegi bastamalar men jańashyldyqtardy tereń­nen zertteýge basshylyq etti.

Marat Balǵojaulynyń ult­­­­tyq ekonomıkany damytý­da­ǵy ǵylymı izdenisteri týra­ly pikir bildirgen UIA aka­de­mıgi Orazaly Sábden álem­dik ór­kenıetterdiń damýyn te­reń zerttegen maman retinde mem­­leketti bestik spıralmen basqarýdyń jańa paradıgmasymen tanystyrdy. «Bestik spıral»: memleket, shaǵyn, orta jáne iri bıznes; ǴZI jáne ýnıversıtetter; qoǵam, adam­nyń qajettiligi jáne olardyń aq­pa­rattyq ózara árekettesýi. Álemdik órkenıettiń damýy tur­ǵysynan alǵanda rýhanı kom­ponenti bar ıntegrasııalyq-ınno­vasııalyq qoǵam qurýy­­myz qajet, ol álemdik qaýym­das­tyq­tyqtyń osy kúnge deıingi jı­naq­talǵan aldyńǵy qatarly ozyq úlgilerin, josparly jáne naryq júıelerin sıntez­deý ar­qyly júzege asyrylatyn bo­lady. Iаǵnı, búginde Qazaq­stan ekonomıkasynyń jedel qar­qynmen damymaı otyr­ǵan sebebi memlekettiń, bıznes­tiń, ǵylymnyń jáne tutyný­shy-qoǵamnyń kúshin birik­tirý tási­liniń júzege aspaı otyrǵan­dy­ǵy», deıdi ǵalym. – Qazaq­stan­da ınnovasııalyq ekono­mıkany Úkimet pen bıznes, ıaǵnı memleket-jekemen­shik áriptestik  (MJÁ) arqy­ly qalyptasatyn úlgi qabyl­danǵan. Biraq damyǵan elderdiń táji­rıbesinde ony memleket­pen birge bıznes jáne ǵyly­mı-zertteý ınstıtýttary (úsh­tik spıral) jasaýy tıis. Ekonomı­kany jedel qarqyn­men damytý úshin, memlekettiń ǵylymı-teh­nı­kalyq saıasatynyń basym­dyq­taryn jan-jaqty meńgerýimiz qajet. 

Konferensııada qozǵalǵan aýqymdy taqyryptyń biri otandyq bank sektorynyń damýyna arnaldy. «Bank sektoryn shoǵyrlandyrý; halyqaralyq tájirıbe jáne qazaqstandyq keıs» baıandamasynda ekonomıka ǵylymdarynyń  doktory Serik Svıatov Qazaqstannyń bank júıesiniń jańa qurylymyn qalyptastyrýdaǵy mańyzdy baǵyt birigý ekenin atap ótti. Taıaý keleshekte dástúrli bank júıesi qatysýshylarynyń sany birte-birte qysqaryp, sapa­sy jaǵynan artýy qajet. Deldaldyq qyzmetin sapaly oryndaýǵa, ásirese bıznesti nesıeleýdi qaıta qalpyna kel­tirý men qarjylyq turaq­ty­lyqty saqtaýǵa qabiletti bank naryǵynda 10-15 kredıt ınstı­týttarynyń shoǵyrlaný múm­kindigin sıpattaǵan ǵalym munyń sátti júzege asýy úshin  sheteldiń úzdik tájirıbelerin paıdalana otyryp, memleket pen bıznestiń kúsh-jigerin bi­rik­tirý qajet dep atap ótti. 

Al «Qazaqstannyń azyq-túlik qaýipsizdigi» taqyrybyna keńi­­nen toqtalǵan Qazaq AО́K eko­no­­m­ı­kasy jáne aýyl­dyq aýmaq­tar­dy damytý ǴZI pr­ofessory, ekonomıka ǵylym­darynyń doktory Altyn­bek Moldashev agrarlyq óner­kásiptiń básekege qabi­let­ti­ligin damytý úshin ǵylymı-zert­teýlerdiń tıimdiligin, ǵyly­mı birlestikterdi qarajat­­pen qajetti deńgeıde qamtama­syz etý qajettiligine nazar aýdardy.   Qazirgi kezde agrokeshen­degi basym baǵyttardyń biri – aýyl sharýashylyǵy ónim­derin óńdeý. Memleket tarapynan qoldaý bar, alaıda, ónim óndi­rý kólemi tómen deńgeıde.  О́ń­deý ónerkásibin damytýda shıki­zat kólemi men sapasynyń tómen­digi, ınfraqurylymdar damýynyń tejelýi, shıkizatty saqtaý men tasymaldaý máse­lesi, jumys istep turǵan kásip­oryndardaǵy qural-jabdyq­tardyń eskirýi, shıizat satyp alý, aınalymdaǵy qordyń joq­tyǵy sııaqty máseleler kedergi bolýda. Osyndaı qordalanǵan máse­lelerdi sheship, óńdeý ká­siporyn­dary men azyq-túlik óner­­kásibin damytý úshin mem­lekettik baǵdarlama qabyldaý qajettiligin kórsetip otyr.