Medısına damyp, jarııa da qupııa jáne adamnyń aqylyna syımaıtyn nebir ǵylymı synaqtar men zertteýler júrgizilip jatqan zamanda jaryq dúnıeniń esigin ashatyn sharananyń jynysy tek ákesine baılanysty ekendigi túpkilikti dáıektelgen.
Biraq osyǵan qaramastan tompıǵan tórt qyzyn tastap, ıakı ózinen aınymaǵan bes botasynyń kózin móldiretip, «ul tabatyn» áıel izdeıtin azamattar áli de jetkilikti.
Áıtpese, áleýmettik jelide jýyrda ǵana kózi ashyq, birneshe tilge júırik, tipti shetelde bilim alǵan bir zııaly azamat: «Oılap qarańyzshy, sizdiń 4 qyzyńyz bar delik. Kúıeýińiz de jáne onyń búkil týǵan-týysqany ul tapqanyńyzdy kútip otyr. Al sizdiń taǵy da aıaǵyńyz aýyr, taǵy da tolǵaq qysyp, perzenthanaǵa bara jatyrsyz. Taǵy da qyz... Siz bul jaǵdaıda joldasyńyzdyń qaıǵydan qaıtadan ishkilikke salynyp, týysqandary qyz taba beretinińiz úshin syrtyńyzdan sypsyńdap, al qyz balanyń aty Ulbosyn, Jańyl nemese Uldaı bolatynyn anyq bilesiz. Bir sózben aıtqanda, perzenthanadan shyqqannan keıin sizdi kúlimdegen qýanysh kútip turǵan joq. Kenetten kórshi palatada jatqan kelinshek sizge ulyn qyzyńyzǵa aıyrbastaýǵa usynys jasaıdy. О́ıtkeni olarda osy jaǵdaı aınadaı kerisinshe. Tórt uldan keıin taǵy da ul... Al muny ekeýińizden basqa eshkim de bilmeıdi. Siz ne ister edińiz!».
Bul oqyǵan jáne kóp oqyǵan jigittiń osy zamanda jurtqa qoıǵan saýaly...
Ádette, bul álmısaqtan kele jatqan adamnyń ózin ózi aldaýy ǵoı. Áıtpese, medısınany bylaı qoıǵanda Quran Kárimde bul týraly naqty maǵlumat berilip, sábıdiń jynysy qursaqqa quıylǵan atalyq uryqtan jaratylatyny aıtylmaı ma?!
«Alla taǵala er men áıel jubyn tamyzylǵan bir tamshy sháýetten jaratty» («Nájim» súresi, 45-46).
Quranda baıandalǵan bul derektiń rastyǵy genetıka men mıkrobıologııa ǵylymdarynyń damýy nátıjesinde dáleldenip otyr. Jynys erkekten keletin atalyq jasýsha tarapynan aıqyndalady, al áıel aǵzasy bul jerde eshqandaı ról oınamaıdy.
Jynys – adam aǵzasyndaǵy hromosomalarǵa baılanysty. Aǵzadaǵy barlyǵy 46 hromosomanyń ekeýi – jynys hromosomalary dep atalady. Qalǵan 22 jup bular aýtosomalar. Qalǵan 2 hromosoma «gonosoma» dep atalady. Bul eki hromosoma erkekterde HÚ, áıelderde HH retinde belgilenedi. Ú hromosoma tek erkektiki, al, H hromosomasy áıeldik genderdi tasıdy.
Adam balasynyń túzilýi juptala júretin osy hromosomalardyń erkek pen áıeldiń bir-bir juptarynyń birigýi arqyly júzege asady. Áıeldegi bul juptyń ekeýi de H bolsa, erkekterde bireýi H, ekinshisi Ú bolady. Demek, jańa jaratylǵan sábıdiń erkek nemese áıel bolýy – ana aǵzasyndaǵy H hromosomasynyń atalyq kletkadaǵy Ú nemese H hromosomasymen birigýine baılanysty bolmaq. Túsinikti de qysqa tilmen qaıyrǵanda, eger sháýetpen qursaqqa H hromosoma barsa, onda áıeldiń H hromosomasymen qosylyp (HH) qyz týylady. Eger Ú hromosoma barsa onda H pen Ú birigip (HÚ) dúnıege ul bala keledi. Sondyqtan da bolashaqta týatyn balanyń jynysy sheshege emes, ákege baılanysty bolýy ańyz emes. Bul – aqıqat.
Akýsherlik, gınekologııa jáne perınatologııa ǵylymı ortalyǵynyń dırektory Dınara Myrzahmetova: «Bıologııalyq turǵydan, balanyń jynysy tek ákesine baılanysty. Ol qandaı hromosomany beredi – Y nemese X? Eger, ol H berse, onda qyz bolady, al eger
Y – ul týady.
Sonymen tek qyzdar nemese uldar ǵana týady degen máselege keletin bolsaq, bul jerde múmkindik tek 50\50 bolsa da, balanyń jynysy tolyǵymen er adamǵa baılanysty.
Degenmen, júktilikti árqashan josparlaǵan durys. Árbir adam – biregeı. Ár adamnyń, ár otbasynyń óz erekshelikteri bar, olardy da mamandarǵa barǵanda keńes berý-alý kezinde eskerý qajet. Erli-zaıyptylarǵa akýsher-gınekolog, genetık sııaqty medısınalyq mamandarǵa baryp áńgimelesý qajet jáne dárigerler de sózsiz medısınalyq keńes beredi» deıdi.
Al endi adam balasy uldy nemese qyzdy bolý jolynda Táńirdi de tabıǵatty da aldamaq bolyp, túrli qadamdarǵa barady. Osydan keıin nıetine qaraı buıyrǵanyn baǵady.
Máselen, yqylym zamandardan beri adamdar ishte jatqan balanyń jynysy erli-zaıyptylardyń ómir súrý saltyna da baılanysty dep bilgen. Aıaǵy aýyr áıelge qatysty barlyq halyqtarda yrym-nanymdar da kóp. Uldy, ıakı qyzdy bolý armany kez kelgen ulttyń basynda bar jaǵdaı. Máselen, júktilikti josparlaıtyn, tıimdiligi túpkilikti dáleldenbegen qytaı nemese japon kestelerin alyńyz. Bul kestelerde adamnyń qanynyń jańaryp otyrýyna baılanysty áıeldiń jasy, balaly bolatyn aıy eseptelinip otyrady. Biraq uldy bolýǵa 100 paıyz kepildik eshqashan bolmaǵan.
Sol sııaqty balanyń jynysyna áser etedi dep esepteletin arnaýly dıetalar da bar. Bul az deseńiz otbasynda kim kósh bastap, kúshtirek bolsa, soǵan baılanysty ylǵı uldar nemese tek qyzdar týady degen boljamdy tabýǵa bolady.
Alaıda osy arada attap ótpeıtin taǵy bir másele bar. Sońǵy jyldarda jasandy jolmen júkti bolýǵa júginetin juptar sany kóbeıip barady. Máselen, Qazaqstannyń ózinde árbir besinshi otbasy «EKO» kómegimen sábıli bolýǵa májbúr. Al mamandar munyń barlyǵy ómir súrý saltymyzdyń ózgerýimen, ekologııamen, eń bastysy júıkege túsetin salmaqtyń ulǵaıǵanymen, ıaǵnı kúızelistermen baılanystyrady.
Munyń barlyǵyn baıandap otyrǵan sebebimiz, ǵylymı-zertteýlerge qaraǵanda, bolashaqta týatyn balanyń jynysy kúızelistik kúıge de táýeldi bolýy ǵajap emes. О́ıtkeni úlken qyrǵyn men soǵysty bastan keshken elderdiń barlyǵynda shaıqas bastalar aldynda, bolmasa odan keıingi jyldarda dúnıege ul balalardyń kóptep kelý mysalyn tarıhı derekterden tabýǵa bolady. Ony biz úlken kisilerdiń aýzynan da talaı estigenbiz.
Osy máseleni zerttep júrgen mamandar kerisinshe, 1991 jyldardaǵy Berlın qabyrǵasyndaǵy ekonomıkalyq haos kezeńinde de dúnıege tek qyz balalar kelgenin alǵa tartady.
Máselen, Qytaı ǵalymdary da qyzdy nemese uldy bolýdyń negizinde túrli faktorlar jatqanyn alǵa tartyp, kúızelisten bastap, jaı ǵana tańǵalý áreketteri erli-zaıyptylardyń urpaq órbitýine tikeleı áser etedi, deıdi.
London ekonomıkalyq jáne saıası ǵylym mektebiniń doktory Satoshı Kanazava qandaı erkekten tek qana ul týatynyn anyqtap kóripti. Onyń zertteýine sáıkes, dóreki, qatal, bar ashýyn áıelinen alatyn, qabaǵynan qar jaýyp turatyn er adamdarda kóbine ul bala bolady eken. Tipti, agressıvtilik urpaq damýynyń birden-bir kepili ekenin ǵylymda da dáleldengen deıdi. Al dene bitimi kelisken, qatty aryq ta, asa tolyq ta emes áıelder qyz bala týýǵa beıim keledi-mys.
Ǵalym muny naqty derek dep eseptemeıdi, alaıda agressıvtiliktiń er adamǵa aıryqsha áser etetinin atap ótti. Er adam ashýlanshaq bolsa, er adamdardaǵy Y-hromosomasyn tasıtyn spermatozoıdy kúshtirek bolady.
Sondyqtan barlyǵynyń da syryn bilý maqsatynda adam balasy aqylǵa sııatyn da syımaıtyn da neshe túrli zertteýler júrgizýin áli de toqtatqan joq.
ALMATY
