Endeshe, bizdiń árqaısymyz úshin qymbat qazyna – adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary desek, ony baǵalaı bilý quqyqtyq mádenıettiń qaınar kózi ekendiginde daý joq. Alaıda, quqyqtyq mádenıet ár adamnyń ómir súrý qundylyǵy retinde jeke tárbıesinen kórinis bermeı, jalpy mádenıettiń qajetti bólshegi retinde ony boıǵa sińirý múmkin emes. Sondyqtan da bizdiń elimizde kóbine quqyqtyq mádenıetti zań talaptaryn qatań qoldaný arqyly ǵana qalyptastyrý baǵyty ustalady. Soǵan saı zańdy bilmeý jaýapkershilikten qutqarmaıtyndyǵy qatań eskertiledi. Biraq zańdy bilmeýdiń saldary quqyqtyq mádenıettiń joqtyǵy emes, kerisinshe onyń dánin boıǵa sińdire almaý ekendigi kóp jaǵdaıda nazarǵa alyna bermeıdi. Mine, osyndaı jaǵdaılardyń saldary quqyqtyq mádenıetti qalyptastyrý isiniń qanat jaıýyna shyn máninde kedergi keltiretini anyq.
Olaı deıtinimiz, birde tanysymyz qyzmet etetin mekeme aldynda óreskel qylyq kórsetip turǵan jas jigitterdi kórip, olarǵa jaıymen bul teris ekenin, sondyqtan bul qoǵamdyq tártipti buzýshylyq ekenin aıtqanymyzda, shyny kerek, dóreki jaýap aldyq. «Ne sharýań bar, ózimiz bilemiz ǵoı» deıdi. Dál solardyń qasynda ózge de azamattar otyrǵan. Biraq olardyń biri álgilerge lám-mım demedi. Sonyń saldarynan bizdiń eskertýimiz, «jer astynan jik shyqty, eki qulaǵy tik shyqty» qalpynda qaldy. Al kópshilik bolyp, álgi óreskel qylyq jasaǵan jigitterdi tezge sala qoıǵanda, olar mundaı ádetti endigári qaıtalamas edi. О́ıtkeni quqyqtyq mádenıetsizdik osyndaı usaq quqyq buzýshylyqtan bastalady. Quqyqtyq mádenıetti saqtaý týraly eskertý bergen jandarǵa keıbireýler ata jaýyn kórgendeı jıyryla qalady.
Sondyqtan Elbasy «Qazaqstan-2050» Strategııasy qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda: «Damyǵan qoǵam barlyq jerde tərtip pen rettilik ornatýdan, jaıly podezden, jınaqy aýladan, taza kósheden jəne jarqyn júzdi adamdardan bastalady. Biz eń usaq quqyq buzýshylyqpen, buzaqylyqpen, mádenıetsizdikpen ymyraǵa kelmeýimiz kerek, óıtkeni osynyń ózi qoǵam tynyshtyǵyn buzady, ómirdiń sapasyna selkeý túsiredi. Tártipsizdik pen betimen ketýshilikti seziný odan da eleýli qylmystarǵa jol ashady. Sondyqtan biz quqyqtyq nıgılızmdi jeńip, qoǵamdy qoǵamdyq tártipti qorǵaý isine tartýymyz kerek. Biz əleýmettik búldirgi pıǵyldy jumysqa ornalasý máselesimen baılanysta qaraýymyz kerek. Biz qoǵamdyq oryndardaǵy buzaqylyq áreket úshin jeke is qaǵazynda jáne rezıýmede mindetti túrde kórsetiletin jəne jumysqa qabyldaý, qyzmet satysy boıynsha ósirý kezinde eskeriletin jaza qoldanýdy engizýimiz kerek. Munyń bəri qoǵamdyq ómirdiń normasy bolýǵa tıis» degen bolatyn.
Bul teris qylyqtarǵa múldem tózbeýshilikti kózdegen qaǵıda qoǵamnyń eń usaq quqyq buzýshylyqtar men buzaqylyqtarǵa syn kózben qaraý jaýapkershiligin týdyrǵany ras. Mundaǵy negizgi maqsat – qoǵamdaǵy usaq quqyq buzýshylyqtarmen kúres júrgize otyryp, jalpy qylmystyń deńgeıin tómendeýine yqpal etý edi. Sonyń arqasynda birqatar zańnamalar jetildirildi. Əsirese, Qylmystyq kodeks, Qylmystyq atqarý jəne qylmystyq is júrgizý, Ákimshilik quqyq buzýshylyq kodeksterine ózgerister endi. Sóıtip usaq quqyq buzýshylyqqa tózbeý – bul qoǵamdyq tərtipti qamtamasyz etý men iri qylmyspen kúres júrgizýge bastaıtyn jáne jappaı quqyqtyq mádenıetti qalyptastyrýdaǵy mańyzdy qadamdardyń biri retinde eskerildi. Budan keıin qoǵamdyq oryndardy lastaý jəne taǵy da basqa mədenıetsizdikter quqyq qorǵaýshylardyń nazarynan əste tys qalmaýy tıis edi. Alaıda bul jumys qazirgi kúni aqsap turǵan sekildi. Iаǵnı, kez kelgen tərtipsizdikter qatań qadaǵalaýda bolǵany jón deımiz de sonymen toqtalamyz.
Sondyqtan da shyǵar, boıǵa sińgen teris qylyqty qatań zań sharalarymen joıý múmkin emesteı kórinedi. Máselen, elordanyń 20 jyldyq toıynda Esil ózeniniń ústinen salynǵan Atyraý kópirine bir avtokóliktiń shyǵyp ketkeni el esinen áli keter emes. Talaı adam bul júrgizýshi nege olaı istedi eken dep tańǵalady. Al negizinde tańǵalatyn túgi de joq. О́ıtkeni mundaı is – bizdiń boıymyzdaǵy óshpes teris qylyqtyń biri. Onyń túp-tórkini quqyqtyq mádenıettiń qalyptaspaǵan ózeginde jatyr.
Bul oraıda «Jeruıyq» saıabaǵyn alaıyqshy. Osyndaı saıabaqtyń bolǵany halyqtyń ózine tıimdi ǵoı. Alaıda sol jaqsylyqtyń qadirin baǵalaı almaıtyn jandar isine qarnyńyz ashady. Atalǵan baqtyń aınalasynda arnaıy kólik qoıatyn tegin oryndar jetip-artylady. Biraq nege ekeni belgisiz, baqqa serýendeýge kelgen birqatar júrgizýshiler kólikterin sol baqtyń ishine kirgizip, týra balalar oınaıtyn tusqa taqap qoıady. Al negizinde mundaı saıabaqtardyń syrtqy qorshaýynan ishke kólikpen bir metr de kirýge bolmaıdy. Bul ózińizdi de ózgelerdiń demalys quqyn qurmettemeý, syılamaý bolyp tabylady. Kólikpen ondaǵan metr baq ishine kirgen ekensiz, odan ne utasyz? «Mine, meni kórdińder me?!» degendik pe? Onyń ústine «Jeruıyq» osy mańaıdaǵy kóptegen bıik qabatty úıler turǵyndaryna taza aýa syılaıtyn dara baq bolǵandyqtan, halyq ta kóp keledi. Ásirese, balalardyń súıikti orny. Alaıda úlkender demalyp otyratyn, balalar asyr salyp oınaıtyn baq ishiniń tazalyǵy syn kótermeıdi. Al ony nebir qoqysqa toltyratyn aspannan túskender emes, osy baqqa serýendeýge keletin jandar. Osylaısha adamdar saıabaqty tazalyǵymen, kórkimen, sapalyǵymen ózderine kóterińki kóńil kúı syılaıtyn kúndelikti qajetti demalys orny dep emes, kerisinshe jattyń dúnıesine qaraǵandaı salǵyrttyq tanytady. Odan kimge paıda?
Bul arada shetelderde quqyqtyq mádenıet anadaı eken, mynadaı eken dep salystyrýdyń reti bola qoımas. О́ıtkeni elimizdiń joǵaryda aıtqanymyzdaı, ózindik salt-dástúrimiz ben ádet-ǵuryptarymyzdy arqaý eter zańdarymyz bar. Tek sondaı zańdarymyz bar dep qol qýsyryp otyrmaı, onyń oryndalýyn qadaǵalaǵan jón. Sonda onyń talaptaryn áý bastan boıǵa da, sanaǵa da sińdire alý quqyqtyq mádenıetimizdi qalyptastyrýdyń ońdy joly bolmaq.
