Qoǵamdyq qundylyqtar – qozǵaýshy kúsh

Basty qundylyq – otbasy

Bir maqsat, bir múdde úshin adam­dar­dyń birlesip ómir súrýi, ıaǵnı qoǵam bolyp úılesýi rýhanı jáne mate­rıaldyq qun­dy­lyqtarǵa negizdeledi. Adam­gershiliktiń ólshemi sanalatyn rýhanı qundylyqtarǵa otbasy, mahabbat, dostyq, ózin ózi taný, din, dástúr jatady. Al úı, jaqsy jumys, qarjylyq er­kindik sııaqty materıaldyq ıgi­likter tulǵanyń áleýmettik már­tebesin qa­lyptastyrady. Son­daı-aq bostandyq, adamnyń qa­dir-qasıeti, teńdik jáne ynty­maqtastyq, demokratııa jáne zańnyń ústemdigi – qo­ǵamnyń mańyzdy qundylyqtary.

Adamdardyń qundylyqtary men senimderin, turaqtylyǵy men ýaqyt ótken saıynǵy ózge­ris­­terin jáne olar­dyń álemniń túr­li elderindegi qoǵamnyń áleý­mettik jáne saıası damýyna yq­palyn zertteıtin «Álemdik qun­dylyqtarǵa sholý» (World Values Sur­vey) atty jahandyq joba bar. Bul – áleý­mettik ǵy­­lym­dar boıynsha álem­degi eń aý­qymqy zertteý baǵdar­­lama­sy. Joba bo­ıynsha dúnıe júzi­­niń 110 elinde ornalas­qan 200-den asa ǵylymı jáne zert­teý uıymdary­nyń áleý­met­ta­­nýshylary, saıasat­taný­shylary, zertteýshileri jáne ǵa­lym­dary ju­mys isteıdi. Baǵdar­lama sheń­berinde 1981 jyldan bas­­tap álem halqynyń 92%-y tu­ratyn 110 elde jappaı saýal­dama júrgizi­lip keledi. Atal­ǵan jahandyq joba­nyń aıasynda Qazaqstanda eki ret saýal­­dama júrgizilgen. Sonyń birin «Qoǵam­dyq pikir» zert­teý ıns­tıtýty uıym­dastyr­dy. Bul tý­raly bizge atalǵan ıns­tıtýt­tyń dırektory, áleý­met­taný ǵy­lym­darynyń kandıdaty Botagóz Raqysheva aıtyp berdi.

World Values Survey jahan­dyq zertteý jobasy boıynsha júr­gizilgen alǵashqy saýaldama 2011-2014 jyldardy qamty­ǵan. Onyń nátıjesinde qazaq­stan­dyqtardyń 92,4%-y basty qun­dylyq retinde otbasyn alǵa qoı­ǵan. Odan keıin jumys, dostar, bos ýaqyt, din jáne sońynan saıa­sat mańyzdy dep esepteıdi.

Bul kórsetkishterdiń asa kóp ózger­megenin 2018 jyl­ǵy ekinshi saýalda­ma­dan baıqaýǵa bolady. Sońǵy saýal­da­maǵa eldiń 18 jastan asqan azamattary qatysty. Qala men aýyl tur­ǵyn­dary teńdeı qatysqan zertteý el boıynsha reprezentatıvti derekter alýǵa múmkindik berdi. Olardy irik­teý ár oblystyń áleýmettik-demo­gra­fııalyq sıpatyn kórsetedi. Jalpy respondentterdiń sany – 1200 adam.

Aldyńǵy saýaldamamen­ salystyr­ǵanda, otbasyn bas­ty qundylyq retinde baǵa­laǵandardyń úlesi 93,5%-ǵa artqan. Jumysyn mańyzdy sanaıtyndardyń kórsetkishi 61,9%-dan 49,2%-ǵa tús­ken. Úshinshi orynda dostardyń ma­ńyzdylyǵy 4,6%-ǵa, odan keıin bos ýaqyt 6,8%-ǵa ke­migen. Al dinge erekshe mán be­retinderdiń úlesi 21,5%-dan 28,7%-ǵa kó­beı­gen. 13,5% kórsetkishpen sońǵy orynǵa saıasat tústi.

Qazaqstanda 2018 jyldan bastap­ qundylyqtardy júıeli zertteýmen F.Ebert atyndaǵy nemis qory aınalysyp jatyr. Bul qor «Qazaqstandyqtardyń qundylyqtar júıesi» at­ty jo­baǵa birqatar áleý­met­tanýshy men zertteýshini bi­riktirdi. Qa­zaqstan qoǵa­mynyń qundy­lyqtary men ustanymdary keń kólemde zerttelgen atalǵan ju­mystyń nátıjesi baıandalatyn konferensııa men kitaptyń tu­saýkeseri jaqyn arada ótedi. Bul jobaǵa «Qoǵamdyq pikir» zert­teý ınstıtýty belsendi qatysty.

– Qoǵamnyń ıgilikke um­ty­lyp, alǵa jyljýy úshin dástúr­li qundylyqtar men jańǵyrǵan qundylyqtardyń tepe-teńdigin saqtaý qajet. Máselen, otba­sy, ata-analar men balalar ara­syndaǵy baılanys, úl­­­­ken­ge qurmet, taǵy basqa qun­dylyqtar men básekege qa­bilettilik, shet tilderin meń­gerý, ınno­va­­sııalyq oılaý sııaqty qa­sıetterdi qatar alyp jú­rý kerek. Jahandaný úde­risterinen qalys qalmaıtyn Qa­zaq­standa túrli etnomádenı bir­­lestikter arasyndaǵy ózara is-qımyl kúsheıip, qo­ǵamǵa jańa qundylyqtar ákel­di. Bul jerde ártúrli má­denıettiń qatar ómir súrýin, olardyń óz­ara yqpal etýin, bir-birin tolyqtyrýyn saq­taý mańyzdy. Kez kelgen qo­ǵam úshin adam­gershilik us­­ta­nymdardy qa­lyp­tas­ty­ratyn otbasylyq qundy­lyq­tar eshqashan eskir­meı­di, biraq olar ózgerýi múm­kin. Ekonomıkalyq, saıa­sı, áleý­mettik jáne rýhanı saladaǵy úlken ózgerister ot­ba­sylyq qa­tynastar ınstıtýty­na yq­palyn tıgizedi. Búgingi tań­da genderlik saıasatqa mán berilip, dástúrli nekemen qa­tar nekeniń jańa formalary da paıda bolýda. Kóptegen memleket resmı túrde birjy­nysty nekeni moıyndaıdy. Osynyń barlyǵy otba­sy ınstıtýtynyń, onyń qun­­dylyqtarynyń, us­ta­nym­darynyń ózgerýine alyp keledi, – deıdi Botagóz Raqy­sheva.

Otbasy – tulǵanyń qa­lyp­­tasýynda eń mańyzdy qundylyq. Bul qundylyq dás­túr men us­tanymdaryn saq­taı otyryp, ekinshi ja­ǵynan jańǵyrtý úde­ris­te­rine úılesý kerek-aq. Qa­zir qo­ǵamda otbasynyń jańa for­maty, erler men áıel­derdiń jańa róli, jańa normalar men erejeler qyzý tal­qylanyp jatyr. Otbasy ıns­tıtýtynyń bolashaǵy qalaı bolmaq, qo­ǵam­nyń qandaı formattary óz­germeıdi, qa­zirgi qoǵamǵa qa­laı beıim­delý kerek, qandaı dás­túrli qun­dylyqtardy saqtaý ma­ńyzdy? Osy suraqtarǵa jaýap izdeý búgingi tańda óte ózekti bolyp tur.

Jastar materıaldyq ıgilikke umtylady

Zaman ózgergen saıyn adam­­dar­dyń qajettiligine qaraı jalpy qun­dy­lyqtar da aýy­syp jatyr. Qazir jurt­­tyń kó­biniń baqytty ómirdiń máni mate­rıaldyq ıgilikterge qol jet­kizý dep biletini belgili. Ási­rese mundaı kózqarastaǵy jastar kóptep kezdesedi. Olar óz den­saýlyǵyna, qorshaǵan ortanyń bú­tindigine, áleý­mettik máselelerge asa bas qa­tyra ber­meıdi. Jastardyń deni baı­lyqqa jeteler joldy basty baǵ­dary etip alǵan. Bul oıdy «Jastar» ǵylymı-zert­teý orta­lyǵynyń je­tek­­shi sarapshysy Aıda Syz­­dyqovanyń keltirgen derek­teri naqtylaı tústi.

Atalǵan ortalyq arnaıy zertteý júrgizip, jastar arasynda «О́zińizdi bolashaqta qa­laı elestetesiz?» suraqqa ja­ýap izdegen. Saýaldamanyń nátıjesi jastar úshin mate­rıaldyq qundylyqtar al­dyń­ǵy qatarda ekenin kór­setti. Res­pondentterdiń 44,5%-y eń aldy­men mate­rıal­­dyq turǵyda táýelsiz bol­ǵy­sy keletinin aıt­qan. Tek 37,8%-y ǵana bola­shaqta jaq­sy otaǵasy-oshaqbasy bolýdy qalaıdy eken. Iаǵnı, jastardyń basym bóligi bi­rin­shi orynǵa materıaldyq qun­dylyqtardy qoıyp otyr de­gendi ańǵartady. Son­daı-aq jaýap bergen jas­­tar­dyń 28,3%-y keleshekte óz eliniń laıyq­ty azamattary bolýǵa nıettense, taǵy 27,6%-y ózderin ká­sibı bilikti qyz­metkerler retinde kóredi. Buǵan qosa adal, óz us­tanymynan aınymaımyn deı­tin jastardyń úlesi 13,9% bol­sa, ta­nymaldyqqa umty­la­­tyndar 5,9%-dy quraǵan.

Oǵan qosa jastardan ómir­­diń basty qundylyǵyn suraǵan ta­ǵy bir saýaldama alynypty. Biraq bul suraqqa jaýap bergen jastardyń kó­bi otbasyn aldyńǵy qa­tarǵa shyǵarypty. Olar­dyń úlesi – 86%. Ekinshi oryn­da jastardyń 59,7%-y­ densaýlyqqa erekshe kó­ńil bóledi eken. Úshinshi qun­­dylyq – dostar. Iаǵnı, 30,7% jas­tar úshin janynda múddeles adam­dardyń bolýy óte mańyzdy. Atal­ǵan úshtikten basqa jastar qundylyqtarynyń jú­ıesine balalarynyń bo­lashaǵy, bilim, mansap, aqsha, materıaldyq ıgi­lik kirdi. Kórsetkishtiń eń tómengi qataryna senim, kási­bılik jáne dástúrler jaıǵasty.

– Burynǵy zamandarda halqymyz urpaqtan urpaq­qa mura retinde qaldy­ryp, otba­sylyq, ulttyq qundy­lyq­tar­dy dáriptese, Keńes óki­meti kezinde «birtutas eńbek qoǵamy» qun­dylyǵy halyq sanasyna jasandy túrde tańylǵan. Alaıda Ke­ńes ókimeti quldyraǵan soń belgisizdik kezeńi kelip, kóp­shi­liktiń bir mezgilde ómir týraly túsinigi ózgerdi, beı­­tanys álem­ge bet bur­dy. Jańa álemde ult­tyq qun­dylyqtarymyz bir­tin­dep materıaldyq túsi­nik­termen aýysa bastady. Qazir­gi tańdaǵy materıaldyq zat­tardyń qundylyq qataryna enýine kapıtalıstik qoǵamnyń aqshalaı ólshemi negiz boldy. My­saly, jańa zaman adamdary jumys isteýge emes, aqsha tabýǵa umtylady. Dál osy sebeppen jyl saıyn lotereıa, býkmekerlik utystar tigý, esep­tik nekeler sııaqty ońaı tabysqa jetý joldaryna túsken adamdar sany ar­typ keledi. Osy oraı­da­ jas­tardyń qundylyq us­tanymdaryn zertteý erek­she mańyzdy. О́ıtkeni jas kezinde qalyptasqan qundylyq baǵ­darlary jeke tulǵanyń bel­sendi ustanymyn, ózin-ózi taný jáne dúnıetanymdy qa­lyp­­tastyrý úshin óte qajet, – deıdi Aıda Syzdyqova.

Ýaqyt alǵa ozyp, zaman óz­ger­ge­nimen, adamdar álim­­saq­tan boıyna sińgen, bol­mys-biti­mimen astasqan adam­gershilik qasıet­terden aınymaý kerek. Jahandaný dáýi­ri qalyń jurt­tyń qa­myn oılaǵannan, qara­qan basy­nyń kúıin kúıt­teýdi jón kóretinderdiń qata­ryn kó­beıtkeni ras. Biraq mun­daı jaǵdaılar qashannan qa­­lyp­­tasqan qundylyqtardy qul­­dy­ra­tý­ǵa, kúıretpeýge tıis. Qoǵam – bizdi qor­shaǵan or­ta. Ol ortanyń jaı­ly ómir sú­rýińe, ósip-ónýi­ńe qolaıly bol­maǵyn kim qala­maıdy?! Sondyqtan kez kelgen azamat qoǵamnyń bir múshesi retinde aınalasynyń aıaly, janǵa saıaly bolýy­na múddeli. Qara­paıym mysal, aýlany jınap-sypyrýdy ákimdikke min­dettep, qol qýsyryp otyr­­ǵannan, turǵyndar taza­lyqqa nemquraıly qara­maı, jaýap­kershilikti sezin­geni abzal. Kóp­shiliktiń bir-birine iltıpat kór­setip, izetti, qaıyrymdy bolýy birligimizdi bekitip, bereke­miz­di kirgizedi. Izgilikti qoǵam qurý – ilgeri jyljýdyń kepili.