Araaǵaıyndyqta júrgen «altylyq» qıyn túıindi tarqatýǵa tyrysýda

Sársenbi, 27 aqpan 2013 7:53

Qaı kezde de beıbitshiliksúıgish saıasatymen tanylyp kelgen Qazaqstan kezekti ret jahandyq mańyzy bar máseleni mámilege keltirýge muryndyq bolýda. Birden aıta ketý kerek, Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyn talqylaýǵa Qazaqstan kezdeısoq tańdap alynǵan joq. Bir jaǵynan ıadrolyq qarýdan bas tartýda kórsetken úlgisi men úrdisi bar, kelesi jaǵynan arandatýdan ada beıtarap baǵyt ustap otyrǵan Qazaqstanda basqosý qaı tarapqa bolmasyn tıimdi ekendigi basy ashyq jaıt.

Sársenbi, 27 aqpan 2013 7:53

Qaı kezde de beıbitshiliksúıgish saıasatymen tanylyp kelgen Qazaqstan kezekti ret jahandyq mańyzy bar máseleni mámilege keltirýge muryndyq bolýda. Birden aıta ketý kerek, Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyn talqylaýǵa Qazaqstan kezdeısoq tańdap alynǵan joq. Bir jaǵynan ıadrolyq qarýdan bas tartýda kórsetken úlgisi men úrdisi bar, kelesi jaǵynan arandatýdan ada beıtarap baǵyt ustap otyrǵan Qazaqstanda basqosý qaı tarapqa bolmasyn tıimdi ekendigi basy ashyq jaıt.

Osylaısha, Almaty Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy boıynsha kelissózderdiń kezekti kezeńi ótkizilip jatqan ymyra alańyna aınaldy. Ýran baıytýdy tek beıbit tirlikke qyzmet etkizýge deldal bolyp júrgen alty memlekettiń aýzy dýaly delegasııasy belgili bir maqsatqa qol jetkize ala ma? Keshe kúnniń jartysy aýǵanda da bul máseleniń basy ashyq qala berdi. Degenmen, adamzattyń munan keıingi ahýalyn anyqtaýda orasan zor máni bar osynaý kelissózder barysyna kúlli álem qulaǵyn túrýde.

Aldyn ala málim bolǵanyndaı, bul kúnderi kelissózder barysyn kúlli álemge taratý úshin Qazaqstanda tirkelgen 100-ge tarta jýrnalıske qosa álemniń 200-ge tarta jetekshi BAQ ókilderi Almatyda turaqtap tur.

E3/EU+3 turpatyndaǵy Iran kelissózderin júrgizýge Eýro­palyq Odaq atynan EO-nyń Syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵarǵy ókili Ketrın Eshton qatysýda. Al Iran tarapynyń sózin Iran Ulttyq qaýipsizdigi joǵary keńesiniń hatshysy Saıd Djalılı aıtý ústinde.

Araaǵaıyndyqta júrgen el­der­diń delegasııalarynyń basynda Ulybrıtanııa Syrtqy ister mınıstrliginiń saıası máseleler jónindegi departamentiniń dırektory Saımon Gass, Germanııa Syrtqy ister mınıstrliginiń saıa­sı máseleler jónindegi dırektory Hans-Dıter Lýkas, Qytaı Halyq Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstriniń kómekshisi Ma Chjaosıýı, Reseı Federasııasy Syrtqy ister mınıstriniń orynbasary Sergeı Rıabkov, AQSh Memlekettik hatshysynyń saıası máseleler jónindegi orynbasary Ýendı Sherman, Fransııanyń О́kiletti keńesshisi jáne Fransııa Syrtqy ister mınıstrliginiń saıa­sı jáne qaýipsizdik máseleleri jónindegi bas dırektory Jak Odıber bar.

Sonymen, Qazaqstandaǵy jos­parly kelissózderdiń túske deıingi kezeńiniń jaı-japsaryn bylaı sýretteýge bolady. Árıne, shetelden arnaıy kelgen 200-ge tarta jýrnalıst, Qazaqstannyń ózinen tirkelgen 100 shaqty BAQ ókilderi qulaǵyn qansha túrip otyrsa da, kezdesýler jabyq esik jaǵdaıynda júrip jatty. Naqty derek kózderi «altylyqpen» óz múddesin talqylaýǵa kelgen Iran taraby bastapqyda qol alysýǵa ıkem bildirgendeı bolǵanymen, ár qadamy ańdýly delegasııa qol alysý rásimine raı bildire qoımaǵan. Sondyqtan áńgime raıy qalaı bolatyndyǵyn kesip-pishý de qıyn edi.

Sol sııaqty Iran ıadrolyq baǵ­darlamasynyń keleshegine qatysty sóz aıtýǵa kelgende, bul kúnde eń kóregen saıasatkerdiń ózi qandaı da bir sáýegeılik aıta almaıdy. Aınalasyna bir shoqyp, eki ret qaraıtyn delegasııa músheleriniń qaı taraby bolsa da ár sózine abaı.

Sondyqtan, Qazaqstan jerinde qandaı da bir kesimdi sóz, sheshimdi pikir aıtylǵansha áńgime basyna orala turýǵa týra keledi. Iran ıadrolyq baǵdarlamasynyń tarıhy qaı tustan bastalmaq?

Qysqasy, Qazaqstandaǵy bul basqosý atalmysh taqyryptaǵy kelis­­sóz­derdiń basy emes. Buǵan deıin de 2012 jyly Tehran men quramyna Reseı, AQSh, Qytaı, Fransııa, Ulybrıtanııa, Germanııa kiretin «altylyq» Ystambulda (14 sáýir), Baǵdatta (23-24 mamyr) jáne Máskeýde (18-19 maýsym) kelissózderdiń úsh kezeńin ótkizgen-di. Bul kezdesýlerdiń eshqaısysy da jóndem nátıje kórsetken joq. Osydan keıin «altylyq» pen Irannyń kelissózderi jyldan astam ýaqyt boıy saıabyr taýyp qalǵandaı-tyn.

AQSh pen Batys elderi jáne Izraıl Iran ýrandy beıbit maqsatta óndirýdi jeleý etip, ıadrolyq qarý jasaýǵa umtylyp jatyr dese, Tehran óziniń ıad­ro­lyq baǵdarlamasy eldiń elektr qýatyna tapshylyǵyn qana­ǵat­tandyrý úshin baǵyttalǵan dep málimdeýde.

Iran atom baǵdarlamasy aı­nalasyndaǵy jaǵdaı alaı-bulaı bo­lyp turǵan kezde 90-jyldar­dyń basynda ıadrolyq qarýdan bas tartqan Qazaqstan men ózge de elder adamzat qaýipsizdigine nuqsan keltiretin ıadrolyq baǵ­dar­lamalardy júzege asyrýǵa qarsy shyqqan-dy. Degenmen, bul bastama bir bólek, Iran ıad­rolyq baǵdarlamasyna qatysty qordalanǵan áńgime bir bólek ómir súrip jatqanyn búkil dúnıe bilip otyr. On jylǵa jýyqtaǵan daýdyń núktesi qoıylmaýyna múd­delilik tanytyp otyrǵan mem­leketter de bar ekeni jasyryn emes.

Oǵan qosa, osy maqsatta 1996 jyldyń 24 qyrkúıeginde BUU Bas Assambleıasynda qandaı da bir ıadrolyq synaqtardy júr­­gizýge qarsy baǵyttalǵan ke­li­simge qol qoıylǵanyn kózi ashyq adamdar biledi. Sonyń il­­­kim­di bir nátıjesi – 2009 jyl­­­dyń jeltoqsan aıynda Qa­zaq­stan bastamasymen BUU Bas Assambleıasy 29 tamyzdy Iаd­rolyq synaqtarǵa qarsy ha­lyq­aralyq is-qımyl kúni dep jarııa­lady.

Alaıda, ıadrolyq synaqtarǵa qar­sy kúres áli kúnge deıin kún tártibinen túsken joq.

Al Irannyń ıadrolyq baǵ­dar­lamasy 1957 jyldan bas­taý alady. Osylaısha, bul el keler jyly-aq MAGATE múshe­li­gine ótip, 60-jyldardyń basynan bastap damyǵan elderdiń qatarynda ulttyq beıbit atom baǵdarlamasyn, ıaǵnı jabyq ıadrolyq otyn sıklyn qurý men 23 ıadrolyq reaktordyń qurylysyn júzege asyrýdy bas­taıdy. Degenmen, Islam tóńkerisi Iran ıadrolyq baǵdarlamasyn toqyraýǵa ushyratqan edi.

Iran óz ıadrolyq baǵdar­lamasyn qaıta jańǵyrtýǵa tek 1989 jyly qol jetkizedi. Negizgi qurylys irgetasy 1970 jyly qalanǵan Býsherdegi AES bolatyn. Alaıda, 1980-jyldardyń aıaǵyna qaraı jik shyǵyp, halyq­aralyq qaýymdastyq Iran ıad­rolyq qarý-jaraqty taratpaý jónindegi shartty buzýda dep aıyp­taı bastaǵany aıan.

Qysqasy, Iran ıadrolyq qarý jasaýǵa áreket etýde degen málimdemeler jeldeı esti.

Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasy (IIаB) aınalasyndaǵy áńgime 2002 jylǵa qaraı tym ýshyǵyp ketti deýge bolady. Irannyń sonaý 1974 jyly MAGATE-men ıadrolyq qaýipsizdik týraly shartqa qatysty ony oryndamaýshylyq oryn alǵany anyqtalǵandaı bolǵan edi. Buǵan jaýap retinde Tehran joǵarydaǵydaı nysandardyń bar ekenin alǵa tartyp, MAGATE ınspektorlaryn shaqyrady. Osylaısha MAGATE basshysy 2003 jyly ırandyq nysandardy aralap shyǵyp, ıadrolyq tehnologııalardyń joǵary deńgeıde ekendigin ataı otyryp, óz baıandamasynda 18 jyl boıy Iran bul agenttikten ózderiniń ıadrolyq baǵdarlamalarynyń birqatar aspektilerin jasyryp kelgenin keltiredi.

Nátıjesinde Iran osy jyly Iаdrolyq qarý-jaraqty taratpaý týraly qosymsha hattamaǵa qol qoıyp, ýrandy baıytýǵa erikti túrde moratorıı jarııalaǵan edi. 2004 jyly «eýropalyq úshtik» (Fransııa, Germanııa, Ulybrıtanııa) birinshi ret Iranmen kelissóz júrgizip, Irannan tek qana beıbit maqsatta ıadrolyq zertteý­ler júrgizýge kepildikti berýin talap etetin arnaıy kelisimge qol qoıǵyzady. Másele munymen márege jete qoımaǵany taǵy belgili. MAGATE Iran óziniń mindettemesin tolyq oryndamaı otyr degen aıyptaýlaryn jalǵastyra berdi. Osyǵan baılanysty 2006 jyly bul agenttik óziniń kezekten tys otyrysynda Iran isi boıynsha qarar daıyndap, bul máseleni BUU Qaýipsizdik Keńesine shyǵarýǵa usynys jasady. Iran da qarap qalmaı, eger agenttik óz málimetterin Qaýipsizdik Keńesine beretin bolsa, MAGATE-men áriptestikten ǵana emes, bul daýdy dıplomatııalyq jolmen sheshý áreketinen de bas tartatynyn málim etken edi. Osyǵan qaramastan, MAGATE Iranǵa qatysty ıadrolyq maǵlumattardy BUU-ǵa berip tyndy.

О́z kezeginde Iran da qarap qalmaı, Qosymsha hattama talaptaryn oryndaýdy toqtatyp, 2006 jyly ýrandy baıytý isin qaıta jalǵastyrdy. Keler jyly ýrandy óndiristik turǵyda baıytýǵa kóshse, 2010 jyly 20 paıyzǵa deıin baıytýǵa qol jetkizip úlgerdi. Al 2011 jyly ıadrolyq otyn óndirisi sıklyn tolyq jolǵa qoıdy.

Sońǵy jyldary IIаB aıasyndaǵy jaǵdaı Tehrannyń MAGATE ınspektorlaryn osy eldegi nysandardyń birine jiberýden bas tartqannan keıin-aq tym ýshyǵyp ketti. Agenttik ol nysanda ıadrolyq qarý jasaýǵa qajetti synaqtar júrgizýge arnalǵan qural-jabdyqtar bar degen uıǵarymǵa kelgen edi. Qysqasy, sońǵy jyldardaǵy MAGATE-niń baıandamalary bylaı qorytyndy jasaıdy. Iran MAGATE Basqarýshy keńesi men BUU Qaýipsizdik Keńesiniń qararlaryna qaıshy keletin ýran baıytýǵa qatysty qyzmetin toqtatqan joq, ıadrolyq qarý-jaraq jasap jatýy da ǵajap emes. MAGATE málim etip otyrǵandaı, «Agenttiktiń beımálim ıadrolyq materıaldardyń joqtyǵyn rastaıtyn jáne senimdi túrde ıadrolyq qaýipsizdikke kepildik beretin, nátıjesinde Iran ıadrolyq materıaldardy tek beıbit maqsatta qoldanyp otyr degen qorytyndy jasaýyna múmkindigi joq».

Osy sebepti 2006-2011 jyldar aralyǵynda BUU Qaýipsizdik Keńesi Iran boıynsha qatarynan alty ret tıisti qararlar qabyldady. Osy qararlar arqyly BUU Iranǵa qatysty sanksııalyq sharalar qabyldap, Tehranǵa tez arada MAGATE-men tolyq yntymaqtastyqqa barýǵa qadamdar jasaý­dy mindettedi. Qaýipsizdikti qamtamasyz etetin kepildemelerdi eshqandaı ýájsiz oryndap, Qosymsha hattama erejelerine sáıkes áreket etýge shaqyrdy.

Osy ýaqytqa deıin MAGATE-niń Basqarýshy keńesi óz kezeginde Iranǵa qatysty 12 birdeı qarar qabyldady. Munyń bári qandaı da bir ıadrolyq qarýdyń joqtyǵyn rastaý úshin Irandy ashyq áriptestikke shaqyryp, bul eldiń ıadrolyq ınfraqurylymyndaǵy barlyq nysandaryna jol ashyp berýdi talap etedi. Buǵan qosa ótken jyly ǵana AQSh pen EO Iranǵa qatysty munaı men gazdy ımporttaýǵa jáne ony tasymaldaý operasııalaryn saqtandyrýǵa, Irannyń ortalyq bankterimen qarjylyq operasııa­lar júrgizýge, taǵysyn taǵy bir jaqty shekteýler qabyldaǵanyn taǵy bilemiz.

Endi ne bolmaq? Joǵaryda atalǵan kelissózder halyqaralyq qaýymdastyqtyń kóńilin kónshite qoımady. «R5+1» pishininde ótken bastapqy eki kelissózde deldal taraptar Irandy sheshýshi talaptardy oryndatýǵa áreket jasap baqty. «Altylyqtyń» Tehrannan 20 paıyzǵa deıin ýran baıytýdy toqtatý jáne «Fordo» ýran baıytý zaýytyn jabý týraly talaptaryn oryndatý áreketi qazirshe nátıjesiz deýge de bolady. Eger bul talaptar oryndalar bolsa, onda «altylyq» buǵan aıyrbas retinde jańa sanksııalyq sharalardyń oryn alýyna jol bermeıtinin alǵa tartyp, saýda-sattyqtaǵy qysymdy azaıtyp, sondaı-aq «R5+1» tobynyń óńdelgen ıadrolyq materıaldardy shetelge jiberý týraly talabyn toqtatatynyn usynýda. Alaıda, Tehran bul usynystar teńdestirilmegen dep taýyp, ony qaıta qaraýǵa shaqyryp keledi.

Kelissózderdiń alǵashqy kúninde birde-bir delegasııa tarapynan da, Iran jaǵynan da resmı málimdeme aıtyla qoıǵan joq. Bul olqylyqtyń ornyn Eýropalyq Odaqtyń Syrtqy ister jáne qaýipsizdik saıasaty jónindegi joǵarǵy ókili Ketrın Eshtonnyń baspasóz hatshysy Maıkl Mann toltyryp kórýge umtylys tanytty. Biraq kúni boıy kútkenimizde qysqa qaıyrylǵan baspasóz brıfıngi Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyna qatysty Almatydaǵy kelissózderde Iran jaqsy bir mámilege kelse ıgi degen úmit otyn tutandyrýmen ǵana túndi boldyrdy.

Búgin, sársenbi kúni, kelissózder jalǵasyn tabady. Iran ıadrolyq baǵdar­lamasyna qatysty másele qazaq jerinde túpkilikti sheshilmese de, adamzat balasyn izgilikke jeteleıtin ilkimdi oqıǵalarǵa oryn tabylyp qalýy ǵajap emes.

Aınash ESALI,

«Egemen Qazaqstan».

ALMATY.

–––––––––––––––––––––––

Sýretti túsirgen

Iýrıı Bekker.