Munaı-gaz salasynyń bastaýynda: Muhambet Aıtýuly Isenovtiń týǵanyna – 110 jyl

1899 jyly Gýrev (búgingi Atyraý) oblysynyń Qarashuńǵyl ken ornynda munaıdyń birinshi burqaǵy atqylady jáne sodan bergi 120 jyl boıy­na Qazaqstannyń baılyqqa toly jer qoınaýynan óndirilgen qara altyn memleketimizdiń, ásirese elimizdiń táýelsizdik alǵan jyldarynda aıaǵynan tik turyp ketýinde orasan ról atqardy.

Memleketimizdiń munaı-gaz salasyn uıym­das­ty­rýdyń bastaýynda alǵashqylardyń biri bolyp munaıshy-ınjener Muhambet Isenov turǵan bolatyn. Muhambet Aıtýulynyń týǵanyna bıyl 110 jyl tolady.

1968 jyldyń qarasha aıynda men Gýrev oblysy Oblystyq partııa komıtetiniń uıym­dastyrý bóliminiń meńgerýshisi M.Q.Tajınnen shaqyrtý aldym. Áńgime barysynda Muqam­bet­qazy Qaýysuly maǵan Mańǵystaýda Jańa­ózen aýdany qurylǵanyn, jýyq arada komsomol komıtetiniń birinshi aýdandyq komsomol konferensııasynyń ótetinin jáne hatshylary saılanatynyn aıtty. «Osyǵan baılanysty jańadan qurylǵan aýdanǵa mamandyǵy munaıshy jáne komsomol jumysymen tanys jetekshi qajet. Sen eki jyldan astam ýaqyt Dossor avtomobıl, traktor jáne munaı jab­dyq­taryn jóndeý zaýytynyń bas ınjeneri, son­daı-aq komsomol uıymynyń hatshysy bolyp jumys istep, birshama komsomol jáne basshylyq jumystaryn júrgizýde tájirıbe jınaqtadyń. Son­dyq­tan aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshylyǵyna seni usynǵymyz keledi», dedi.

 Kelisimimdi alǵannan keıin Muhambetqazy Qaýysuly meni oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy M.A. Isenovke ertip apardy. Muhambet Aıtýuly bizdi óte jyly qarsy aldy, meniń komsomol jumysyna aýysýǵa kelisim bergenimdi durys sheshim dep tapty. Ol KOKP OK men KSRO úkimetiniń qaýlysyna sáıkes Mańǵystaýda qýatty jylý-energetıkalyq keshen qurylatynyn aıryqsha atap ótti. BLKJO OK Mańǵystaý túbegin ekpindi komsomol qurylysy dep jarııalaǵanyn jáne osyǵan oraı Keńes Odaǵynyń barlyq túkpirinen komsomol joldamasy boıynsha óńirdiń munaı ken oryndaryn ıgerý úshin jastar aǵylyp kele bastaıtynyna nazar aýdardy. «Jumys bastan asady, ıgerip kete alarsyń» degen senimin bildirdi. Áńgimemizdiń sońynda ol óziniń batasyn berip, jumysyma sáttilik tiledi.

Men Muhambet Aıtýulyn buǵan deıin baspasóz betterinen ǵana biletinmin jáne Maqat aýdany men oblysta ótkizilgen aktıvterge qatysý kezinde birneshe ret sóılegen sózderin tyńdaǵan bolatynmyn, biraq alǵashqy kózbe-kóz kezdesýim óte jaqsy áser qaldyrdy. Osylaısha maǵan ómirge joldama bergen Qazaqstannyń munaı-gaz salasyn uıymdastyrýshy adamnyń aıtqan ósıetterimen qoǵamdyq jumysym bastaldy.

Muhambet Aıtýuly 1909 jyly Gýrev obly­sy­nyń Dossor kentinde dúnıege keldi. Eńbek jolyn «Gogolskıı» balyq kásipshiliginde kómekshi, sodan keıin qoǵamdyq mal baǵýshy bolyp bas­ta­dy. 1924 jyly komsomol qataryna alyndy. Bastaýysh mektepti bitirgennen keıin fabrıka-zaýyt ýchılıshesiniń (FZÝ) úsh jyldyq mektebinde oqydy, ony 1928 jyly aıaqtady.

1928 jyly Oral gýbernııasynyń H komsomol konferensııasynda Gýbernııa komıtetiniń músheligine, al plenýmda bıýro músheligine saılandy. Gýbernııanyń qaıta qurylýyna baılanys­ty Orynbor qalasyna rabfakqa oqýǵa joldamamen jiberiledi, ony 1930 jyly aıaqtaıdy. 1931 jyly BKP(b) múshesi bolyp qabyldandy. 1931 jyly Máskeý munaı ınstıtýtyna oqýǵa túsedi. Oqyp júrgen kezeńinde Máskeý qalasynyń Lenın aýdandyq partııa komıtetiniń nasıhatshysy bola júrip, komsomol uıymynyń jumysyna belsendi túrde aralasty. Sonymen bir mezgilde quramynda bir jarym myńnan astam qazaqstandyq stýdent bar Máskeýdegi Qazaq jerlesteri uıymynyń tóraǵasy bolyp saılandy.

1937 jyly BKP(b) OK sheshimi boıynsha KSRO Aýyr ónerkásip halyq komıssarıatynyń buıryǵymen Muhambet Aıtýuly basqa da jas mamandarmen birge joldamamen Máskeýdegi Bas munaı óndirisi apparatyna jumysqa jiberiledi. Ol jerde bastapqyda ınjener-dıspetcher bolyp, keıinnen Ortalyq Azııa men Qazaqstandaǵy munaı jónindegi óndiristik-ókimdik bóliminiń bastyǵy bolyp jumys istedi.

Uly Otan soǵysy bastalǵan kezeńde M.A.Isenov óz erkimen Keńes armııasynyń qataryna alynady. Ol qyzmet atqarǵan Áskerı bólim 1941 jylǵy 25 qarashada Máskeý túbinde jaýmen alǵashqy shaıqasqa tústi. Maıdanda basqarý vzvodynyń komandıri, mınomet dıvızıony komandıriniń orynbasary jáne atqyshtar polki artıllerııasynyń bastyǵy dárejesinde shaıqasty. 1943 jyldyń jeltoqsanynda KSRO Memlekettik qorǵanys komıtetiniń (MQK) sheshimimen ónerkásipte óz mamandyǵy boıynsha jumys isteý úshin maıdandaǵy armııadan shaqyrtyp alynady. 1941 jyldan bastap 1947 jylǵa deıin KSRO Munaı halyq komıssarıatynyń apparatynda jumys istedi. 1947 jyly Qazaqstan KP OK ótinishi boıynsha partııa jumysyna jiberilip, Gýrev oblystyq komıteti hatshysynyń orynbasary bolyp jumys isteıdi. 1952 jyldan bastap Qazaqstan KP OK-de, 1960-1962 jyldary Qazaq Keńestik halyq sharýashylyǵynyń otyn ónerkásibi basqarmasynyń bastyǵy, sońynan QazKeńkásipodaǵynyń hatshysy bolyp jumys atqardy.

1963-1964 jyldary ol Batys Qazaqstan О́ńirlik partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy jáne zeınetke shyqqanǵa deıin, 1964 jyldan bastap 1970 jyl boıynsha Qazaqstan KP Gýrev oblysy komıtetiniń birinshi hatshysy boldy. Zeınetke shyqqannan keıin birneshe jyl Qazaqstannyń Tamaq ónerkásibi mınıstrliginde kadr basqarmasynyń bastyǵy bolyp jumys istedi.

Mańǵystaý óńiri 1973 jyldyń sáýir aıyna deıin Gýrev oblysynyń quramyndaǵy, tabıǵı-klımattyq jaǵdaılary boıynsha Qazaqstannyń eń qatal, shól dalaly jáne sýsyz aımaqtarynyń biri boldy. Elimizdiń Kaspıı men Aral teńizderiniń ortasyndaǵy orasan aýmaqty alyp jatqan keńistik adam eń az turatyn óńirlerdiń biri sanalady. Qarasań kóz jetpeıtin, ushy-qıyry joq dala, jabaıy tabıǵat, adamnyń turýyna qolaısyz jáne shól dalaly aımaqta ósimdik te sırek ósetin jáne eshqandaı jol da bolmaıtyn. Bul jerde sý basqa da kóptegen tabıǵı resýrstar sekildi qundy shıkizat edi.

Muhambet Aıtýuly Kaspıı mańy óńirin óte jaqsy bildi jáne 7 jyldan astam ýaqyt KSRO Aýyr ónerkásip halyq komıssarıaty men Munaı ónerkásibi komıssarıatynda Qazaqstannyń munaı salasyna jetekshilik jasaı júrip, ómirlik máni bar máselelerdi sheshýde mańyzdy ról atqardy.

Ol L.M. Kaganovıchtiń (1937-1940 j.), I.K. Sedınniń (1940-1944 j.) jáne N.K. Baıbakovtyń (1944-1947 j.) qolastynda jumys istedi. Nıkolaı Konstantınovıch Baıbakov 1944-1957 jyldar aralyǵynda KSRO Munaı ónerkásibi mınıstrligin, al 1955 jyldan bastap 1985 jylǵa deıin KSRO Memjosparyn basqardy, onyń ishinde 20 jyldan astam ýaqyt KSRO Mınıstrler Keńesi Tóraǵasynyń orynbasary boldy.

Muhambet Aıtýuly Qazaqstannyń memlekettik qyzmetterinde jaýapty laýazymdarda 30 jyldan astam jumys isteı júrip, ónerkásipti, ásirese munaı-gaz salasyn damytýmen tikeleı aınalysty.

Partııa men úkimettiń dırektıvalaryn júzege asyrý nátıjesinde soǵysqa deıingi jyldarda Oral-Embi aralyǵynda jańa munaı ken oryndaryn barlaý jáne iske qosýmen qatar, «Kaspıı-Or» munaı qubyry, «Gýrev-Dossor-Qosshaǵyl» sý qubyry, «Gýrev-Qandyaǵash» temirjol jelisi salynyp, iske qosylǵan bolatyn. Soǵys jyldarynda Gýrev munaı óńdeý zaýyty salyndy. Osy zaýyttyń janama ónim túrindegi gazdarynyń bazasynda keıingi jyldary hımııa zaýyty salynǵan bolatyn. Osy atqarylǵan isterdiń mańyzy óte joǵary. Birinshiden, Embi munaıyn tasymaldaý joly ashyldy. Ekinshiden, oblysty búkil elmen baılanystyratyn temirjol qatynasy iske qosyldy.

Embidegi eski kásipshilik jáne ashyq munaı ken oryndaryn ıgerý, Uly Otan soǵysy jyldarynda maıdandy janar-jaǵarmaımen qamtamasyz etýde eleýli kómek kórsetti.

Keńes úkimetiniń 1956 jylǵy sheshimimen Mańǵystaý túbeginde keń aýqymdaǵy geofızıkalyq jáne geologııalyq-izdestirý jumystaryn júrgizý, tereń barlaý burǵylaýyn bastaý qarastyrylǵan bolatyn. Sonymen bir mezgilde Fort-Shevchenko qalasynda «Mańǵystaýmunaıgazbarlaý» tresin qurý qarastyryldy.

1957-1962 jyldary Mańǵystaýda, sondaı-aq búkil Kaspıı mańy aýmaǵynda barlaý-burǵy­laý kólemin 2-3 esege arttyrýǵa jáne barlaý ju­mys­ta­ryn eleýli kúsheıtýge qol jetkizildi. Nátı­je­sinde О́zen, Jetibaı, Prorva jáne Keńqııaq jańa iri munaı ken oryndary ashyldy.

Osy jáne «jetijyldyqtyń» keıingi jyldary Gýrev oblysynda munaı ken oryndaryn izdestirý jáne barlaý salasynda qol jetkizgen asa úlken jetis­tiktermen sıpattalady. Mańǵystaý túbeginiń, Kas­pıı mańy oıpatynyń, ásirese Prorva, Keńqııaq, Oral-Volga ózender aralyǵyndaǵy Martyshı ken oryndary, Soltústik Ústirttiń munaı-gaz salasyn­da úlken bolashaǵy bary is júzinde rastaldy. Oral-Volga aralyǵynda «Jaıyqmunaı» munaı óndirý basqarmasyn qurý máselesi M.A. Isenovtiń jeke basta­masymen sheshimin tapty. Izdestirý-barlaý uńǵy­malarynyń nátıjeliligi 45,3%-ǵa artty, jalpy keńestik deńgeı 39,5% bolatyn. Embide munaı óndirý 1950 jyldan bastap 1960 jylǵa deıin 1,5 esege artty, 1964 jyly 1,6 mln tonnany qu­ra­dy, al 1974 jyly 4 mln tonnadan astam. 1965 jyly Mańǵystaý munaıynyń alǵashqy eshelony Gýrev munaı óńdeý zaýytyna jóneltildi, 1970 jyly Qazaqstan munaıyn óndirý jylyna 10 mln ton­na­ǵa jetti, al 1975 jyly – 20 mln tonna bolyp, Qa­zaqs­tan munaı respýblıkasyna aınaldy.

Atalǵan ken oryndarynyń ashylýy óńir­diń bola­shaǵy týraly kúdikti seıiltti jáne geolog­tary­myz­dyń boljamdarynyń durystyǵyn dálel­de­di.

Gýrev oblysynda kólik, energetıka, sý-sharýa­shy­lyǵy, qurylys jáne kadrlyq-áleýmettik máse­le­lerdi túpkilikti sheship almastan, osy jartylaı shól dalaly óńirdiń tabıǵı baılyqtaryn keń aýqymdy ıgerýdi jáne jańǵyrtýdy oılastyrý múmkin emes. Osy negizgi máselelerdiń sheshilmeýi ony ekonomıkalyq jáne mádenı damytýdy únemi tejeı­tin faktorlar edi.

Halyqtyń ǵasyrlar boıǵy armanyn is júzinde júzege asyrý 1960-1970 jyldarda bastaldy. Osy jyldary Mańǵystaý-Maqat, Beıneý-Qońyrat, Gýrev-Astrahan temirjol magıstraldary, avtomobıl joldarynyń keń jelisi, áýejaı, teńiz porty, Mańǵystaý-Gýrev-Kýıbyshev, Ámýdarııa-Beıneý-Qulsary munaı-gaz jáne sý qubyrlary, qýatty elektr stansalary, joǵary kerneýli elektr jetkizý jelileriniń júıesi, ártúrli profıldegi zaýyttar, qurylys uıymdarynyń iri bazalary salyndy.

Sonymen bir mezgilde Shevchenko jáne Jańaózen qalalarynyń turmystyq keshenderi, mádenı-turmystyq obektileri, qala sharýashylyqtary, jumysshy kentteri jáne birqatar ónerkásiptik kásiporyndar, onyń ishinde munaı-hımııa zaýyttary, iri paneldi úı qurylysy kombınaty, drama teatr, áýejaı, toǵyz qabatty qonaqúı, «Orbıta» stansasy bar teleortalyq, Oral ózeni arqyly alǵashqy temirjol kópiri, saýda ortalyǵy jáne oblys ortalyǵy bolyp tabylatyn Gýrev qalasynda birneshe úı-turmystyq nysandar salyndy. Birqatar problemanyń sheshilmegenine qaramastan, ujymdardyń kúshimen osy jyldarda jasalǵan jumys is júzinde óńirdi ózgertip jiberdi jáne ári qaraı jańarýdyń, shapshańdatylǵan ekonomıkalyq damýdyń keń múmkindikterin ashty.

Kóptegen ónerkásiptik-kólik, energetıkalyq, munaı kásipshiligi, taý ken-metallýrgııa jáne basqa da salaly kásiporyndar men qala sharýa­shy­lyq­tarynyń kúrdeli qurylysynyń keń qulash ja­ıýyn jáne olardyń ıgerilýin júzege asyrý aıda­lada adam aıtqysyz qıyn jaǵdaılarda osy baǵdarla­ma­ny iske asyrý maqsattary aldaryna qoıylǵan iri mamandandyrylǵan bólimshelerdi, kóptegen salalyq odaqtyq mınıstrlik pen vedomstvony jumyldyrýsyz múmkin emes edi.

Muhambet Aıtýuly jeke kezdesýde esine alǵa­nyn­daı: «... Sol jyldardaǵy kapıtal salý men kúrdeli qurylys kólemi boıynsha Gýrev oblysy Qazaqstan oblystarynyń arasynda birinshi oryndy ıelendi. Osy turǵydan qaraǵanda, eger buǵan deıin odaqtyq jáne respýblıkalyq uıymdardyń birinshi basshylarynyń osy óńirge kelýi sırek kezdesetin jaǵdaı retinde qabyldanǵan bolsa, al 1960-1970 jyldary mınıstrlik ókilderiniń tolyq kelý sátteri baıqalady: orynbasarlar, basshy qyzmetkerler jáne kóbine birinshi basshylar. Bir mezgilde bizge Mınıstrler Keńesiniń tóraǵasy men onyń birinshi orynbasary basqarǵan 17 respýblıkalyq mınıstrlerdiń, sondaı-aq birqatar odaqtyq mınıstrlerdiń kelgen kezi de bolǵan.

Atalǵan basshy qyzmetkerlerdiń kelýi bizge kóptegen vedomstvo bólimsheleriniń jumys­ta­ryn úılestirýge, jedel máselelerdi jergilikti jerde sheshýge jáne bolashaǵy bar máselelerdi birlesip daıyndaýǵa kómegin tıgizdi. Osyǵan baılanysty biz Máskeýde qoǵamdyq bastama negizinde QazKSR turaqty ókili – Ý.D. Atambaevtyń qaty­sýy­men quramyna 10-12 odaqtyq mınıstrler kire­tin bastamashylyq keńes qura bildik.

Bul keńeste qandaı da bir mınıstrdiń óńirge saparynyń qorytyndylary jedel talqylanatyn, jergilikti orynda týyndaǵan máselelerdi sheshý jáne naqty kómek kórsetý boıynsha naqty sharalar qabyldanatyn. Kóptegen másele odaq úkimetiniń qaýlysynsyz jáne josparlaý organdarynyń kelisiminsiz óz sheshimderin taýyp jatty».

Eńbek ótili 50 jyldan asatyn Muhambet Aıtýuly ózin jan-tánimen Otanǵa qyzmet etýge arna­ǵan. Ol birneshe ret partııanyń oblystyq, óńir­lik komıtetiniń bıýro músheligine, Qazaqstan KP OK jáne Qazkeńkásipodaǵynyń músheligine, sondaı-aq KSRO men Qazaq KSR Joǵarǵy keńesteriniń depýtattyǵyna saılandy. KOKP men Qazaqstan KP sezderine, sondaı-aq KSRO kásipodaǵy (VSSPE) men QazKSR kásipodaǵynyń sezderine delegat bolyp saılandy.

Qazaqstannyń munaı ónerkásibin damytýǵa qosqan orasan úlesi úshin «KSRO qurmetti munaıshysy», ekonomıka men mádenıetti damytýdaǵy sińirgen eńbegi úshin Gýrev qalasynyń qurmetti azamaty jáne Atyraý oblysynyń qurmetti azamaty ataqtaryna ıe boldy.

Odaqtyq mańyzy bar derbes zeınetker Muhambet Aıtýuly 1970 jyldan bastap ómiriniń sońyna deıin Almaty qalasynda turdy. Ol zaıyby Sofııa Sadyqqyzymen birge týyp-ósken óńirine jıi baryp turdy. Men ol kisiden Qazaqstannyń qalyptasýy týraly kóptegen tarıhı oqıǵa jaıynda estidim.

Muhambet Aıtýuly kirshiksiz adal, parasatty jáne ómir joly óte qyzyq adam bolatyn. Sofııa Sadyqqyzy ekeýiniń qyzy Ásııa jáne uly Baqyt soǵys evakýasııasy jyldarynda qaıtys boldy, soǵystan keıin Erjigit jáne Serik esimdi uldaryn tárbıelep ósirdi, nemereleriniń qyzyǵyn kórdi.

1992 jyly osy ańyz adamnyń júregi soǵýyn toqtatty.

Ravıl ShYRDABAEV,

Memleket jáne qoǵam qaıratkeri

ATYRAÝ