JAN-JAǴYN JADYRATYP JÚRETIN JAN

“Jaqsyny jaqsy tabys­ty­ra­dy” degen bar halqymyzda. Da­na­lyqtyń dál aıtylǵanyn talaı kór­dik. Sonyń birin Talǵat Do­sym­bekovke qaratyp aıtýǵa bolady. Sekseninshi jyldardyń sońyna qaraı Keńashyǵa Baıanǵalı Álim­ja­nov kóship kelgen. Kezinde Al­ma­tyda birge oqyp, birge qyzmettes bolǵan dosym­nyń qolyn alyp, syrqat meńdeı bas­taǵan Táıken ataıǵa sálem berý nıe­timen alys­taǵy aýylǵa sapar bas­taǵanmyn. Baıanǵalıdyń esigin qaq­qanymda, ortadan joǵary boıy bar, buıra shashty aqsary jigit ushyp-qo­nyp tórge ozdyrdy. Jer ústelde jeti-segiz adam otyr. Bári kóńildi. Qa­lanyń qurys-turysynda júrgen kisi baıaǵydaǵy bozanyń býymen bur­­qy­ra­ǵan sal-serilerdiń orta­sy­na tap kelgendeı sezinedi eken ózin. Basyna jupynylaý burma bórik, ústine qara keris qaptyrma kamzol kıgen Baıan­ǵa­lıdy Birjan men Aqanǵa qatar uqsattym. Tiksinip qaldym. Aqyn júrek baıaǵy Aqan men Birjannyń taǵdyryn qaıtalap júrmegeı dep. Beker eken. Das­tar­qan ja­ń­ǵyrtyl­ǵansha dosymnyń ishki jan-dúnıesi jaıylyp sala berdi. Uqqanym – eńkeıgen áke al­dyndaǵy paryzyn, burynǵy men qazirgi mádenıetti birge qaınatyp, týǵan el aldyndaǵy qa­ry­zyn óteý. Biz, jýrnalıster naq­ty­laýmyz ǵoı, “qoıshy-eı, basty qa­tyr­maı”, deppin. Shamdanǵan joq. Qo­lyn­daǵy dombyrasyn daýyldatyp baryp kilt toqtady da, janyndaǵy jigitke usyndy. Masqara, bári ánshi! Birjan eliniń búgingi úniniń asqaqtyǵyna tamsanyp otyrmyn. Birinen-biri qalar emes. Nege ekenin qaıdam, kezek jańaǵy aqsary jigitke jete be­rgende “aıaq sozý” máselesi kó­te­ri­le bastady. Tal­ǵat osy úıge týǵan kú­ıeý eken, sodan shyǵar... Al­dy­myz ornymyzdan kó­te­rilip qalǵan tusta Talǵatymyz ańy­rat­syn kelip. Shyǵaryp aıtyp otyr. Oı bar. Arasynda meniń esik qaq­qa­nym da synalyp ótti... “Bul ji­gitte bir gáp bar eken” degenmin de qoıǵanmyn. Kóp uzamaı oblys ortaly­ǵyn­daǵy “Kókshetaý” mádenıet sa­ra­ıynda Birjan saldyń qurmetine aqyndar aıtysy ótti. Qol sha­pa­laq­tap qoshe­mettep otyrmyz. Bir sátte sahnaǵa Tal­ǵattyń shyǵa kel­geni. Ájeptáýir aty shyǵyp qal­ǵan qyzyljarlyq qyzben sóz ja­ry­s­tyrý ońaıǵa túspeıtinin ishim sezip otyr. Tákeń de qoıar emes. Tarazy basy Talǵatqa aýa bas­ta­ǵan­da, qa­zylar “boldy, boldyǵa” basty. Osy jerde jergilikti aqyn aza­mat­tyq tanytty, jıýrıden surap júrip júldeni qarsylasyna baılatty. Tákeń kópshil. “Aýzyn ashsa, kó­mekeıi kórinedi”. Áńgimeni árgi-ber­giden qaýzaı aıtqanda, tálim tógilip turady. Adamnyń artyq­shy­ly­ǵy – jan-jaǵyńdy jadyrata bilýde. Bul kisimen kóshede qatar júrý qurmet ári azap ekenin bi­le­min. Úlken-kishi úı­i­rile qalady. Uıaly telefonyn burap, bireýdiń muqtajyn bireýden surap jatqany. Manadan beri janynda júrgenińdi de umytyp ketetindeı. О́zi turatyn Stepnıak qalasynda da sol, Kók­shetaý qalasynda da sol. Tárbıeni júre teretinder bo­la­dy. Oǵan túp, negiz degender qosylsa, ómir shir­kin nárlenip sala be­retini anyq. Talǵatty osyǵan qosar edik. Atasy Do­symbek Boz­ǵulov – Qyzyltý aýdandyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bol­ǵan adam. Ákesi Sek­senbaı Do­sym­bekov Stepnıaktaǵy “Qazaltyn” tresinde uzaq jyldar aǵash óńdeý jáne kirpish zaýyt­ta­ry­nyń dırek­tory qyzmetin atqardy. Qazaqtyń birtýar azamaty Jumabaı Táshe­nov­pen synyptas bolǵan Sek­sen­baı atamyz Ombyda oqyǵan jyl­dary nebir dúldúl zııa­ly­lar­men qatar júrgenin maqtanyshpen aıtyp otyratyn. Bıyl seksenge tolǵan Sapýra sheshemiz Dosym­bekov áýletin áýeletken ardaqty ana. Olar 11 bala ósirip, bárine jo­ǵary bilim berdi. Bulardyń arasynan respýblıka­myz­dyń eńbek sińirgen dárigerlerin, eńbek si­ńir­gen muǵalimderin, abyroıly bas­shylar men qosshylardy kezdes­ti­re­siz. О́tken jyly Kókshetaý qa­la­synda respýblıkamyzdaǵy úshinshi bolyp Prezıdenttiń ın­tel­lek­týaldy mektebi ashyldy. Már­te­beli oqý or­nyna ustazdar ir­ikteý qatań talaptar negizinde ótkizilgeni bel­gili. Mine, osy mek­tepke Sapýra she­shemizdiń bes birdeı nemeresi jum­ysqa tartylyp otyr. Senbeı­tin­deı-aq jaǵdaı, biraq shyndyǵy osy. Osyndaı úlgili ordadan túlep ush­qan Talǵat Dosymbekov artyq er­ke­leý­di bilmeı ósti. О́ıtkeni, ol 11 ba­lanyń ekinshisi, ıaǵnı qorǵany bola bilgen jan. Selınograd qarjy-ekonomıkalyq tehnıkýmyn bitirip, Túrkimenııadaǵy áskerı boryshyn ótep alyp, birjola eńbekke aralasty. Adalynan ta­nyl­dy. “Mamaı” keń­sha­rynda brı­gada esepshisi bolyp júrgen ol aýdandyq gazetke fototilshi bolyp shaqyryldy. Ol kezde fototilshi degen atymen joq. Aýyl balasy osyny meńgerdi. Araǵa segiz jyl salyp, ıaǵnı 1981 jyly Talǵat aýdan­dyq bas­pahananyń dırektor­ly­ǵy qyzmetine joǵarylatyldy. Ýaqyt talabymen úndes jigit osy jyldary QazMÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetin orys tilinde syrttaı bitirip shyqty. Baspahanaǵa on jylyn bergen Tákeńdi jurtshylyq halyq depýtattary Stepnıak qalalyq keńesi tóraǵasynyń orynbasary etip saılady. Tóraǵanyń orynbasary qashan­daǵysyndaı jumysqa bilek sybana kiristi. Bul Qazaqstan Táýelsiz­di­gi­niń alǵashqy jyly bolatyn. Ha­lyq­tyń etek jıyp, eńse kóterýi jolynda kóp eńbek sińirildi. Kúndelikti qarbalas pen kezdesken qıyndyqtarǵa qara­mastan, qala turǵyndarynyń rýhyn oıatýda da bastamashyldyq qadamdar jasaldy. Qala men óńir týmalary, áıgili Birjan sal, Shoqan Ýálıhanov, Ábil­qaıyr Dosov, “Belomor ka­na­lyn” salýǵa qatysýshylardyń biri Sálim­kereı, “Jas qazaq” ániniń avtory Ramazan Elebaev, Musa Jálelmen birge Moabıt túrmesinde azap shekken Atlan Atnashev (jazýshy Qalaýbek Tursynq­u­lov­tyń kitabynyń qaHar­many) atyn­daǵy, taǵy basqa kósheler paıda boldy. Birjan zıratynda kórkem memorıaldyq keshen tur­ǵy­zyl­dy. Árıne, munyń barlyǵyn Talǵattyń bir ózine enshilep otyrǵanymyz joq. Jas mamannyń jurtshy­lyq­pen, aýdan basshylyǵymen til tabysa bilýiniń, oń iske uıytqy bolýynyń ózi nege turady. Keıbir adamdar bolady, zeı­net­ke shyq­qansha bir salany gúldeı dóńgeletetin. Bul – jaqsy qasıet. Al, qoǵam kerek adamyn keıde ár salaǵa salyp, jaýapkershilik júkteıdi. Osyǵan tózip, tııanaq­ty­lyq tanytý ekiniń biriniń qolynan kelmeıtin shyǵar. Tákeń “Igilik banktiń” qalalyq bólimshesiniń dırektory, “Halyq bankiniń” basqarýshysy, aýdandyq “Dala dıdary”, – “Selskaıa nov” gazet­teriniń bas redaktory qyzmetterin abyroımen atqardy. Qazir aýdandyq baılanys torabynyń bastyǵy. Barlyq óndi­ristik kórsetkishteri boıynsha oblystyq júldeli oryn­dardan túsip kórgen emes. Depýtat ta bolyp saılandy. Aýdan­dyq saılaý komıs­sııasynyń tóraǵasy, “Nur Otan” HDP aýdan­dyq fılıaly tóraǵasynyń oryn­basary qyzmet­terin de atqardy. Tórinde Qazaq­stan Respýb­lıkasy Prezıdentiniń Alǵys haty ilýli tur. Basqa da mara­pattaýlardan kende emes. “Shańyraqtyń shattyǵyn ber­sin” dep jatamyz ǵoı. Stepnıakqa bara qalsam, Dosym­be­kovterdiń otaýynan tógilgen shýaqqa tánti bolamyn. Kirbiń kóńil, qabaq shytýdan ada uıa. Mektepte 35 jyl muǵalim bolǵan Su­lýshash ápkemiz aınalyp-tolǵanyp turǵany. Maǵan qaratyp sóılegende baıqamaı “Baıanǵalı” dep qalady. Ol Al­ma­tyǵa qaıta kóshken. Baýyryna ja­qyn tartqanyna ósip qalamyz. Ekeýi­­niń úsh balasy bar. Úıli-ba­randy. Bári jaqsy ǵoı. Biraq, mek­tepti altyn medalmen, eki birdeı joǵary oqý ornyn úzdik bitirgen Erjannyń úıindegi kelinniń qazasy batady... Balapandar – nemereler ósip keledi. О́mir alǵa jyljı beredi. Baqbergen AMALBEK, Aqmola oblysy, Eńbekshilder aýdany.