Qum astyndaǵy qalashyq

Ańyzǵa súıensek, Asanqaıǵy Edilden beri kóshkende birneshe júz adammen birge sol jerge úı salyp, on jyl otyr­ǵan. Murat Móńkeuly «Úsh qııan» tolǵaýynda:

Aqtóbe men Qorǵansha,
Asanqaıǵy babanyń
Qyzyl tastan úı saldyryp,
On jyl tutas otyryp,
Áńgime quryp ketken jer, – dep jyrlaıdy. Mun­da Asan­qaı­ǵy babamyz oty­ryp ketse, onda qala XV ǵa­syr­da salynǵan bolady. Al aqyn Shynııaz Shanaıuly Qor­ǵan­sha­ny saldyrǵan Nuraly han dep jyrǵa qosady.
Han bolǵan odan keıin Nuraly edi,
Han aýylyn Syrym shaýyp tozdyrǵanda,
Aqyldy Aldar bıden surap edi.
Turǵyzyp Taısoıǵannan Qorǵanshany
On jyldaı meken etken turaǵy edi, – degen. Bul jyrdy negiz qyp alsaq, qala XVIII ǵa­syrdyń ekinshi jartysyna tıesili bolady. Atyraý oblysy tarıhı mádenı murany qorǵaý, qalpyna keltirý jáne paıdalaný jónindegi memlekettik ıns­pek­sııa basshysynyń orynba­sa­ry Farhad Baıdáýletov: «Qor­ǵansha qalasyna arheolog Marat Qasenov qazba jumys­ta­­ryn júrgizip, shahar­dyń XV-XVIII ǵasyrlarda salynǵanyn anyqtady», deıdi.

Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, arheolog Marat Qa­senov­tiń aıtýynsha, Qor­ǵan­sha týraly jazba derekter saqtal­ma­ǵan. Tek el aýzyndaǵy jyr-das­tandar men ańyzdarda ǵana ejelgi shahardyń aty atalady. Qalada qaraýyl munarasy bolǵan degen de ańyz bar. Qala qurylysy men qorǵany shıki kirpishten qalanǵan. Kólemi men qorǵannyń bıiktigine qa­rap, onyń qorǵanys qyzmetin atqar­ǵanyn ańǵarýǵa bolady. Jaýgershilik kezinde osy jerge alys-jaqynnan adamdar kelip tyǵylyp, qamal ústine shyqqan sadaqshylar jaýdy qamalǵa jetkizbeı qyryp otyrǵan.

Oblystyq tarıhı-mádenı mu­­rany qorǵaý, qalpyna kel­­tirý jáne paıdalaný jó­nin­­degi memlekettik ınspek­sııa basshysynyń orynbasary Farhad Baıdáýletov: «Qorǵanshamen qatar aıtylatyn Aqtóbe degen de qala bar», deıdi. Ol Qorǵanshanyń soltústik shyǵy­synda 8 shaqyrym qa­shyq­­tyqta ornalasqan. Qum tóbe­li bıiktik. Bul tóbeden qumyra, shyny synyqtary, qul­pytas tabyldy. Aqtóbe men Qor­ǵansha qalasynyń orny anyq­talyp, qazba jumystary júrgizildi. Akademık Álkeı Marǵulan mundaı qalalardy «jan qor­ǵaı­tyn qamal» dep ataǵan eken. Tarıhshylar kishi júzdiń Ábil­qaıyr, Nuraly sekildi basqa da handary men bıleýshileriniń qala-mekenderi bolǵanyn, olar osy ordalarda turyp, bılik júrgizgenderin aıtady. Talaı tarıhty topyraq astyna jasyrǵan Qorǵansha qalasy týraly ázirge belgili tustar osy.

Atyraý óńirindegi tarıhı muralardyń 4-eýi respýb­lı­ka­lyq, 313-i jergilikti qorǵalý tizimine engen. Odan bólek taǵy 775 nysan aldyn ala esepke alý tizimine qosyldy. Bir atap óterligi, sońǵy bes jylda jańa­dan 500-ge jýyq eskertkish tabyldy. Bul ólke tarıhyn tanyp-bilý baǵytynda jasalyp jatqan jumystardyń nátı­je­li­li­gin kórsetedi.

ATYRAÝ