Qazirdiń ózinde Islam elderinen bólek, birqatar frankotildi Eýropa memleketinde halal taǵamdar «organic food», ıaǵnı organıkalyq azyq-túlik túrlerin almastyrýǵa jaqyn qaldy. Adal ári sapaly ónim naryǵynda Qazaqstannyń úlesi qandaı? Otandyq kompanııalar osy salanyń álemdik kóshbasshylarymen ıyq tiresip, básekelesýge qanshalyqty qaýqarly? Bul suraqtardyń jaýabyna bas shaharda ótken halal ındýstrııany damytýǵa arnalǵan halyqaralyq quryltaıda qanyqtyq.
Tamaqtan bastap, dalapqa deıin
Atalǵan ındýstrııanyń jaıyn tarqatpas buryn aldymen halal uǵymyna qysqasha túsinik bere ketkendi jón kórdik. Sýpermarket nemese dúken sórelerinen kez kelgen azyq-túlik ónimin alarda áýeli osy sózben tańbalanǵan taýardy izdeıtinimiz anyq. Sebebi bul ónimniń quramynan Islam dininde tyıym salynǵan zııandy komponentterdiń tabylmaıtynyna kúmán keltirmeımiz. Demek, halal – Islam sharttaryna qaıshy kelmeıtin sapa standarty. Asyl dindegi halal sózin arab tilinen aýdarǵanda, «ruqsat etilgen, quptalǵan» degen maǵynany bildirse kerek.
Desek te onyń aýqymy tek taǵammen shektelip, musylmandarǵa ǵana arnalǵan degen jańsaq pikir. Tutastaı alǵanda, halal standartynyń qamtymaǵan salalary az. Azyq-túlik, kıim-keshek, áshekeı buıymdar, kosmetıka, parfıýmerııalyq jáne jeke gıgıena zattary, sondaı-aq qarjy salasy, múlikti paıdalaný jáne adamdar arasyndaǵy qarym-qatynasty retteýde de osy halal talaptary keń qoldanysqa engizilgen.
Áıtse de adal naryqtyń basty qozǵaýshy kúshi – tamaq ónerkásibi jáne aýyl sharýashylyǵy salasy. Sońǵy jyldary Parsy shyǵanaǵy men Ońtústik Shyǵys Azııa aımaǵynda et ónimderin tutyný kólemi óse túsken. Green Point Marketing agenttiginiń málimetinshe, BAÁ-de onyń mólsheri 30%-dan asypty. Mysyr elinde ósim 28%-ǵa jetse, Marokkoda 20%-ǵa jeteǵabyl. Al Azııa-Tynyq muhıt aımaǵy memleketterinde halal etti tutyný kólemi 54%-dy qurady.
Shveısarııalyq «Nestle SA» kompanııasynyń Malaızııadaǵy bólimshesi Arab túbegin jaýlamaq nıette. Taǵam túrleriniń iri óndirýshisi Dýbaıda halal-kofe jelisi men tamaqtaný núktelerin iske qospaq. Qazir bul ındýstrııanyń aýqymy musylman elderi aýmaǵynan asyp ketken. Ulybrıtanııa, Fransııa jáne Ońtústik Koreıa atalǵan naryqqa qosylýdyń amalyn oılastyrǵaly qashan?! Eýropadaǵy iri saýda jelileri halal tańbasymen ónimderdi satýdy jolǵa qoıypty. Kórshiles Reseıde halal ettiń saýdasy 10%-dan asqan eken.
Áli kúnge aýyzbirlik joq
Alaıda tyń salany shatqaıaqtatqan másele az emes. Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uıymy bas dırektorynyń mindetin atqarýshy Erlan Baıdáýlet Islam Yntymaqtastyq Uıymy elderiniń ózinde halal standartyn qalaýynsha bekitetin kompanııalardyń sanynda esep joq ekenin alǵa tartty.
– Ár uıym óz betinshe jumys istep keledi. Áli kúnge deıin aýyzbirlikke qol jetkizý qıynǵa soǵyp tur. О́zara baılanys joqtyń qasy. Bul másele úkimettik deńgeıde ǵana sheshile salmaıdy. Osy máseleni Islam yntymaqtastyq uıymynyń kún tártibine qoıý qajet. Muny talap etýge tolyq haqymyz bar. Qazaqstanda halal óndiristi damytqymyz kelse, biryńǵaı sertıfıkatty taǵaıyndaıtyn ulttyq organ qurý qajet.
Munymen kim aınalysady? Otandyq ónimder naryqqa qandaı jolmen shyǵarylady? Osyǵan kelgende durys júıeli jumystyń joqtyǵyn baıqaımyz. Bul máseleni qolǵa alyp, tezdetip rettegenimiz abzal. Joǵaryda aıtylǵandardy negizge ala otyryp, Islam azyq-túlik qaýipsizdigi uıymy arnaıy deklarasııanyń jobasyn usynyp otyr. Soǵan sáıkes, jumys tobyn qurýǵa usynys bildiremiz. Osy top TMD aýmaǵynda halal júıesin jetildirýge baılanysty usynystardy ázirleıtin bolady. Ekinshiden, is-áreket josparymyzdy aıqyndaıtyn jol kartasyn daıyndaý qajet. Úshinshiden, osy baǵytqa arnalǵan memorandýmǵa qol qoıylady. Tórtinshiden, Islam Yntymaqtastyq Uıymy janynan arnaıy organ qurylsa degen usynysymyz bar. Atalǵan organ sertıfıkattaý jáne akkredıtteýmen aınalysatyn dúnıe júzindegi barlyq uıymdardy esepke turǵyzýdy qolǵa alatyn bolady. Bul IYU elderinde biryńǵaı halal júıesiniń qurylýyna septesedi degen senimdemiz. Besinshiden, bul deklarasııany júzege asyrý úshin uıymǵa múshe memleketterdiń quzyrly organdaryna hattama joldanady, – deıdi Erlan Baıdáýlet.
Halal ónimin sertıfıkattaıtyn 5 uıym jumys isteıdi
Qazaqstanda halal ónimderin sertıfıkattaýmen aınalysatyn 5 uıym bar. Olardyń jumysyn bir izge keltirý úshin jyl sońyna deıin bes ulttyq «Halal» standarty qabyldanady dep kózdelýde. Al ony ázirleýdi Qazaqstan Musylmandary dinı basqarmasy, sondaı-aq halal ónimderdi sertıfıkattaıtyn birneshe jeke kompanııa qolǵa aldy. Azyq-túlik qaýipsizdigi jónindegi Islam uıymy ókilderi bul qujatty daıyndaýda barlyq álemdik talaptar eskerilgenin naqtylady. Endi atalǵan biryńǵaı standartty quramynda Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ókilderi, sol sekildi ózge de jaýapty vedomstvolardyń mamandarynan jasaqtalǵan arnaıy komıssııa baǵalamaq. Jańa qujatta maldy soıý tehnologııasynan bastap, logıstıka, ónimdi saqtaý talaptary ári tańbalaýǵa qatysty negizgi máseleler qamtylady dep sendirdi Islam azyq-túlik qaýipsizdigi uıymy. Búginde halyqaralyq uıymnyń qataryna 33 memleket kiredi eken. Onyń ishinde 10 el frankotildi.
Jol kartasy jasalady
Jaqynda ótken Úkimet otyrysynda el Premer-Mınıstri Asqar Mamın Aýyl sharýashylyǵy mınıstrine 15 tamyzǵa deıin halal óndirisin damytýǵa arnalǵan jol kartasyn ázirleýge qatysty tapsyrma júktegen edi.
«Halal ónimderiniń eksportyn arttyrý qajet. Otandyq óndirýshilerdiń musylman naryǵynda básekege qabilettiligin nyǵaıtý úshin aldymen halyqaralyq talapty kúsheıtý kerek. Sondyqtan Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine memlekettik organdarmen 15 tamyzǵa deıin halal ónimderin damytýǵa baǵyttalǵan jol kartasymen qamtýdy tapsyramyn», dedi Úkimet basshysy.
Túıindeı kelgende, halal ındýstrııasynyń óris alýy otandyq agroónerkásiptik keshenniń tamyryna qan júgirteri daýsyz. Bir ǵana Ulybrıtanııanyń ózinde jyl saıyn halal ónimdi 6 mln-daı adam tutynady eken. Al Birikken Koroldikte musylmandardyń uzyn-sany 2 mln-nyń aınalasynda. Osydan-aq adal ári sapaly taǵamǵa degen suranystyń ózge dinı ustanymdaǵy jáne násildegi turǵyndardyń arasynda artyp bara jatqanyn ańǵarý qıyn emes.
