– Aqmaral, júlde qutty bolsyn!
– Quttyqtaý sózderińiz úshin, jáne birinshi bolyp menimen baılanysqa shyqqany úshin gazet ujymyna, sizge rahmet! Alǵashqy suhbatymnyń qazaq tilinde jaryq kórýi men úshin asa mańyzdy!
Brıtanııa Parlamentiniń Lordtar palatasynyń ókilderi Sırııadaǵy jasaǵan reportajdarymdy kórip, «Astana Times» basylymynda aǵylshyn tilinde shyqqan maqalamnyń birin oqyp, basqa da jumystarymdy jiberýimdi surady. Men ótinishterin oryndadym, árıne. Sodan olar meni Halyqaralyq «WinTrade» uıymynyń júldesine úmittiler qataryna qosty. Bul men úshin kútpegen jaǵdaı boldy. Uıymnyń is-sharalaryna MasterSard, Londondaǵy bırja qory, Facebook, Natwest bank syndy iri kompanııalar demeýshilik etedi. Sondaı-aq basqa da ataqty halyqaralyq korporasııalar, buǵan qosa, brıtanııalyq ásker jáne Koroldik floty da demeýshiler qatarynda.
– Sırııadan daıyndaǵan reportajdaryńyzben jaqsy tanyspyz. Soǵys qımyldary júrip jatqan elde bas amandyǵynyń táýekeli ómirińizben ólshenedi.
– Naǵyz qorqynyshty Sırııaǵa barmaı turyp-aq, sezinip úlgerdim. 2015 jyly Stanbul men Izmır qalalarynyń kóshesinde bosyp júrgen Sırııadan jáne Iraktan qashyp kelgen bosqyndardy kórgende boıymdy úreı bıledi. Úıler, qonaqúıler men dámhanalar lyq tolyp, adamdar ashyq aspan astynda uıyqtap jatty. Osynshama qaptap ketken balalar men úlkender, olardyń ómirden ózderin joǵaltyp alǵan janarlaryn kórý meni júregimniń tuńǵıyǵyna deıin tolqytty. Mıllıondaǵan jandardyń bir sátte baspanasyz qalyp, súıikti adamdaryn joǵaltyp, týǵan elderinen aıyrylyp, arttaryna qaraýǵa shamalary kelmeı belgisiz bolashaqqa jan saýǵalap kelgenderi sanama syımady.
– Bosqyndardyń daǵdarysy osy baǵyttaǵy tereń izdenisińizdi ártaraptandyrýyńyzǵa áser etken bolar..
– Túriktiń jaǵalaý polısııasymen sóılestim, Egeı teńizin júzip ótýge tyrysyp batyp ketken adam deneleriniń sýdan alynyp jatqan sátterin kórdim, grek araly Hıosta ornalasqan bosqyndar lagerinde bolyp qaıttym, aǵylshyn, orys, túrik, arab tilderinde jazylǵan jańalyqtardy oqydym, osylaısha Sırııada shyn ne bolyp jatqanyn túsinýge tyrystym.
– Sırııaǵa barýdyń jolyn qalaı taptyńyz?
– Ol jaqqa resmı túrde Sırııa úkimetiniń shaqyrtýymen bardym. Saparymyz jaıynda elimizdiń SIM jáne Qazaqstannyń Qorǵanys mınıstrligin eskerte otyryp, operator Evgenıı Mahmetov ekeýimiz jolǵa shyqtyq. Bizdiń erekshe bir kúzetimiz bolǵan joq, bizdi jáne reseılik bir top jýrnalısterdi bir aýdarmashy men týrızm mınıstrliginiń bir sheneýnigi ertip júrdi. Úkimet baqylaýyndaǵy aımaqtarda salystyrmaly túrde tynysh jáne qaýipsiz. Lańkester eń aldymen beıbit turǵyndardy nysanaǵa alady. Máselen, biz kete salysymen, Aleppoda jarylys bolǵan. Týra sıtadeldiń janyndaǵy alańda, biz birneshe saǵat buryn kofe iship otyrǵan jerde. Saldarynan on adam kóz jumdy, ishinde balalar da bar.
Úıge qaıtar keshtiń aldynda biz sırııalyq dostarymyzben qonaqúıde keshki as iship otyrǵanda, Izraıl Damaskiniń áýejaıyn bombylaı bastady. Men sırııalyq taraptyń túngi aspannan birneshe jaryq sary raketalardy qaǵyp alyp jatqanyn kórip, sırııalyqtardyń kóńil-kúıine tań qaldym. Kórshi ústeldiń birindegi er azamattar nardy oınaýyn jalǵastyrsa, taǵy bir ústeldegi qyzdarǵa dál sol sátte ádemi árlengen tort alyp shyqty. Bári birge «Happy birthday to you!» dep ándetip, jarylystarǵa mán bergen de joq. Kelesi kúni, ushar aldynda áýejaıdyń terezeleri synǵanyn baıqadym. Bul jerde de ondaǵy qyzmetkerler men kedenshilerdiń, shekarashylardyń ózderin ustaýlary tańdandyrdy. Olar óte sabyrly, kúlimsiregen kúıde, óz qyzmetterin jalǵastyrýda. Bizge sát sapar tilep, taǵy da kelýge shaqyrdy. Shyn mánisinde, bizde beıbit kúnniń ózinde jolaýshylarǵa degen mundaı iltıpatty kóre almaısyń. Biz ushyp kettik, al úsh saǵattan keıin ızraıldikter taǵy da áýejaıdy atqylap, reseılik ushaqty qulatqan. Bul jaıynda biz Máskeýge jetkende estidik.
Men qorqynysh jaıly emes, sol Sırııa elinde ári qaraı qalyp ómir súrip jatqan adamdardy oılap júrdim. Olar ári qaraı da lańkestermen kúresip, jumystaryn jasap, urpaq jalǵaýda. Sırııany qorǵaý úshin, ózderi ómir súrgisi keletin eldi qorǵaý úshin qalǵan adamdar jaıly aıtatyndar az. Al maǵan eń birinshi rette solardyń pikiri qyzyq boldy.
– Siz kóp jyldardan beri shetelde turasyz. Bizdiń qoǵamnyń deńgeıin ózge eldermen salystyrý múmkindigi bar sizde. Jaqynda Atyraý, Teńizdegi jaǵdaıdan soń kópshilik qazaq jumysshylary men sheteldikterdiń aılyq jalaqasynyń aıyrmashylyqtaryna nazar aýdardy. «Qazaqtardyń aılyǵy olardan kóp bolýy kerek. Jer qazaqtiki» degen pikir ashyq aıtylyp júr. Máseleniń osylaı qoıylýy durys dep oılaısyz ba?
– Teńizdegi jaǵdaı oryn alǵanda men Ulybrıtanııada edim, sol jaqtan elimizdegi jaǵdaıdy úlken qobaljýmen qadaǵalap otyrdym. Osy sátte, meni «sheteldik jumys kúshin tartý barysyndaǵy eńbek zańnamasynyń jaǵdaıy qandaı eken?» degen saýal qyzyqtyrdy. Ulybrıtanııada kompanııa sheteldik jumys kúshin tartqysy kelse, basshylyq bul sheshimderin, nege dál sol jumysshyny shet elden aldyrǵylary keletindigin, nege jergilikti mamandy almaı-tyndyǵyn dáleldep, kompanııa lısenzııaǵa aqsha tóleýi kerek. Onyń quny jylyna 3 - 15 myń fýnt sterlıng shamasynda. Keıde odan da joǵary. Barlyǵy mamannyń kásibı dárejesine, onyń aılyǵynyń kólemine, jumys berýshi kompanııanyń bıýdjetine baılanysty.
– Londonda qarjy uıymdarynda jumys istep júrgen qazaq jastary jaıly kóp aıtylady. Solarmen kezdesýdiń sáti tústi me?
– Halyqaralyq WinTrade uıymynyń aptalyǵynyń aıasynda londondyq bırjadan shyǵyp kele jatqan kezde (London Stock Exchange) bir synyptasymnyń balasyn jolyqtyryp qaldym. Men tańqalyp odan, «munda ne istep júrsiń» – dep suradym. Ol «Jumys. Maǵan demeýshilik vızasyn jasap jatyr», dep jaýap berdi. О́zińiz oılap kórińizshi, qazaq balasynyń jumystyq lısenzııasy úshin London bırjasy qarjy tólep jatyr! Bul tek bir nárseni ǵana bildiredi. Ol joǵary kásibı qasıetterge ıe degen sóz.
Atyraýda oryn alǵan jaǵdaıǵa baılanysty pikirtalastarda «Qazaqtar osy jerdiń ıesi bolǵandyqtan, sheteldikterge qaraǵanda kóbirek aılyq alýlary kerek» degen pikirler jıi aıtylady. Brıtanııada kezinde memleketttik ýnıversıtette tegin bilim alýǵa nemese jeke bilim mekemesinde oqýǵa jeńildikpen nesıe alýǵa eringen jergilikti azamattar jol jóndeý jumystarymen aınalysyp júr. Bolmasa, taksı júrgizýshisi qyzmetin atqarady (aıta ketsem, Londonda taksı júrgizýshisine úsh jyl oqý kerek). Bul azdyq etse, qyzmetti atqaratyndardyń basym bóligi jergilikti brıtandyqtar. Olardyń ata-babalary sol jer úshin qandaryn tókken. Olar ózderin sol jerdiń ıesi sanaıdy. Joǵaryda aıtyp ótken London Stock Exchange de jumys jasaıtyn qazaq jigiti olardan áldeqaıda kóp aılyq alady. Onyń ústine, álemdegi eń iri qor, ol sol elde jumys istep jatqany úshin memleketke qarjy tóleıdi. Sebebi koroldikte azamattyǵyna qaramastan bárine birdeı jalaqy tóleýdi talap etetin zań bar. Eldiń qaýipsizdigine qatysty qyzmetke nemese úkimet bıligindegi qyzmetke, onymen qosa kompanııalardaǵy bıligi bar jumystarǵa sheteldik azamat taǵaıyndala almaıdy. Alaıda aǵylshyn eliniń zamanaýı tarıhynda bir erekshe jaǵdaı oryn alǵan. AQSh azamaty Lıýk Koffı, Heritage qorynyń syrtqy saıasat ortalyǵynyń dırektory qyzmetin atqaryp júrgen jaıy bar.
Qazir sheteldik kompanııalar Qazaqstanda jumys isteýdi bastaǵan sátten-aq, eki jaqtan da qatelik jiberilgenin túsinip otyr. Meniń oıymsha, munda bizge ózimizdiń mentalıtetimiz keri áserin tıgizdi. Biz áli kúnge deıin, sheteldik tájirıbeniń bári ózimizdikine qaraǵanda durys dep oılaımyz. Keńes odaǵy kezindegi kásipqoı kadrlarymyz umytylyp qaldy. Munaı isine ómirin tolyqtaı arnaǵan áýletter boldy. Olardyń kóbi jumyssyz qaldy nemese sheteldik mamandarǵa qaraǵanda tómen aılyqqa jumys jasaýǵa májbúr boldy.
– Kásipqoı mamandarǵa suranys pen taza básekelestik orta naryqtyq ekonomıka damýynyń ındıkatory. Bizde onyń belgilerin qandaı sektordan baıqaısyz?
– Qazir barlyǵy kez-kelgen salada joǵary aılyq alǵysy keledi. Al úıińizdiń jóndeý jumystary kezinde mindetin jaqsy atqaratyn elektr dánekerleýshini nemese santehnıka jelisin jasaıtyn mamandy izdep kórińizshi, siz ony zorǵa tabasyz, taba alsańyz jaqsy. Bilikti menedjerler men joǵary dárejeli basqarýshylar jaıly sóz qozǵamaı-aq qoıaıyn.
– Grýzııada kez kelgen mınıstrdiń uıaly telefonyn jýrnalıstıka fakýltetiniń tómengi kýrsynyń stýdentteri biledi. Eýropada prezıdentterdiń saıa baqtarda qydyryp júrgenin kórýge bolady. Qazaqtardyń sheneýniktik sındromǵa táýeldiliginiń sebebin siz neden izdeısiz?
– Men Grýzııada bolyp kórmedim, sondyqtan tek Ulybrıtanııada kórgenim jaıly aıta alamyn. Bul elde sheneýnikter halyqqa tym jaqyn dep aıta almaımyn. Biraq, munyń asa qajettiligi de joq. Barlyq zańdar anyq jáne naqty jazylǵan, olar ózgeriske ushyramaıdy jáne olardy buzýǵa eshkimniń eshqandaı múmkindigi joq. Tek zańdar ǵana emes, tipti, mektepter men oqý oryndaryndaǵy kıim kııý erejeleri de aýa raıyna nemese oqýshylardyń kóńil-kúıine qaramastan buljymaı oryndalýy kerek.
Ulybrıtanııanyń taǵy bir jaqsy jeri, munda memlekettik apparat 25 jyl boıyna ózgermeıdi. Demek, mınıstrler kelip-ketip jatýy múmkin. Zańdardy jáne saıası doktrınalardy jazýmen aınalysatyn tehnıkalyq qyzmetterdi atqaratyn mamandar – sol ózgermeıtin naǵyz kásipqoı mamandar. Qyzmetterdiń basym bóligi onlaın tártipte, ǵalamtor arqyly kórsetiledi. Barlyq saıttardyń jumysy túsinikti, qyzmetter qarapaıym tilmen aıqyn jazylǵan, memlekettiń kez kelgen áreketi jaıly barlyq aqparat árbir azamatqa qoljetimdi. Salyq tóleýshiler toqsanyna bir ret jergilikti keńesterdiń esebin alyp, salyqtyń qaıda jumsalǵanyn bilip otyrady. Azamattar men sheneýnikterdiń tikeleı aralasýyna degen qajettilik týyndamaıdy.
– Demek, qoǵamda bárine de jaıly tártip ornaǵan ǵoı.
– Daýnıng strıttaǵy premer mınıstr ofısynan, premerlik qyzmeti aıaqtalǵannan keıin kóshken kezde óz zattaryn ózi tasyǵan Djeıms Kameronnyń mysalyna toqtalsaq. Eldegi minsiz tártip onyń óz ákesiniń atyna ofshorlyq kompanııa ashýyna toqtaý sala alǵan joq. Keıinirek, oǵan sot barysynda kompanııa esebindegi qarjylardyń qaı jaqtan qalaı kelgenin dáleldeýge týra kelgen.
Maǵan marapat tabystalǵannan keıin, men qazylar quramynda bolǵan, jeńimpazdardy anyqtaýǵa qatysqan baronessaǵa alǵysymdy bildirý úshin qazaqtyń ulttyq buıymdarynyń jınaǵyn syıǵa tarttym. Ol syılyqtyń sulýlyǵyna tamsana otyryp, syılyqty tirkep Lordtar Palatasyna ótkizýi kerek ekendigin aıtty. Bizde bolsa, keıde demokratııa uǵymyn, bárine ruqsat etýshilikpen shatastyrady. Koroldikte bul uǵym adamdardyń barlyǵynyń zań aldynda teń ekendigin bildiredi. Ádildik pen teńdik, elde zań ústemdigi ornaǵanda ǵana týyndaıdy.
– Qazir kásipqoı mamandardyń Qazaqstannan ketýi jaıly aqparattar jıi aıtyla bastady. Bul faktordy qazirgi zamannyń negizgi atrıbýttarynyń biri dep qabyldaýǵa bola ma?
– Kez kelgen el úshin «aqyldy mılardyń» syrtqa ketýi – úlken shyǵyn. О́z ekonomıkasyn damytýǵa baǵyt alǵan elder – bólek bir salalarda ǵana jaǵdaı jasap qoıa salmaı, eldiń ımıdjimen jumys jasap, eldegi ómir sapasyn jaqsartýǵa tyrysyp, baǵady. Munyń barlyǵy elge túrli salalardaǵy kásipqoı mamandardy tartý úshin asa qajet.
– London, Eýropa qazaqtardyń jaz jaılaýyna aınaldy. Men tanysyp, áńgimeleskender – Londonda siz, Shoqan Laýmýlın. Fransııada – Berlın Irıshev. Qazaqstanǵa oralýdy oılap júrgen joqsyz ba?
– Maǵan Qazaqstanǵa qaıta oralýdyń esh qajeti joq. Men onsyz da Qazaqstandamyn. Qujatym qazaqstandiki. Londonda birneshe jyl turdym. Qazir de jıi baryp turamyn. Jazǵy ýaqytta, qazaqtar jergilikti turǵyndar sııaqty, Londonnan týrıster legi artýyna baılanysty ketip qalýǵa tyrysady. Túrikter, qytaılar nemese evreıler álemniń kez kelgen elinde turady. Biraq olardyń barlyǵy, ózge memleketterdiń zańǵa baǵynatyn azamaty bola tura, ózi shyqqan eldiń ulttyq ıdeıasyn ulyqtaýǵa nemese ımıdjdik abyroıyn arttyryp júrýge tyrysady. Otandary olardyń basym bóligimen tyǵyz baılanys ustaıdy. Túrkııa, Qytaı máselen, óz kásipkerlerine qarjylyq kómek kórsetip otyrady. Eger olar syrt elde otandyq ónimdi satýmen aınalyssa, memleket olarǵa dotasııa tóleıdi. Otandyq ónimdi sheteldik naryqqa shyǵarýǵa tyrysqan úlken jáne shaǵyn bıznes ókilderine beriletin salyqtyq jeńildikter de bar.
О́kinishke qaraı, bizde jaǵdaı, kóbine kerisinshe. Bizde adamdy óz otanynda, tek shetelge baryp jetistikke jetkennen keıin ǵana, baǵalap jatady.
– Qazaqstanda halyqaralyq deńgeıdegi jýrnalıstıka teorııa júzinde damyǵan. Praktıka az. Jýrnalısterdiń múmkindikteri Prezıdenttiń nemese Syrtqy ister mınıstrligi pýlynda turǵan jýrnalısterdiń shetelderge saparlarynan daıyndaǵan reportajymen shekteledi. Siz kásipqoı jýrnalıst retinde kedergi ne dep oılaısyz?
– Halyqaralyq saparlar syrtqy saıasattyń óte mańyzdy bóligi bolǵandyqtan, olardy BAQ betterinde jarııalap otyrý óte mańyzdy. Geosaıası prosesterdi jaqsy meńgerýdi, tarıhty jáne áleýmettanýdy tereń bilýdi, saraptamalyq jáne dıplomatııalyq biliktilikti, shetel tilderin bilýdi talap etedi. Qazaqstandyq jýrnalıstıkanyń qıyndyǵy, máselen, qazir ǵana sırııalyq kelissózder jaıly aıtyp turǵan tilshi, bir saǵattan keıin, júgirip baryp kóreremenderge ortalyq kóshelerdiń birin sý basyp ketkendigin, sonymen qatar úkimet saǵatynyń qalaı ótkendigin habarlap úlgerýi kerek. Nátıjesinde, taqyrypty tolyq túsine almaı qalady.
Halyqaralyq jýrnalıstıka álemniń bir aımaǵyndaǵy eldiń taqyrybyn tereń túsinýdi, sol eldiń máselesine tolyqqandy kóńil bólýdi, alaıda barlyq álemdik saıasattyń da jalpy sýretin baqylap otyrýdy talap etedi. Batystaǵy jýrnalısterdiń árqashanda arnaıy bir taqyryby, nemese birneshe taqyryptar jıyntyǵy bar. Sol boıynsha olar tereń jumys jasaıdy.
Biz aqparattyq revolıýsııa zamanynda ómir súrip jatyrmyz. Jappaı kommýnıkasııa quraldarynyń ǵalamdyq júıesiniń damýynyń arqasynda álem jyldam ózgerýde. Bul ózgeristerdiń aýqymynyń úlkendigi sonshalyqty, onyń jyldamdyǵy tez artýda. Zamanaýı aqparattyq tehnologııalar álemdik ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq damýdyń qozǵaýshy kúshi. Onyń arqasynda elder, qurlyqtar arasyndaǵy qashyqtyq qysqaryp, adamdar óz oı óristerin keńeıtý múmkindigine ıe bolýda. Sondyqtan da halyqaralyq aqparatpen almasýdy qamtamasyz etetin quraldardyń mańyzy kún sanap artyp keledi. Qazirgi jetekshi derjavalardyń ózderiniń ımıdjin qalyptastyratyn aqparattyq kompanııalardan, jalpy kommýnıkasııanyń zamanaýı tehnologııalarynan qarjysyn aıamaıtyndyǵyn baıqaımyz. О́ziniń halyqaralyq bedelin jáne ishki áleýmettik turaqtylyǵyn oılaǵan memleket el ishinde erkin jáne táýelsiz aqparat quraldarynyń damýyna jol ashýy kerek.
Kóp el basshylary, halyq bilimsiz bolǵan saıyn, aqparattan kende bolǵan saıyn ony basqarý ońaıyraq degen jańsaq pikirde. Qazirgi ǵalamtor zamanynda, kerisinshe, bilimsiz halyqty kez kelgen kúshtiń úıirip kete alatyndyǵy kórinip qaldy. Tek joǵary bilimdi, jáne ádil aqparatty bilgen ult qana syrttan keletin negatıvti áserdi durys qabyldap, oǵan qarsy ımmýnıtet qalyptastyra alady. Sondaı-aq óziniń damýy úshin qajetti paıdaly da pozıtıvti aqparatty meńgerý qabiletin saqtaıdy.
BAQ-tyń róli asa mańyzdy, ol aqparat almasýyn qamtamasyz etip, qoǵamnyń pikirin qalyp- tastyratyn – áleýmettik ınstı-týt. Naǵyz jýrnalıstıka tilshilerge ıdeologııalyq qysym kórsetilmeıtin aımaqtarda jasalady. Alaıda qazirgi zamanda, tipti eń joǵary damyǵan elderde saıası toptardyń nemese bıznes elıtalardyń múddesin qorǵap, ózderine qajetti baǵyttaǵy aqparattardy taratyp júrgenin kórip júrmiz. Medıa quraldarynyń qyzmetkerleri moınynda úlken júk bar. Olar óz jumystary adamdardyń kóńil-kúıine áser etetinin túsinip, adal jáne sapaly jýrnalıstıkalyq ónim shyǵarýǵa tyrysýlary kerek.
Máselen, mende QazUÝ-dyń jýrnalıstıka fakýltetiniń dıplomy bar. Men Qazaqstannyń jáne Madrıdtiń SIM dıplomatııalyq akademııasyn aıaqtap, ıspanııalyq Kompıýtens ýnıversıtetiniń halyqaralyq qatynastar sheberi dıplomyn aldym, memlekettik qyzmette tájirıbem bar, qazaqstandyq jáne sheteldik dıplomattarmen, jýrnalıstermen jáne sarapshylarmen aralasamyn. Osylaı bola tura, men álemde kún saıyn qarqyndy ózgerip jatqan aqparat pen tehnologııalardyń damýy zamanynda bul biliktiligimniń jetkiliksiz ekenin túsinemin. Oqýdy jalǵastyryp, tereń aqparattardy izdeýden sharshamaı, ony salystyryp, taldap, saraptap árkez óz biliktiligińdi arttyrýǵa umtylý mańyzdy.
– Ashyq áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
ALMATY
