Segiz qudyqtyń syry nemese jer qapqan joba

Mańǵystaýda 2008 jyly oblys basshysynyń №422 qaýlysy negizinde óńir jaıylymdaryn­da qudyqtar qazý, ony arzan ba­lamaly elektr energııasy kóz­­derimen jabdyqtaý, sýar­maly egin sharýashylyǵyn damy­tý arqyly óńirde mal sharýa­shylyǵynyń jem-shóp bazasyn uıymdastyrý, jaıylymdardy sýlandyrý qyzmetimen aınalysatyn memlekettik kom­mýnaldyq kásiporyn quryldy. Mekemeniń aldymen qolǵa alǵan jobasy – Túpqaraǵan aýdany Aqshuqyr aýyldyq okrýginiń eldi mekenderin arzan sýmen qam­tý úshin atalǵan aýylǵa sý tartqysh ımarattaryn ornatý boldy. 2011 jyly teńiz jaǵa­syndaǵy tereńdikte tabıǵı súzil­gen tuzdylyǵy az sýdy aýyl tur­ǵyndarynyń sharýashylyq-turmystyq kádesine jaratýy úshin óndirýdi maqsat etken jobanyń qurylys-montaj jumystaryna respýblıkalyq bıýdjetten 282 mln teńge qarjy bólinip, «Mańǵystaýsaraptama» EMK tarapynan №15-0487/10 sandy qorytyndy berilgen. Sondaı-aq 2012 jyly Mań­ǵystaý oblysy qurylys bas­qar­masy jarııalaǵan tender qorytyndysymen «Álı­han qurylys» JShS nysannyń qurylys-montaj jumystaryn júrgizgen bolatyn. Osylaısha jumysyn zańǵa saı bastap, memlekettiń qoldaýyna ıe bolǵan kásiporyn Aqshuqyr aýyly mańyndaǵy teńiz jaǵalaýynan 15-25 metr qashyqtyqta segiz uńǵyma, ıaǵnı qudyq qazdy jáne árqaısysy 300 tekshe metrlik eki rezervýar saldy. Qudyqtardan tartylǵan teńizdiń tabıǵı tu­shytylǵan sýy soraptarmen qu­byr arqyly sý qoımasyna – rezervýarlarǵa jetkizilip, odan ári sý tasıtyn kólikter arqyly tutynýshylarǵa tasymaldanady.

Qyzmetshilerge arnalǵan eki páterlik turǵyn úı, qudyqtardyń jumysyn avtomatty basqarý úshin operatorlyq bólme, qoı­ma, jabdyq garajdar men qorshaýy bar keshenniń birinshi kezeńi jumysynyń aıaqtalyp, saltanatty ashylýy qýanyshty jaǵdaıda ótti. Sebebi kópshilik memleket arnaıy aqsha bólip, kelisti keshendi iske qosqan soń aýylda sý máselesi birjolata bol­ma­ǵanymen, birshama sheshi­ledi dep úmittendi. О́ıtkeni teńiz jaǵalaýynda qum men tasqa tabıǵı súzilip turǵan tuz­dylyǵy tómen – 1 lıtrine 2-3 gramnan keletin sýdy turǵyndarǵa mal men egin sýaryp, kir-qońyn jýyp paıdalanýy úshin tıimdi dep túsindirildi. Kóptegen buqaralyq aqparat quraldary jarysa jazyp jatty, bul jańalyq «Egemen Qazaqstan» gazetiniń 2012 jylǵy 6 qa­zandaǵy №651-656 (27728) sanynda «Aq­shuqyrda sý bulaǵy aqqan kún» degen taqy­ryppen basyldy.

Jobanyń ekinshi kezeńinde Aqshuqyr aýy­lynda eki jeliden turatyn zamanaýı ishki sý júıe­lerin salý, teńizdiń tabıǵı tushytylǵan sýyn energııany únem­deıtin sapaly, otandyq sý tushytatyn qondyrǵylardy ornatý arqyly aýyz sýǵa laıyqtap tushytý-tazartý, jerasty sýyn baıytyp, kókónisterdi sýarýǵa sý daıyndaý, sýdyń quramyn kúndelikti zertteıtin zerthana, eksplýatasııa jumystarymen aınalysatyn ýchaske ǵımaratyn jáne ózge de óndiriske qajet qurylystardy sa­lý jumystary júrgizilý kerek bolatyn. Bul jobany daıyndaý, saraptamadan ótkizý, ózge de qujatqa qatysty jumys­tarǵa 17 mln teńgeden astam qara­jat jum­salǵanymen, joba tosqaýylǵa tap boldy.

Sergeldeńge túsken segiz qudyq

Joba birinshi kezeńi aıaqtalǵan soń turalap qaldy. Jumys ornyna ony júzege asyrýshy mekeme men jergilikti bılik ókilderi arasynda bitispes daý bas­taldy. Sol kezdegi basshylyq ókilderi ımarattar nysanyn Túpqaraǵan aýdany balansy­na ótkizýge, endi biri nysanǵa belgisiz kásipker qondyrǵysyn ornatýǵa yntaly boldy deıdi derekter. Mysaly, máseleni jan-jaqty taldap kórýge talpynǵan respýblıkalyq qoǵamdyq táýelsiz «Ne habar?» aptalyq gazetiniń 2014 jylǵy 25 maýsymdaǵy №25 (40) jáne 2014 jylǵy 4 maýsymdaǵy  №22 san­daryndaǵy maqalalarǵa súıen­sek, jergilikti bılik ókilderi «Mańǵystaý oblystyq sý júıesi» mekemesin japsa da, ımarattar nysanyn Túpqaraǵan aýda­ny balansyna beretinin aıtqan.

Al Mańǵystaý oblystyq energetıka jáne kommýnaldyq sharýashylyq bas­qarmasy «uń­ǵymalardan tartylatyn sý kó­lemi jetkiliksiz» degen ýájben ımarattardy qajetsiz sanap, 761 mln 485 myń teńgege Aqshuqyr, Saıyn aýyl­daryna MAEK-tiń sýyn jetkizý úshin qubyr tartý jobasyn jasaqtap shyqqan. Imarattardy salǵan jáne or­nalasqan jerdiń sol kezdegi men­shik ıesi sanalǵan, sondaı-aq memleket bıýdjetinen bólingen aqshaǵa salynǵan nysannyń jekege ótip ketýinen kúdiktengen «Mańǵystaý ob­lystyq sý júıesi» mekemesi basshysy «Ultt­yq zııatkerlik menshik ınstıtýtynan» patent alyp úlgeredi jáne kásiporyn basshylyǵy jergilikti bılik ókilderiniń bul áreketin memleket qarjysyna salyn­ǵan jobanyń jolyn ádeıi bógep, nysandy jekemenshikke ótkizip, sýdan tabys ta­býǵa aınaldyrý úshin salǵan ylańy, ıaǵnı reıderlik dep sanaıdy. Jáne ol ımarattar ornalasqan tusta sý qorynyń mol ekenin, 8 uńǵymany 1,5 saǵattan kezek­testire qosý arqyly táýligine 4 myń tekshe metr sýǵa qol jet­kizýge bolatynyn, ha­lyqty qoljetimdi baǵamen birinshi kezeń qorytyndysymen turmystyq qajet­tilikke tutynatyn sýmen, ekinshi jobadan soń aýyz sýmen qamtamasyz etýge bolatynyn aıtady. Uzaqqa sozylǵan talas-tartys nátıjesinde bılik tiz­ginin ustaǵan tarap jeńiske jetip, ımarattardy ornalasqan jer telimimen birge aýdan balansyna ótkizedi, jobadan, jerden aıyrylǵan «Mańǵystaý oblystyq sý júıesi» mekemesi aqyry jabylyp tynady.

Atalǵan mekeme basshysynyń aı­týyn­sha, olar jobany ári qaraı jalǵas­tyr­maq bolǵanymen, ná­tı­­je shyǵara almaǵ­an, sebe­bi olardyń sý kesheniniń qondyr­ǵylaryn joǵary kásibı dárejede paıdalaný jumystaryn júr­gizýge tıisti mamandary jáne qar­­jy múmkindigi bol­maǵan.

Teńiz sýyn paıdalanýdyń tıimdiligi bar ma?

Jobany memleket maquldap, qyrýar qarjy bóldi, demek bar bolǵany. Kaspıı teńizi sýynyń mıneraly joǵary – 1 lıtr sýda 13 gramm tuz bar. Sondyqtan teńiz sýyn tushytyp halyqqa aýyz sý retinde usynýmen kóp jyldan beri óńirde «MAEK-Qazatomprom» JShS aınalysyp keledi. Qazirgi tańda Mańǵystaý oblystyq energetıka jáne kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasy usynǵan joba aıasynda Aqshuqyr, Saıyn aýyldaryna tartylǵan qubyrlar arqyly sý osy kásiporynnan tasymaldaýshylar men aýyldarǵa jetkiziledi. Naqtyraq aıtsaq, «MAEK-Qazatomprom» JShS-de tazartylǵan sý «Kaspıı jy­lý, sý arnasy» MKK sý qoı­masy arqyly «QazSýShar» RMK-na qarasty qubyrmen atalǵan aýyldarǵa jetkiziledi. Qatysýshynyń barlyǵynyń qyzmetiniń quny esepteletinin eskersek, «MAEK-Qazatomprom» sýynyń qymbat bolmasqa amaly da joq. Onyń ústine qyrýar qarjyǵa salynǵanmen jıi jarylatyn qubyrlar sý jetpegen aýyl turǵyndaryna «jyǵylǵanǵa judyryq». Túpqaraǵan aýdandyq ákimdigi bergen málimetterge súıensek, aýylǵa táýligine qajetti 4 myń tekshe metr sý ornyna qazirgi tańda 2 700 tekshe metr­den aspaıtyn sý kestemen berilýde. Sondaı-aq aýyz sýǵa ketetin shyǵyndy azaıtý maqsatynda aýyl turǵyndaryna beriletin sýdyń 1 tekshe metri sýbsıdııa­men 30 teńgeden aıyna 3,6 tekshe metr­den aspaıtyn kólemde beriledi. Aýyz sýdy paıdalaný kólemi mólsherden asyp ketken jaǵdaıda 1 tekshe metr sýdyń baǵasy 418 teńgeden esepteledi. Sondaı-aq Aqshuqyr aýyly mańynan qazylǵan 8 uńǵymany jóndep iske qosý úshin 200 mln teńge qarjy qa­­­­jet ekeni, qudyqtar iske qosylǵan jaǵ­daıda aýyl turǵyndarynyń aýyz sýyna bólinetin sýbsıdııa alynyp tastalyp, 2009 jyly monopolııaǵa qarsy mekemeniń aýyz sý boıynsha bekitken tarıftik baǵasy 418,36 teńge barlyq turǵyndarǵa mindetti bolady delingen. Biraq ımarattar arqyly aýyl turǵyndaryn arzan sýmen qamtamasyz etemin degen mekeme basshylyǵy tehnıkalyq sýdyń 1 tekshe metr baǵasy 90-100 teńge, aýyz sý retinde qubyrlar arqyly úılerge taratylǵandaǵy baǵasy 130-140 teńge dep kórsetken jáne ımarattardy iske qosý úshin 20 mln teńge jetkilikti degendi aıtady.

Arzan sý kózi tabylyp tursa ony boldyrmaı tastaýdyń, sondaı-aq arzan baǵany halyqqa qymbat etip kórsetýdiń astarynda ne tur? Birneshe mekeme arqyly tasymalmen keletin «MAEK-Qazatomprom» JShS sýyn ótkizý me, álde, «Mańǵystaý ob­lystyq sý júıesi» mekemesi basshysy aıtqandaı, túpki oı ımarattar sýyn tabysqa aınaldyrý ma? Eger teńiz jaǵalaýynda sý kólemi az bolyp, ımarattar nysany qyzmeti bulyńǵyr bolsa, memleket aqsha bólip, qoldamas edi ǵoı degen oı týyndaıdy. Memleket qoldaǵan jobany, jarty jolda omaqastyryp, qyrýar aqshany jelge ushyrý túsiniksiz jaǵdaı...

Mańǵystaýda sý joq emes, syltaý kóp

Sonymen, taǵdyry tal­qy­­ǵa túsken joba aqyry adyra­ qaldy. Memleket 282 mln teńge quıǵan joba bas-aıaǵy 5-6 jylda qum qapqan qańqaǵa aınaldy. Qazir kúzet uıymdastyrylmaǵandyqtan, sý kesheniniń qondyrǵylary qoldy bolyp, uńǵymalarǵa baratyn elektr jelileri, kabelder joǵalǵan. Rezervýar janynda sý tasıtyn kólikterge sý quıatyn býdka, sorap stansasy buzylǵan, urlanǵan.

Halyqqa sý kóptik etpeıdi. Turǵyndarǵa «MAEK-Qazatomprom» JShS sýyn aýyz sý retinde berip, teńiz jaǵasynda tabıǵı tushytylǵan sýdy ımarattar arqyly ón­­dirip, turmystyq qajettilikterge tutyný úshin usynsa Aqshuqyr men Saıyn aýyl­daryndaǵy qazirgi sý máselesin tolyqtaı sheshpegenimen, «jyrtyqqa jamaý» bolǵan bolar ma edi?! Tipti teńiz jaǵasynda qonys tepken Saıyn aýylynyń tusynan qu­dyq qazsa, aýyldy Aqshuqyrdaǵy qu­dyq­qa qosaqtaýdyń qajeti bolmas edi.

Ǵalamtorda Reseı sý qoı­malaryna sý tartý arqyly Kas­pıı teńiziniń jyl­dan-jylǵa tartylýyna áser etip otyrǵany, Iran qurǵaqshylyqpen kúres júr­gizý úshin Semnan provınsııasyna Kaspııden jylyna 200 mln tekshe metr sý aıdaýdy uıǵarǵany, Kaspııdiń sýyn tushytyp, ony aýyz sý retinde ári ónerkásipte paıdalanýǵa nıetti eke­ni aıtylady. Qazanymen qarbytyp jat­qandarǵa qyzǵana qaraǵanymyzben, qa­syqtap ala­myn degenniń shaýjaıyna jar­masyp biz júrmiz. Keńes Odaǵy ke­zinde keńsharlardyń myńǵyrǵan malyn qaýǵalap, berirekte L-100 motorymen shyńyraýdan sýaryp, sý shy­ǵatyn jerden qudyq qazýdan qashpaıtyn, talaı kúrekpen, belmen túrtpektep qazǵan tereń qudyqtarynan sý shyqpaı saly sýǵan ketken babalarymyzdyń janqııarlyǵyn búgingi bar sýdy paıdalanýǵa san túrli syltaý aıtqandarǵa qarap uǵynasyń.

Mańǵystaýda sýdyń tap­shylyǵy – máńgilik taqyryp, taýsylmas syltaýǵa negiz. Ta­bıǵattyń ózi berip turǵan sý­dy paıdalana almaý aýyldaǵy basqa máse­lelerdi aıtpaǵanda, sý máselesin jyldar­dan-jyl­darǵa, ákimderden-ákimderge ula­syp kele jatqan estafeta taıaqshasyna, al «sý joq» degen sózdi mánin joımaıtyn uran­ǵa aınaldyrdy jáne onyń qashanǵa deıin sozylary belgisiz.

...Qysqasy, jer qapqan qym­bat joba – Aqshuqyrdaǵy segiz qu­dyqtyń syryn halyq áli túsinbeı keledi...

 Mańǵystaý oblysy