BUU-nyń 63-sessııasynda Qazaqstan genderlik teńdik reıtınginde 144 eldiń arasynda 52-orynda, al áıelderdiń jumys isteý kórsetkishi boıynsha 30 ozyq memlekettiń qatarynda ekeni belgili bolyp, bir qýanǵanymyz ras. Degenmen Bas prokýratýramyzdyń málimetine súıensek, elimizde otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq kórsetkishi qaıta jyl saıyn ósip keledi eken. Mysaly, 2016 jyly otbasyndaǵy quqyq buzý 2,8 paıyzǵa ósse, 2017 jyly 4,7 paıyzǵa ulǵaıǵan. Oǵan qosa, jaqynda BUU-nyń Áıelder komıteti Qazaqstanda otbasyndaǵy zorlyq-zombylyq saldarynan jyl saıyn 400 áıeldiń kóz jumatynyn habarlady.
Azamattardyń jaqyndarynan psıhologııalyq qysym kórýin, turmystyq álimjettiktiń aldyn alý, odan japa shekkenderge kómektesý maqsatynda 2006 jyly 1 aqpanda Prezıdent janynan Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa quryldy. Komıssııa usynǵan sońǵy eki jyldaǵy statıstıkaǵa kóz júgirtsek, atalǵan quqyq buzýshylyq boıynsha 40 myńǵa jýyq adamǵa eskertý jasalyp, 50 myńy ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵan.
Komıssııanyń Nur-Sultan qalasy ákimdigine qarasty bólimshesiniń múshesi, «Keleshek» psıhologııalyq ortalyǵynyń dırektory Natalıa Semenkonyń aıtýynsha, otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqtyń obektıvti jáne sýbektıvti sebepteri bolady eken. Sýbektıvti sebepter qyzǵanysh, jeke kompleks, kóshbasshylyqqa talas syndy tulǵalyq psıhologııamen baılanysty. Psıhologtyń aıtýynsha, keı jaǵdaıda kóshý, turmystyq qıyndyqqa tóze almaý, áleýmettik máseleler syndy obektıvti sebepter de uryp-soǵý, álimjettikke alyp keledi.
Natalıa Semenko elimizdegi turmystyq álimjettikke negizinen úsh faktor yqpal etetinin jetkizdi. Olardyń alǵashqy jáne eń negizgisi – maskúnemdik. Kómekke júgingenderdiń kóbisi – ishkilikke salynǵan kúıeýinen japa shekkender. Olardyń arasynda «saý kezinde jaqsy adam» dep aqtap alatyndar da az emes kórinedi. Psıhologtar otbasyndaǵy zorlyqtyń ekinshi sebebin áıelderden kóredi. Jel turmasa, shóptiń basy qozǵalmaıtyndaı áıelderdiń de «arandatýshy qurban» degen tıpi bolatynyn aıtady.
Osy jaǵdaıda áıelder kúıeýlerin kúsh kórsetýge ózderi ıtermeleıtin kórinedi. Turmystyq álimjettiktiń taǵy bir sebebi máseleni judyryqpen sheshýge úırengen er azamattar keıde bul strategııany óz úıinde de qoldanyp, otbasy saıasatyn júrgizýge tyrysady eken.
«Keleshek» psıhologııalyq ortalyǵynyń dırektory kún saıyn álimjettiktiń qurbany bolǵan 2-3 áıelmen kezdesetinin aıtty. «Qazir áıelder burynǵyǵa qaraǵanda problemasyn jasyrýǵa tyryspaıdy. Árıne, barlyǵy shaǵym túsirip, máseleni qoldaryna alyp jatyr demeımiz. Degenmen jaǵdaıdy mamandar arqyly túzeýge tyrysatyn áıelder qatary artyp keledi», deıdi Natalıa Semenko.
Qazaqstan turmystyq álimjettikke qarsy birneshe halyqaralyq-quqyqtyq qujattardy qabyldaǵan. Dıskrımınasııanyń barlyq formasyn joıý týraly Konvensııany ratıfıkasııalap, 2000 jyly BUU-nyń myńjyldyq deklarasııasyna qol qoıdy. Alaıda halyq sanasynda turmystyq álimjettiktiń qylmys ekeni áli de qalyptasyp úlgermegen syńaıly. Bul tek moral men etıka turǵysynan emes, zań júzinde de burys ekenin halyq arasynda dáriptemeý saldarynan qanshama otandasymyz jyl saıyn kóz jumady. Statıstıkalyq málimetterge kóz salsaq, zorlyq-zombylyq pen turmystyq álimjettik elimizdegi árbir tórtinshi otbasyda kezdesedi eken. Sonymen birge, kisi óliminiń 30 paıyzy otbasydaǵy janjal nátıjesinde ekeni anyqtalǵan.
Elimizde de otbasy quqyqtaryna qatysty zańdar joq emes. 1998 jyly 17 jeltoqsanda «Neke men otbasy» týraly zań qabyldandy. Al 2011 jyly 26 jeltoqsanda «Neke men otbasy jónindegi» Kodekske qol qoıylǵan bolatyn. Onymen qosa, 2009 jyly 4 jeltoqsanda «Turmystyq álimjettiktiń aldyn alý» týraly zań qabyldanǵan edi. Atalǵan zańnyń 75-babyna sáıkes, balaǵattaý, álimjettik kórsetý, turmys zattaryn búldirý men jeke tulǵaǵa ádepsizdigi úshin zań boıynsha eskertý nemese 3 kúnge ákimshilik qamaýǵa alý jazasy beriledi. Eger joǵaryda aıtylǵan áreketter bir jyl ishinde qaıtalansa, zábir kórsetýshi 10 kúnge qamaýǵa alynady nemese 5 AEK kóleminde aıyppul salynady. 73-1-bap boıynsha, densaýlyqqa qaýip tóngen jaǵdaıda jaraqattyń aýyrlyǵyna baılanysty 15-40 AEK kóleminde aıyppul salynyp, 15-20 kúnge qamaýǵa alynady.
Deı turǵanmen, quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri otbasydaǵy problemalardy jasyrýǵa sebep kóp deıdi. О́ıtkeni áıeli kúıeýine shaǵym túsirgen jaǵdaıda, jumys ornyna eskertý jiberilip, kúıeýiniń jumyssyz qalýy ábden múmkin. Bir aılyqqa baılanǵan áıel, álbette, erteńin oılap, kóz juma salýǵa májbúr.
Áıelderdiń destrýktıvti otbasynan ketpeýine qanyna sińgen «otbasyn buzý – uıat» túsinigi, adam quqyqtaryn bilmeýi, turǵyn úı jáne basqa da materıaldyq máseleler sebep. Ekinshi qaıtalanbaıdy degen úmitin bylaı qoıǵanda, «turmystyq álimjettik barlyq otbasyda bar, tek ony barlyǵy jasyrady» degen qate kózqaras ta bar. Otbasydaǵy zorlyq-zombylyq memleket ekonomıkasyna, azamattardyń áleýmettik jaǵdaıyna, tipti adamnyń saýatty bolýyna da qatysty emes. Aldyńǵy qatarly damyǵan elder de bul problemadan arylýdyń ońtaıly sheshimin izdep álek. 1994 jyly AQSh-ta otbasydaǵy zorlyq-zombylyqqa qatysty zań qabyldandy. Bul AQSh úkimetiniń áıelderdiń zábir kórýine toqtaý salýyna qadamy edi. Alaıda zańnyń qabyldanýy oń nátıjeler kórsetpedi. 2013 jyly ol qaıta qaralyp, jańartylǵan zańǵa qol qoıyldy. Statıstıkalyq málimetterge súıensek, odan keıin turmystyq álimjettik 67 paıyzǵa azaıǵan. Sonymen birge polısııaǵa shaǵym túsirýshiler sany da artqan. Zańǵa sáıkes, memlekette 1500 kómek úıleri ashylyp, shaǵym túsirgen áıelderge 1 kúnnen 35 kúnge deıin tósek-oryn berip, qoldaý kórsetedi eken. Osy ýaqytta quqyq qorǵaý organdary jábirleýshimen tıisti jumystar júrgizedi. Eýropa elderi bolsa jábirleýshige qatysty aıyppul kólemin ulǵaıtyp, qatań jazalaýdy qolǵa alyp jatyr. Bul elderde de óz otbasynda álimjettik kóretinder sany azaımaı tur.
Otbasydaǵy zorlyq-zombylyqtyń ósip jatqan balanyń psıhıkasyna áser etpeı qoımasy da anyq. Kóz ashqaly ákesi anasyn urǵanyn kórip ósken balanyń ómirge kózqarasy, psıhıkasy durys bolmaıtynyn D.Levınson, E.Mıller syndy psıhologtar dáleldegeli qashan. Osy oraıda Nur-Sultan qalasy ákimdigine qarasty áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi komıssııanyń hatshysy Rımma Imangazınova destrýktıvti otbasyda ósip jatqan balalarǵa arnalǵan úıirmeler men kómek ortalyqtary baryn aıtady. «Elordamyzdaǵy árbir aýdanda «aýla úıirmeleri» jumys isteıdi. Tegin kýrstar men sport úıirmeleriniń esigi balalarǵa qashan da ashyq», deıdi maman.
Biraz jylǵa deıin qyzdy alyp qashý kóneniń kózi, qalypty sanalatyn. «Ata saltty dáriptegen» otbasylar talaı qyzdy májbúrlep qaldyryp, kelin túsirgen edi. Sońǵy kezde buǵan kóz jumbaı, aryz jazyp bastaǵandar da barshylyq. Keı qyzdar bas bostandyǵymnan aıyrdy degen shaǵym túsirgen soń, búgingi tańda dástúrdi jalaý etip, qyz alyp qashyp jatqandar qatary sıredi. Iаǵnı, dástúr men zańnyń shekarasy naqty belgilene bastady.
Adamdy uryp-soǵý, psıhologııalyq qysym kórsetý – qylmys. Bul «otbasy bolǵan soń, ydys-aıaq syldyramaı turmaıdymen» jaýyp qoıatyn qalypty jaǵdaı emes. Birneshe jylda elimizde de otbasydaǵy álimjettikti jasyrý burys ekenin túsinip, tıisti mekemelerge kómekke júginý qalypty jaǵdaıǵa aınalar. О́ıtkeni jaqynynan zábir kórgenderge memleket qoldaýǵa ázir. Senim telefondaryna habarlasqandarǵa psıhologııalyq, moraldyq kómek kórsetip, analar úıinen de oryn taýyp beredi. Oǵan qosa, tegin psıhologııalyq konsýltasııa beretin uıymdar men tatýlasý ortalyqtarynyń esikteri azamattarymyzǵa qashan da ashyq. Memleket Konstıtýsııasynda jazylǵandaı, eshkimdi azaptaýǵa, oǵan zorlyq-zombylyq jasaýǵa, basqadaı qatygezdik nemese adamdyq qadir-qasıetin qorlaıtyndaı jábir kórsetýge ne jazalaýǵa eshkimniń quqyǵy joq.
