Qoǵam • 14 Tamyz, 2019

Jalǵan tarıh jarǵa jyǵady

716 ret kórsetildi

Úndi halqynyń qaıratkeri Javahar­lal Nerý «otarlanǵan eldiń tarıhyn otar­laýshy jazady» degeni sııaqty ke­zinde qazaqtyń úlken aqyny Ǵafý Qaıyr­bekov jorta ańqaýsyp: «Osy orystyń han­darynyń bári aqyldy da, qazaqtyń handary nege aqymaq» dep qınalatyn kórinedi.

Rasynda, otarlanǵan eldiń tarıhy burmalanbaı qoımaıdy. Bul úrdis ýaqyt uzaı kele ulttyq sananyń sansyraýyna soqtyrady. Ataqty fransýz qolbasshysy Napoleon aıtqandaı, jeńim­pazdar tarıhy ǵana qoǵamdyq sanaǵa sińirilip, jeńilgender tarıhy óshedi.

Keńes zamanynda qazaq tarıhy jeńil­gendikten, marksıstik ıdeolog, otarshylyq kóz­qaras turǵysynan jazylyp, jarymjan kúıge ushyrady. Bútin urpaq uzaq jyl osy jarymjan tarıhpen sýsyndady. Onyń zardaby ulttyq sana men tarıhı tanymnyń buzylýyna zardabyn tıgizdi. Tipti buny aıtasyz, joǵarydaǵydaı ıdeologııalyq ústemdiktiń saldarynan zııaly maman tarıhshylar arasynda óz halqynyń tarıhynan jeriný úrdisi qalyptasty. Mysaly, akademık, professor Serǵalı Tolybekov «Kochevoe obshestvo kazahov» dep atalatyn kólemdi eńbeginde qazaq halqynda memleket te bolǵan joq, tarıh ta, mádenıet te bolǵan joq dese, totalıtarlyq dáýirde jaryq kórgen «Qazaq SSR tarıhynda» qazaq halqy uly orys ultynyń qamqorlyǵy arqasynda adam bolǵan, mádenıet úırengen, ıaǵnı orys otarshyldyǵy qazaq úshin baýyrmaldyq pen qamqorlyqtyń qaınar kózi delindi.

Marqum jazýshy-etnograf Aqseleý Seı­dimbekshe aıtsaq, qazaq halqy osy ýaqytqa deıin óz tarıhyna ımperııalyq Reseıdiń kózimen qarap keldi. Bútin urpaq sol talǵam-tanymmen tárbıe alyp ósti. Reseıdiń otarlaý saıasatyna qolshoqpar bolǵandardy shetinen «Orta Azııany jabaıylyqtan qutqarýshylar» dep oqytty. Osydan keıin urpaǵy óz babalaryn ózderi tildeýge, óz atalaryn ózderi qorlaýǵa máj­búr boldy. О́ıtkeni dúnıege tek qana árisi eýropalyqtardyń, berisi ımperııalyq Reseıdiń kózimen qaraý ómir zańy edi. Eń sumdyǵy, mundaı soraqylyq tek qana tarıh pániniń enshisi bolyp qoıǵan joq, sonymen birge kórkem ádebıet, kıno, teatr, beıneleý óneri sııaqty rýhanı óristerdiń barshasyna ýly tamyryn jaıa ornyqty.

Al táýelsizdik alǵannan keıin de ult tarıhyn tanytýdyń salqar kóshi ońa­lyp kete qoıǵan joq. Oǵan sebep te bar­shylyq. Keńestik kezeńde qalyptasqan eýrosen­trıstik kózqaras shyn tarıhymyzdy tanyp bilýge moıyn burǵyzbaı otyrsa, ekinshi jaq­tan erozııaǵa ushyraǵan ulttyq tanymnyń ózi tereńge tarta almaı qaırańdap qalyp jatyr.

Sonyń saldarynan qazirgi tarıhtaný máse­lesinde qazaq ultyn asyra maqtap, tarı­hyn biryńǵaı batyrlyq, erlik úlgisi retinde baıandaý etek alyp barady. Bul urpaq­ty jalǵan toǵysharlyqqa tárbıeleıtin keleńsiz qubylys. Iаǵnı, ótken ǵasyrlardaǵy otarshylyq zardabynan qutyla almaı otyryp «babalarymyz batyr bolǵan» dep búgingi jas urpaqty qalaı sendire almaqpyz. Bizdi osyndaı keleńsizdikten qut­qaratyn jol, tyń tásil – zamanaýı ádis­teme qoldaný nátıjesinde jańadan tarıhı sana qalyptastyrý jáne buqarany burynǵy quldyq kespirden qutqaratyn jol salý.

Osy oraıda Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev usynyp otyrǵan «Rýhanı jańǵy­rý» baǵdarlamasy men ulttyń tarıhı-tanym túısigin jetildirýge baǵyttalǵan «Uly da­lanyń jeti qyry» sııaqty baǵ­darlamalyq ma­qalalary izdegenge suraǵan degendeı, búgingi qoǵamǵa óte qajet dú­nıeler. Muny halqymyzdy rýhanı jetildiretin birden-bir baǵyt desek te bolady. Biraq osynyń ózin uqsata almaı otyrǵanymyz ókinishti-aq.

Osy oraıda, qazaqtyń jaýjúrek qolbas­shysy Baýyrjan Momyshuly: «Renjıtinim – ultymnyń tarıhy umytylyp barady. Keshegi Sanjar Asfendııarov, Muhametjan Tynyshpaev aǵalarym – biri dáriger, biri temirjol ınjeneri bolsa da, tarıhymyzdy jazýǵa shama-sharqynsha úles qosty. Ol kisiler jat pıǵyldylardyń aıaq-qoly­myzǵa ǵana emes, oı-sanamyzǵa, arman-qııa­lymyzǵa kisen, buǵaý salǵanyn sezdi, túsindi. Ermuhan Bekmahanovtyń erlikke, eldikke toly talpynysy da tarıhshylardy tas qaıraqtaı qaırasa kerek edi. О́kinishtisi, olar jasqanshaq, jaltaq. Eń bastysy, bizdiń búgingi tarıhshylarymyzǵa rýhanı sezimtaldyq jetispeıdi» dep, ókinish bildirýi qazirgi tańda búgingi biz úshin de óte bir ózekti máselege aınalyp otyr.

 

Sońǵy jańalyqtar

Tekeli laı kóshkininen tazartylyp jatyr

Aımaqtar • Búgin, 19:53

Bıyl Almatyda myń jas baspanaly bolady

Aımaqtar • Búgin, 17:44

AQSh-ta shirkeýge shabýyl jasaldy

Oqıǵa • Búgin, 17:15

Batys Qazaqstanda jastar shtaby quryldy

Aımaqtar • Búgin, 16:23

Dollar qymbattady

Qarjy • Búgin, 15:55

Uqsas jańalyqtar