О́rtke oranǵan orman – orasan shyǵyn

Jyl saıyn Sibir aımaǵynda órttiń saldarynan birneshe myń gektar ormanǵa zııan keledi. Mundaı jaǵdaılarǵa eriktiler órt sóndirýshilermen birigip, aı­tar­lyqtaı tótep berip keledi. Alaı­da bul jolǵy alapat órtti aýyz­dyqtaý ońaı sharýa bolmaı tur. Qyzyl jalyn sharpyǵan jer­diń aýqymy byltyrǵy osyndaı oqıǵamen salystyrǵanda 12%-ǵa artyq. Tipti keıbir oblystarda orman órti burynǵyǵa qaraǵanda eki ese kólemdi bolǵan. Qazir Irkýt oblysynda, Krasnoıar ólkesinde, Zabaıkal ólkesiniń birqatar aýdandarynda jáne Býrıatııa men Iаkýtııada tótenshe jaǵdaı rejimi engizilgen.

Federaldy orman sharýashy­lyǵy agenttigi órttiń shyǵýyna aýa raıynyń aýytqýlary, joǵary temperatýra, jaýyn-shashynnyń bolmaýy, qurǵaq naızaǵaı jáne qys mezgilinde qar jamylǵysynyń juqalyǵy sebep bolǵanyn aıtady. Taıgadaǵy tilsiz jaýmen kúreske 3 myńnan asa adam, 500 tehnıka jáne 60 áýe tehnıkasy tartyldy. Keıinnen órt sóndirýge Reseı prezıdentiniń tapsyrmasy­men Tótenshe jaǵdaılar mınıstrli­gine qosa Qorǵanys mınıstr­ligi de jumyldyryldy. Qorǵanys mınıstrligi Krasnoıar ólkesindegi órtpen kúreske kómektesý úshin quramyna 10 birlik Il-76 ushaǵy jáne 10 birlik Mı-8 tikushaǵy kirgen avıasııalyq top qurdy. 2 tamyzdaǵy derek boıynsha Reseıde 122 046 gektar aýmaqtaǵy 160 orman órti óshirilgen.

Júrgizilip jatqan is-sharalarǵa qaramastan, ekpindi órttiń aryny basylar emes. Onyń ústine elde kóptegen órt zańdy negizde óshirilmeıdi. 2015 jylǵy «Orman órtterin sóndirý erejelerin bekitý týraly» buıryqqa sáıkes qyzyl jalyn eldi mekenderge qaýip tóndirmese, órtti sóndirýge ketetin boljanǵan shyǵyn onyń keltirer zııanynan asyp tús­se, órt sóndirilmeıdi. Osyndaı tár­tipke súıenip, órttiń basynda qam­tyǵan aýmaǵy aýqymdy emes ekeni eskerilip, ony sóndirý týraly sheshim qabyldanbaǵan. Alaı­da jaǵdaı baqylaýdan shyǵyp ke­tip, órt tym kúsheıip ketken. Endi istiń osylaı nasyrǵa shapqany úshin qylmystyq is qozǵalyp jatyr. Tergeý komıtetiniń Krasnoıar ólkesindegi basqarmasy selqostyq tanytqany úshin Qylmystyq kodekstiń 293-baby boıynsha tıisti tulǵalardyń jaýapqa tartylatynyn habarlaǵan. Tergeý isin­de 22 naýryzdan bastap tamyz­ǵa deıin Orman sharýashyly­ǵy mınıstrliginiń jergilikti laýazymdy tulǵalary orman órt­terin joıýǵa baǵyttalǵan sharalar qabyldamaǵany, sodan órttiń ájeptáýir aımaqqa jaıylǵany, onyń shyǵyn somasy anyqtalyp jatqany kórsetilgen.

Qazir orman órti orasan aýmaq­ty qamtyǵanymen qoımaı, onyń tútini tumandanyp biraz jerdi qursaýlap tur. О́rt shalǵan óńir­lerdiń birneshe aýdandarynda kóz baılaǵan kók tútinniń saldarynan birneshe áýe reısin keıinge shegerýge týra kelgen. Roskosmos orbıtadan túsirilgen kadrlardy jarııalap, órttiń qaı jerlerdi alyp jatqanyn, onyń tútini qa­laı taralǵanyn kórsetti. Son­daı-aq NASA ǵarysh agenttiginiń kadr­larynan Sibir órtiniń túti­ni Reseıdiń shyǵys bóligi ar­qyly Alıaskaǵa, Kanadanyń batys jaǵalaýyna, Tynyq muhıty­nyń shyǵys jaǵyna tarap, sodan soń Vankýver men Sıetlge de­ıin jetkenin baıqaýǵa bolady. Jal­py AQSh Sibir órtiniń taralý baǵytyn qadaǵalap otyr. 31 shil­de kúni AQSh prezıdenti Donald Tramp Reseıdiń prezıdenti Vla­dımır Pýtınmen baılanysqa shyǵyp, órt oshaqtaryn sóndirý úshin kómek qolyn sozýǵa daıyn ekenin jetkizgen. Mundaı yqylas-nıetke V.Pýtın rızashylyǵyn bildirip, qajet bolǵan jaǵdaıda AQSh kómegine júginetinin aıt­qan. Kreml D.Tramp tarapynan jasalǵan bul qadamdy bolashaqta eki el arasyndaǵy tolyq formatty qarym-qatynasty qalpyna kel­tirýdiń kepili retinde baǵa­lady. Al Reseı tarapy ár jyldary Nıý-Meksıkodaǵy jáne Kalı­fornııadaǵy órtterdi sóndirýge kómekterin usynǵan.

Sibirdegi orman órtinen taraǵan ys AQSh pen Kanadadan bólek, Qazaqstannyń aımaqtary­na da jetti. NASA-nyń sýretteri­­n­en aýadaǵy zııandy gaz Nur-Sul­tan qa­lasynan, Soltústik Qazaq­­stan, Shy­ǵys Qazaqstan, Pavlo­dar, Qara­­ǵandy jáne Almaty oblystarynan baıqaldy.

Osy tabıǵı apatpen qabat­tasyp, orman órtke orandy. Taǵy bir elde ót­ken aptanyń basynda aptap ys­­tyq­­tyń saldarynan Fransııa­nyń ońtústiginde órt shyqty. Jenerak kommýnasynyń Gar departamentinde 488 gektardy qamtıtyn ormandy qyzyl jalyn sharpydy. Búginde atalǵan aımaqtan 190 adam qaýipsiz jerge kóshirilgen. Birde-bir turǵyn úı ǵımaratyna ot tımegen. О́rt sóndirý sharalaryna 465 órt són­dirýshi jáne 141 tehnıka jumyl­dyrylǵan.

Dúısenbi kúni Týlon okrýgine qarasty Sen-Mandrıe kommýna­synda órt bastalǵan. Aıtyp kel­meıtin apatpen kúreske 75 órt són­dirýshi, eki ushaq jáne tórt tik­ushaq tartylǵan. Jergilikti bılik orman alqaptarynda adam­dar­dyń júrýine, tez tutanatyn zattardy qoldanýǵa jáne órtke ákep soqtyrýy múmkin sharalardy júrgizýge qatań tyıym saldy.

Sonymen qatar seısenbi kúni keshkisin Fransııadaǵy Mon­bazen kommýnasynyń Ero depar­tamentinde de órt shyqqan. Tilsiz jaý shamamen 30 gektar jerge tarap, 4 ǵımaratty zaqymdaǵan. Bul aımaqtaǵy órtti aýyzdyqtaýǵa 200 órt sóndirýshi atsalysyp jatyr. Eldiń órt sóndirý qyz­meti turǵyndardy órttiń taralý aı­maqtarynan aýlaq bolýǵa, saqtyqqa shaqyryp, qurǵaqshy­lyq kezinde ot jaǵýǵa resmı túrde ty­ıym saldy.

О́tken aptada Fransııanyń 50-den asa qalasynda termometr baǵany tym joǵary kóterilip, aptap ystyq pen qurǵaqshy­lyq orman órtiniń tutaný yqtımal­dy­ǵyn týdyrdy. Parıjdegi aýa tem­peratýrasy +42,6 gradýsty kórsetip, rekordtyq kór­setkishke jetti. Eldiń birqatar aımaq­tarynda eskertý jarııalandy. Sondaı-aq 78 departamentte sýǵa shekteý qoıyldy. Negizinen aýyl sharýashylyǵy alqaptaryn sýarý­ǵa arnalǵan sý qory birinshi kezekte qýańshylyq jaılaǵan keı­bir aýdandar halqynyń ómiri men qaýip­sizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalmaq. Mundaı sharalar Atlantıkalyq Lýara, Er jáne Lýar, Vandeıa, Krez sııaqty departamentterde engizilgen. О́rttiń shyǵý sebebin anyqtap jatqan Nım qalasynyń prokýrory áldekimder qasaqana órt qoıǵan bolýy múmkin ekenin málimdegen. Quqyq qorǵaý qyzmetkerleri osyndaı qylmysqa qatysy bar adamdy anyqtasa, ony 15 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrýy múmkin.

Osydan bir aı buryn orman órti Grekııanyń Evbeıa aralynan da shyqty. Araldyń ortaly­ǵyn­daǵy Manıkıa aýdanynda bastal­ǵan órtti basýǵa 255 adam, 90-ǵa jýyq mashına, tórt ushaq jáne úsh tikushaq tartylǵan. Keıinn­en kúsheıtilgen sharalar qabyl­danyp, Fessalııa, Batys Makedonııa jáne Peloponnes aımaqtarynan qosymsha kómek kelgen. Neohorı, Dafnı, Gavala jáne Lofıskos qonystarynyń turǵyndary qaýipsiz jerge kóshi­rildi. О́rttiń tútini Afınadan 80 km jerden sezilgen. Buǵan qosa taǵy el astanasynyń mańyndaǵy Spa­ta, Aspropırgos qalalarynda da órt shyqqan. Eldegi órt sóndirý qyz­meti aptap ystyqtan jáne ekpin­di jeldiń saldarynan órt qaýpi tónip turǵanyn eskertken. Grekııada orman órtterin boldyrmaý jónindegi sharalardyń biri retinde mamyrdan qazanǵa deıin ashyq jerde qurǵaq shópterdi jáne basqa da zattardy jaǵýǵa tyıym salynǵan. Biraq mundaı qaýipsizdik sharalaryn elemeıtinder de tabylady. Sonyń biri 64 jastaǵy turǵyn Evbeıa aralyndaǵy órtke kúdikti retinde ustalǵan. Grekııada orman órtteri jıi bolyp turady. Byltyr shilde aıynda teńiz jaǵasyndaǵy Matı qalashyǵy otqa oranyp, saldarynan 100 adam qaza tapqan edi.

Jalpy ǵalymdar órt bolǵan aımaqtardyń zardap shekkenine qosa, órttiń tútini álemniń biraz bóligine taralyp, aıtarlyqtaı zııanyn tıgizedi dep dabyl qaǵýda. Máselen, Eýropalyq orta merzimdi aýa raıy boljamy ortalyǵynyń (ECMWF) aǵa ǵylymı qyzmetkeri Mark Parrıngton Twitter-de tabıǵı órtterden atmosferaǵa taralatyn kómirqyshqyl gazy polıarlyq aımaqta eki ese kóbeıgenin jazǵan. Onyń deregi boıynsha zııandy zattardyń taralýy Grenlandııa, Sibir jáne Alıaskada buryn-soń­dy bolmaǵan deńgeıge jetken. О́rt­tiń kesirinen aýadaǵy kómir­qysh­qyldyń kólemi 50 megatonnany quraǵan. Bul Bolgarııa, Vengrııa jáne Shvesııanyń jyldyq zııandy qaldyqtarynyń kólemimen shamalas keledi.