QAZYQ JURT

Baspa bazaryna erkin enip, tolymdy da tatymdy eńbekterimen kópshilik kóńilinen shyǵyp júrgen tamasha azamat, bul kúnderi er jasyna jetip otyrǵan bilikti baspager Nurlan Isabekov jetekshilik etetin astanalyq “Folıant” baspasynyń ıgilikti isteriniń biri – “Meniń Otanym – Qazaqstan” serııasymen jaryq kórip jatqan kitap-albomdar. Kórkem bezendirilip, elimizdiń ár óńiriniń tarıhy, tabıǵaty, taǵylymdy tulǵalary týraly tereńnen tartyp syr shertetin bul serııamen osyǵan deıin Qýanysh Ahmetovtiń  “Ulytaý”, Syrym Baqtygereevtiń “Oıyl”, Saılaý Baıbosynnyń “Ereımentaý”, Erkin Qydyrdyń “Otyrar” atty eleýli eńbekteri shyqty. Jaqynda bul serııany qazaqtyń kórnekti jazýshysy Qalaýbek Tursynqulovtyń “Qazyǵurt” atty kitap-albomy (demeýshisi – Beket Turǵaraev) tolyqtyrdy. Biz búgin oqyrman nazaryna sol kitaptyń alǵysóz maqalasyn usynyp otyrmyz. Bir joly kabınetime Qýanysh Ahmetov keldi. Boıy da, soıy da kelisken, jigittiń  jaısańy deı­tin­deı, aqtarylǵan aqkóılek azamat edi. Áıteýir qazaqqa bolsyn dep kú­ıip-pisip júretin, sóıtip júrip ja­nyp ta ketti.  “Folıant” baspasy “Meniń Otanym – Qazaq­stan” degen serııamen elimizdiń aıtýly óńirleri týraly kitap-albomdar shyǵarýdy qolǵa alyp, solardy jazatyn, qurastyratyn avtorlardy oılastyryp jatqan kórinedi. Qýanysh ózi “Ulytaýǵa” kirisip ketipti. “Sizdiń Qazyǵurtta týǵa­ny­ńyz­dy bilgen soń ádeıi kelip otyr­myn, Qazyǵurt týraly kitapty siz jazsańyz”, deıdi. Jaýabymdy birden aıttym. “Kúndiz árip tú­ze­tip, túnde qarip kúzetip, jandy jal­dap, janyǵyp júrgen myna ju­mysta ondaı úlken sharýaǵa ýaqyt taba almaıtyn shyǵarmyn. Tipti ýaqyt tapqannyń ózinde muny menen artyq atqaryp beretin adam bar”, dedim. “Ol kim?” – “Ol – Qa­laýbek Tursynqulov. Qalamger­li­ginen de, qaıratkerliginen de habardarsyz. Ári Qalekeń aýdan týraly ensıklopedııalyq sózdiktiń bas redaktory bolǵan kisi. Qazy­ǵurt­tyń keshegisin de, búgingisin de Qalekeńnen artyq biletin adam joq, al tapsyrylǵan iske jaýap­tylyǵyn jazýshy aǵaıynǵa aıtyp jatýdyń ózi jónsiz bolar”. Qýanysh sol sózge toqtady. Qalekeńmen habarlastym. “Ondaı serııadan Qazyǵurt týraly kitaptyń josparlanǵany qaı jaǵynan da jarasymdy eken. Biraz zerttegenim ras, biraz jazǵanym ras, áli talaı derekterim bary da ras. Tek...”, dep sál únsiz qaldy. “Tek... densaýlyǵy qurǵyrdyń syr berip júrgeni, densaýlyǵym jarasa boldy, bul ózi  perzenttik paryz ǵoı”, dep bir qoıdy. Jetpistiń jotasyna shyqqan adamnyń aýyq-aýyq densaýlyqty aýyzǵa alyp turatynyn sózdiń saltyndaı  kórip, onsha mán bermedim. “Qa­le­ke, kirisińiz osyǵan, Qudaı qýat bersin, jazyp shyǵasyz, mátin sizden, qalǵan uıymdastyrý sha­rýa­synyń bári bizden bolsyn”, dedim. Kelistik. Mine, sol kitap qolyńyzda tur, ardaqty aǵaıyn. Tek ózekti ór­teıtin bir ókinish bar – bul al­bomdy onyń avtory, qazaqtyń qabyrǵaly qalamgeri, ultymyzdyń asyl azamattarynyń biri Qalaýbek Tursynqulov qolyna ustaı almaı­ty­ny. Qoljazbany baspaǵa tap­sy­ryp úlgergen aǵamyz uzaq jyldar boıy qajytqan aýrýdan aqyry aıyǵa almaı, ómirden ótip kete bar­dy. Taǵy bir perzenttik paryzyn ótep baryp attandy aramyzdan. “Qazyǵurt” – týǵan jer týraly taǵylymdy tolǵaý. Osynaý aty ańyzǵa aınalǵan kıeli jerdiń qadir-qasıetin aıshyqty ashyp beretin tolymdy týyndy. Avtor Qazyǵurttyń jerin de, elin de, erin de zerdemen zerttegen, ónegeli órnek­termen kelisti kestelep ber­gen. О́ńirdiń tabıǵı landshaftynan, jan-janýarlar áleminen, ósim-dikter dúnıesinen bastap, jer be­de­rindegi ár ataýdyń onomas­tı­kalyq oıýynan tartyp, olardyń solaı qoıylýynyń  jaı-japsaryn jilikteı shaǵyp, ańyz-áfsa­na­lar­men ádemi astastyryp otyrady. Bul eńbektiń betterinen siz Qa­zy­ǵurttyń tósinde nebir ǵajaıyp oqıǵalar bolyp ótkenine naqty derekter, ǵylymı kitaptarǵa siltemeler arqyly kóz jetkizesiz. Atap aıtqanda, Kır patshanyń, Aleksandr Makedonskııdiń Azııa jerine joryqtary kezindegi sheshýshi shaıqastardyń osy Qazy­ǵurt óńirine qatystylyǵyn na­nymdy dáleldeı alǵan. Al Istemı qaǵannyń Vızantııa elshisi Ze-marht­y osy taýdyń baýraıynda qabyldaǵany, Shyńǵys han men Ámir Temirdiń, Shaıban áýletiniń, Qazaq handyǵynyń kóp-kóp tarıhy Qazyǵurtpen baılanysty ekendigi qolmen qoıǵandaı kórsetilgen. Bul ara­da avtordyń “Qazyǵurt” to­ponımine oraı: “Osy ataýdyń etımologııasyn zerttegen ǵalymdar men oqyrmandardyń kóptegen boljamy bar. Solardyń biri ári kóńilge qonymdysy “qazy” jáne “qurt” degen eki sózden shyqqan degen boljam. “Qazy” degen ataý­dyń laýazymdy kisige ǵana qol­da­nylatyny sońǵy kezderge deıin qazaq tilinde jıi kezdesip keldi. Tipten, qazir de qolda­ny­lady, mysaly, ádilqazylar alqasy. Al “qurt” ataýy kóne túrik tilinde “qasqyr” degen maǵynany bildirgen dep tujyrymdaıdy shyǵystanýshy ǵalymdar. Eger osy toqtamǵa júginer bolsaq, “Qazyǵurt” degen sóz “Kıeli qasqyr” nemese “Bılik júrgizýshi, basshylyq jasaýshy qasqyr” degen maǵynaǵa jaqyn­daıdy. Al kóne túrki halqyndaǵy totemdik uǵymdardyń ishinde eń aldymen qasqyr atalatynyn eske alsaq, osy oıymyz budan da naqtylana túsedi” (67-bet) degenine tolyqtyrý retinde myna oıdy ortaǵa sala ketkimiz bar. Bizdińshe, “Qazyǵurt” ataýynyń túp-tamyry tym tereńde bolýǵa tıis. Onyń prototúrkilik nusqasy “Qańǵuq-ýrt”, ıaǵnı qýys (shuńqyr, úńgir) jurt, basqasha aıtqanda, “Uly qursaq” ekendigine qarasaq ta, Qazyǵurt taýynyń alystan alyp qaıyqqa uqsaıtynyna zer salsaq ta, “qańǵuqtyń” “qaıuq”, ıaǵnı “qaıyqqa” keletinine, al “qadzuq-ýrt” transkrıpsııasynyń “qazyq jurtqa” jaqyndyǵyna kóńil bólsek te talaı oıǵa qalamyz. Bas­qasha aıtqanda, Qazyǵurt adam­zattyń orasan apattan keıin qazyq qaqqan jurty bolyp shyǵady. Oǵan janasa turǵan jerge arǵy baba­la­ry­myzdyń Ilingir (Lenger) dep at qo­ıýynda da mán bar: Nuq paı­ǵambar kemesiniń ilingiri (ıakor) sol jerge túsken... “Qazyǵurttyń basynda keme qalǵan, ol áýlıe bolmasa nege qalǵan” dep keletin baǵzy jyr barshaǵa belgili. Nuq paı­ǵambar kemesiniń osy taýdyń shy­ńynda turyp qalýyna baı­lanysty aıtylatyn ańyzdy avtor jerine jetkize, áserli áńgimelegen. Bul ara, árıne, Jer betin sondaı topan sý rasynda qaptady ma, Nuq jasaǵan keme qaı taýdyń basyna qaıyrlady dep jatatyn tus emes. Munyń ushyǵyna arǵy-bergidegi búkil álemniń ǵalymdary shyǵa alǵan joq. Ańyzdaǵydaı 40 kún jańbyr jaýsa da sonsha sý jınalmaıdy, Nuq paıǵambar jan-janýar, jándikterdiń 40 myń túrinen jup-jubymen alǵanda kemeniń kólemi kem qoıǵanda 198 900 tekshe metr bolýǵa tıis edi degenderdiń sózin de, Quran-Kárimdegi: “Keme ál-Jýdı ta­ýy­nyń ústine kelip toqtady” degen sózge qarap, bizdegi bir avtor­lar­dyń: “Ál-Jýdı Tıbet taýly qy­raty bolýy múmkin. Qazaq she­ji­re­lerinde Nuqtyń kemesi Qazyǵurt taýyna jetip toqtaǵan degen ańyz shyndyqqa jatpaıtyn sııaqty, óıtkeni onyń bıiktigi Tıbet taý­la­ry­nan tórt ese tómen”, dep jazýyn da keltirip jatpaıyq. Qudaıdyń qudiretine  shek joq, demek, bul ańyzǵa shák joq. Másele basqada. Másele – ejelgi babalarymyz sanasynyń  álemdi japqan topan sý týraly klassıkalyq mıfke ún qosqan sulýlyǵynda, saralyǵynda, dú­nıe­niń jaratylysyna, adam­zattyń jer-jahanǵa taratylysyna qy­zyq­qan, sony ózinshe túsindirgen da­ra­lyǵynda. Topan sý, Nuq kemesi ja­ıyn­daǵy ańyzdyń alǵashqy nus­qasy Mesopotamııada shyǵyp, Grekııadan Úndistanǵa deıingi talaı elge, Kýbaǵa, Brazılııaǵa, Okea­nııa­ǵa jetýine qarasaq, Konfýsııge deıingi qytaı mıfologııasynda osyndaı kepti bastan keshken Ný Ýa (Noı, Nuq) týraly aıty­la­ty­nyna nazar aýdarsaq, qazaq mı­fo­logııasynyń álemdik saryndar aýanynan aınymaıtynynyń ózi tánti etedi. Tipti keıbir ǵalym­darymyz: “Úndiarııler ózderiniń to­pan sý týraly mıfterin pro­totúrkilerden alyp, óz talaptaryna saı ózgertken bolyp shyǵady”, degen pikirler de aıtyp júr. “Qazyǵurt” kitabyndaǵy taǵy­lym­dy jaıdyń biri ǵana bul. Kıeli jer­diń keshegisi men búgingisi jó­ninde egjeı-tegjeıli áńgi­melegen, ásem bezendirilgen kitap-albom – Qazyǵurt óńiriniń tamasha shejiresi. Kitapty oqyp shyqqan adam bar qa­zaqtyń balasy Qazyǵurt atyn aı­ryq­sha ardaqtaıtynynyń syr-se­bebine ábden qanyǵady, bir ǵana óńi­riniń ózinde osynsha taǵylymdy tarıh tunyp turǵan týǵan elin bu­rynǵydan da qadirleı túsedi. Saýytbek ABDRAHMANOV.