Túgel túrkige keregi – «Tomırıs» pen «Kúltegin»

Túrkııalyq ǵalym, sarapshy Kúrshad Zorly «Tomırıs» fılmniń treıleri jarııalanǵan kezde twitter-de «Tomırıs fılmi. SATAI Film ony kórermenge usynýǵa daıar... Bul jerde alǵash ret jarııalap otyrmyn. B.z.d VI ǵasyrda saqtar Uly dalany basyp alǵysy kelgen parsy patshasy II Kırdiń áskerin tas talqan etti. Ol qolbasshy – Tomırıs hatýn-dúr. Túrik kınematograftary muny elimizge alyp kelmeı ne qarap júr?» dep jazǵan-dy. Sóıtip túrikter fılm treılerine aıryqsha qyzyqty. Ázerbaıjandyqtar da erekshe nazar aýdardy. Byltyr qarasha aıynda «Kúltegin» anımasııasy jaryqqa shyqqanda da túrkııalyqtar eleń ete qalǵany bar. Sol kezde TRT AVAZ arnasynyń twitter-degi akkaýnty «Kúltegin» anımasııasy Qazaqstan astanasynda kórsetile bastady.

Fılm ekinshi Túrki qaǵana­tynyń qolbasshysy Kúlteginniń ómirin sıpattaıdy» dep jazyp, ony túrkııalyqtar men ázer­baıjandyqtar kóp bólisken. Sol kezde de baýyrlas halyqtardyń túp tarıhqa qumar ekenin baı­qaǵanbyz. Shamasy, árkim «jeke batyr» bolyp ómir súrý qıyn ekenin, kóne zamandaǵydaı ju­mylǵan judyryq bolsaq qana ushpaqqa shyǵatynymyzdy sezetin bolsa kerek. Álde, V.Lenın aıt­qandaı, «Kıno – ónerdiń ishindegi eń mańyzdysy» bolyp qala beretinin ańǵarta ma, kim bilsin?! Biz tek kóne tarıh zamanaýı mádenı-gýmanıtarlyq ıntegrasııaǵa tamasha qyzmet jasaıtynyn sezindik. Al Qazaqstan túrki tarıhynyń tereńine úńilgen týyndylar ázirleý arqyly týys halyqtar úshin is júzinde qarashańyraq bola alatynyn baıqatyp keledi.

О́ner de ıntegrasııany tereńdetýge qyzmet etedi

Jalpy túrki halyqtarynyń bir-birimen qaıta tabysýy, ıntegrasııalyq prosester saıası qadamdardan góri, mádenı-gýmanıtarlyq baǵytqa qaraı buryla bastaǵanyn baıqaımyz. Biz sóz etip otyrǵan fılmge baýyrlas halyqtardyń qyzyǵa qaraýy sonyń aıǵaǵy. О́ıtkeni, jahandyq sýperderjavalar aımaqtyq ıntegrasııalardyń tereńdeýine tek óz múddelerine sáıkes kelgende ǵana múmkindik beretinin baıqap júrmiz. Kezinde «Ortalyq Azııa odaǵy qurylady» degen áńgime shyqqan, biraq keıin sol odaqtyń bel ortasynda júrýi tıis birqatar memleketter ońasha bolǵandy qalaıtynyn baıqatqan. Túrki ıntegrasııasy máselesinde de sondaı úrdis bar. Biraq mádenı-gýmanıtarlyq ıntegrasııanyń sıpaty bólek. Halyqaralyq Túrki akademııasy ázirlegen «Or­taq Túrki tarıhy», «Ortaq Túrki ádebıeti» oqýlyqtaryn Túr­ki keńesine múshe elderdiń maquldaýy, keıin «Ortaq Túrki geografııasy» oqýlyǵyn ázirleýge bilikti mamandaryn jiberýi baýyrlas halyqtar arasyndaǵy baılanystardyń ǵylymı, mádenı-gýmanıtarlyq baǵytta órbigeni tıimdi ekenin kórsetedi. Iаǵnı, búgin bir-biriniń týys ekenin bilip ósken urpaq, erteń saıası-ekonomıkalyq ınte­grasııanyń tereńdeýine qyzmet eteri sózsiz. Túrkiler bir odaq qurmaǵannyń ózinde bir-birine kedergi jasamaı, tileýles bolyp otyrady. Integrasııalyq proseste bul da mańyzdy. Al tarıhty tereńnen bastaý, baýyrlas halyqtardyń otaý bolyp bóline bastaǵan tusyn emes, irgesi ajyramaǵan kezin halyqtyń sanasyna sińirý úshin mańyzdy. Týys halyqtardyń «Tomırıs» fılmine qyzyǵýynan týyn­dynyń sol qyzmetti atqaryp turǵanyn ańǵardyq.

Qazaqstanda túsirilgen «Tomı­rıs» fılmi men «Kúltegin» mýlt­fılmi túrkiniń tarıhı tanymyn jańǵyrtýda ózgeshe sıpattaǵy týyndyǵa aınaldy. О́ıtkeni arǵy tarıh jaıly týyndy jasaǵan túrki memleketi joq. Túrkııanyń ózi saqtar men ǵun zamany, Túrki qaǵandyǵy túgili, beridegi Seljuq ımperııasy týraly fılm túsirmepti. «Túrkıe» gazetiniń kolýmnısi Merıem Aı­bıke Sınan «Tomırıs» fılmin kim ákeledi?» dep atalatyn ma­qa­lasynda Tomırısti Alyp Er Tuńǵanyń tikeleı urpaǵy deı­di. Túrki tarıhyndaǵy eń al­ǵashqy bıleýshi-bıbi dep sıpat­taıdy da «Tarıhı fılm­der máselesinde biraz olqy tus­ta­rymyz bar. Osman ımperııasynan árige bara almaı júrmiz. Áli kúnge Seljuq zamany týraly birde-bir fılm túsirmedik. О́zge túrki memleketteri jaıly fılmderimiz kóbine ýtopııaǵa uqsap ketedi... Jas kezimizde Hýseıin Nıhal Atsyzdyń «Boz­­­qurttar» deıtin romanyn oqy­ǵanda bul kitaptaǵy oqıǵalar jelisimen fılm túsirilse ǵoı deıtinbiz. О́kinishke qaraı, Kók­túrkterdi, Kúrshad pen qyryq sarbazyn jyrlaıtyn bul romandy fılmge aınaldyratyn rejısser ósirip shyǵara almadyq» dep jazdy. Sodan soń «Ertuǵryl» serıalyn túsirgen Mehmet Bozdaǵ pen TRT arnasynyń bas dırektory Ibrahım Erennen «Tomırısti» Túrkııada kórsetýge muryndyq bolýdy surapty. Qysqasy, túr­kııalyqtar qazaq jasaǵan fılmdi este joq eski zamandaǵy babalar rýhyn sezindiretin týyn­dy retinde baǵalaıtyn bolsa kerek. Ári saq zamanyna túr­kııalyqtardyń nazar aýdara bastaǵanyn ańǵartady. Buryn túrik oqymystylarynyń kóbi saqtardy túrki tarıhyna qatysy joq qaýym retinde baǵalaıtyn. Sońǵy jyldary bul kózqaras ózgerip keledi. «Tomırıs» fıl­mi de osy ózgeristerge úles qosýy bek múmkin.

Irgemiz ajyramaǵan kezderge bara almaı júrmiz

Tarıhı oqıǵalardy kórkem týyndy etip jasaǵan jaqsy árıne. Sebebi fılm de, anımasııa da belgili bir mólsherde halyqtyń tanym-túsinigine áser etedi. Buqaranyń kitap oqýy azaıy­p, akademııalyq eńbekterdiń tili tym kúrdelenip ketken zamanda tarıhı sanany fılmder arqyly da qalyptastyrýǵa bolady. Máselen, rejısser Rıdlı Skott túsirgen «Gladıator» degen fılm bar. Sol fılmdegi Rım ımperatory Mark Avrelıı ómirde bolǵan adam, al Maksımýs Desım Merıdııdiń esim-soıy eshbir tarıhı qujatta kez­despeıdi. Biraq fılmdi Rım dáýiriniń shyndyǵy retinde baǵalaıtyndar da kezdesedi. Sol sııaqty «Admıral» fılminen keıin otandastarymyzdyń bir­qatary admıral Kolchakqa súısingeni este qalypty. Onyń qazaqqa jasaǵan qysastyǵyn umytyp kete jazdaǵanbyz. Qys­qasy, biraz jurt fılmder arqyly tarıhı tanym qalyp­tastyryp jatyr. Týra bizdiń Ilııas Esenberlınniń eńbekteri arqyly Altyn Orda men Qazaq handyǵy dáýirin elestetetinimiz sııaqty dúnıe.

Qazaqstanda Túrkııanyń TRT telearnasy túsirgen «Tirilý. Ertuǵryl» serıaly tanymal bolǵan-dy. Áıgili Osman ımperııasyn qurǵan tulǵa Osman ǵazynyń ákesi Ertuǵryl týraly aıtylady. Túrikter serıaldy áli de jalǵastyryp jatyr, alaıda onyń sońǵy bólimderi bizdiń arnalarǵa jetken joq. Degenmen oqıǵa jelisi HIII ǵasyrdyń orta tusyna sáıkes keletin serıal qazaqstandyqtardy ǵana emes, túrki jurtynyń barlyǵyn, tipti arabtardy da qatty qyzyqtyrǵan. Odan bólek túrikter Fetih-1453 degen fılm túsirdi, biraq ony bizdiń kórermen estigen de joq. Biz tek zamanaýı serıaldary men Kanýnı sultan Súleıman jaıly serıaldy ǵana bilemiz. Qyrǵyzdyń tarıhı fılmderinen qazaqqa eń tanymaly «Qurmanjan datqa» ǵana. О́zbekter áıgili Jalal ad dın Máńgiberdi jaıly fılm túsirip jatyr eken. Biraq ol ázirge jaryqqa shyqqan joq. Horezmshah Muhammedtiń balasy, Shyńǵys qaǵanǵa uzaq ýaqyt boıy qarsylyq kórsetken, qaǵan da ishteı qurmet tutqan tulǵa desedi biletinder. Ámir Temir jaıly fılmniń de ssenarııi daıar desedi. Biraq túsirý jumystary bastalmapty. Orystardyń «Or­dasy» da, «Mońǵoly» da, qytaılar túsirgen «Shyńǵys han» men «Qubylaı han» serıaldary da, qysqasy túrki tarıhyna azdy-kópti qatysy bar týyndylardyń barlyǵy derlik baýyrlas jurttardyń irgeleri ajyrap, qarashańyraqtan bó­linip, jeke-jeke etnos retinde qa­lyptasýynyń bastalǵan ke­zindegi oqıǵalardy sıpattaıdy. Arǵy tarıh emes. Bálkim, sodan da shyǵar, Jálel ad-Dın Máńgiberdi nemese Ertuǵryl jaıly týyndylarda Shyńǵys pen onyń urpaqtary – ata jaý. Shyńǵys qaǵan jaıly fılmder men serıaldarda Ortalyq Azııa memleketteriniń ámirshileri has dushpan retinde sıpattalady. Teriskeıdegi jurt túsirgen fılmderde, aıtalyq «Ordada» bizdiń babalar qanypezer, qatygez, tipti dalanyń taǵylary sııaqty sýretteledi. Qysqasy, tarıhı fılmderdi árkim óz ultynyń tanymy men ıdeologııasy turǵysynan túsirip jatyr. Demek, ár eldiń ózindik tarıhı tanymy turǵysynan baǵa berilip jatyr degen sóz. Biz de «Almas qylysh» fılminde Muhammed Shaıbanıdi tym urda-jyq, dóreki, keýdemsoq qylyp kórsetkenbiz. Áleýmettik jeli qol­danýshylary onyń «qyz beıneli» etip sıpattalǵanyn synaǵan. Kıimine de min taqqan. Al bizdiń tarıhta Qasym hannyń bólesi hám eń basty qarsylasy retinde ǵana qalǵan Muhammed Shaıbanı azýly shah Ismaıldiń de básekelesi edi. Shah Ismaıldyń Eýropany dirildetken Osman ımperııasymen tireskenin eskersek, Qasymnyń bólesi de ońaı bolmaǵany. Bálkim sodan da shyǵar, shyǵysta sýretshilerdiń piri sanalatyn Kemaláddın Bekzat ta Muhammed Shaıbanıdyń beınesin salypty. Ol sýret bizge de jetken. Biraq Qazaq han­dyǵynyń qurylýy kezinde ol bizdiń qarsylasymyz boldy. Sóıtip, búgingi shyǵarmalarda bizdiń qolaıymyzǵa jaǵatyn deńgeıde sýrettelip júr. Kúlli túrki álemindegi jaǵdaı solaı. Árkim kórpeni ózderine tartýmen álek. Al «Tomırıs» fılmi bul turǵydan qarastyrsaq, sıpaty men mazmuny bólek dú­nıe bolǵaly tur. Kádimgideı ıdeologııalyq mánge ıe bolǵan týyndyǵa aınalatyn túri bar. О́ıtkeni Tomırıs – kúlli túrki jurtyna ortaq tulǵa.

P.S. Jahandaǵy túrkilerdiń ótken dáýirlerdegi bir-bir qahar­mandy enshilep alǵany baıqalady. О́zbek aǵaıynnyń Ámir Temiri men Jáleladdın Máńgiberdisi bar, qyrǵyz aǵaıynnyń Manasy bar, ázerbaıjan jurty áıgili Sefevıdter memleketin maqtan etedi. Túrikter Alparsylan men Ertuǵryldy, Osman padıshalaryn alǵa tartady. Biraq Tomırıs pen Módeni, Býmyn men Bilge qa­ǵan­dardy madaqtap jat­qan esh­kim joq. Al olardyń dá­ýiri barsha túrkiniń bir týdyń astyna jınalǵan kezderi edi.