Bıyl 10 mamyrda Jenevada bas qosqan 187 eldiń 1400 ókili plastık qaldyqtardyń eksportyn júıeleıtin Búkilálemdik paktige qol qoıdy. Bul – 1989 jyly qabyldanǵan qaýipti qaldyqtardy tasý men joıýdy baqylaýǵa qatysty Bazel konvensııasynyń jalǵasy. Atalǵan qujat damýshy elderge basqa memleketterden qoqys qabyldamaýǵa múmkindik bermek. BUU-nyń qorshaǵan orta boıynsha atqarýshy hatshysy Rolf Paıet kelisimniń mańyzdy qujattar qatarynda ekenin atap ótti.
Bul qujatty qabyldaýǵa joǵaryda aıtylǵan sebepter túrtki boldy. О́ıtkeni AQSh, Kanada sııaqty damyǵan elder birneshe jyldan beri qoqystaryn Azııa elderine eksporttap keledi.
Shyntýaıtyna kelgende, qoqysty qabyldap alatyn elder óz qoqystarymen kúresip álek. Sondyqtan mundaı «kómektiń» úshinshi álem elderine asa bir paıdasy joq. Qaıta kerisinshe, basqa elden kelgen qoqystar ekologııaǵa keri áserin tıgizip, halyqtyń densaýlyǵyna, ómir sapasyna zııan keltiredi eken. AQSh-tyń plastık qaldyqtaryn tasymaldaıtyn elderiniń qatarynda Malaızııa, Indonezııa men Vetnam bar. Bul memleketterde qoqys, qoqysty suryptaý jaǵdaıy onsyz da jaman. О́ıtkeni olar óz qoqystarynyń 81-86 paıyzyn qaıda jibererin bilmeıdi.
Jaqynda Shrı-Lanka úkimeti Ulybrıtanııadan kelgen 111 konteıner qoqysty qaıtaratynyn málimdedi. Brıtanııa úkimeti óz kezeginde ol qoqysty naqty qaı memlekettiń jibergenin anyqtaý keregin jáne Shrı-Lankadan ondaı resmı málimdeme kelmegenin aıtady. Al qoqysty qabyldap alýshylar qoqysta medısınalyq qaldyqtardyń bolǵanyn, olardyń jaman ıisi baryn, memleket ondaı qaýipti qoqysty qabyldamaıtynyn aıtty. Tipti eko-belsendiler «Shrı-Lanka sizderge qoqys jáshigi emes» degen plakattar ustap, Kolombodaǵy Brıtanııa elshiliginiń aldyna jınaldy. Olarǵa Brıtanııa úkimetine qoqysty keri alýyn suraǵan hatyn berýge ruqsat etildi.
Dál osyndaı oqıǵa Kambodja, Indonezııa, Fıllıpın men Malaızııada da boldy. Fılıppın úkimeti Kanadaǵa «plastıkti qaıta óńdeý degen jalǵan syltaýmen jiberdi» dep 69 konteınerdi, al Kambodja 83 konteınerdi, ıaǵnı 100 tonnaǵa jýyq qoqysty qaıtaryp jiberdi. «Jyl saıyn plastık qaldyqtarynyń saldarynan mıllıonǵa jýyq adam kóz jumady. О́ıtkeni keı elder qaldyqtardy órtep, qalǵanyn muhıttarǵa aǵyzyp jiberedi», deıdi IPEN ekologııa uıymynyń sarapshysy Sara Broshe.
Shetelden qoqys qabyldamaýdy alǵash bastaǵan – Qytaı. Olar tosyn sheshimin 2018 jyldyń qańtarynda málimdedi. Bul Ulybrıtanııa sııaqty damyǵan memleketterge qıyndyq ákelip, nátıjesinde damýshy elderge jiberiletin qoqystyń kólemi artty. Eýropa, Amerıka, Aýstralııanyń qoqys eksportynyń saldarynan Ganada álemdegi eń úlken elektrondy qaldyqtar shoǵyry paıda boldy. Munda jyl saıyn 200 tonna qoqys ákelinedi. Qaldyqtardy qaıta óndeý Gana memleketine 150-250 mln AQSh dollary kóleminde tabys ákeledi. Qaýipti oryndaǵy jumysshylar sany – 20 myń. Olar táýligine 12 saǵat jumys istep, kúnine 2 AQSh dollaryn tabady eken. Iаǵnı, densaýlyǵyna qaýip tónse de, nan taýyp júrgenderdiń eńbegine saı aqy tólenbeıdi.
Qoqys suryptaý arqyly kúnin kórip jatqan memleketter az emes. Adam shyǵyny, ekologııaǵa kesirin bile tura úshinshi álem elderi uzaq ýaqyt osyndaı qaýipti jumyspen aınalysyp keldi. Alaıda jaqynda qabyldanǵan jańa qujat olardyń quqyǵyn qorǵaı túskendeı boldy. Qoqysty qaıtaryp jatqan memleketter bul kúnderi arta tústi. Mundaı sheshimder damyǵan elderge, jalpy adamzat balasyna qorshaǵan orta men ony qorǵaýǵa jańa kózqarastyń keregin kórsetip, ár qaldyqtyń ekologııaǵa qaýipti ekenin oılaýǵa shaqyryp turǵandaı.
