Quty qashqan Kashmır avtonomııalyq mártebesinen aıyryldy

Úndistannyń prezıdenti Ram Nath Kovınd 5 tamyzda eldiń negizgi Zańynyń 370-babynda bekitilgen Djammý men Kashmırdiń erekshe mártebesiniń kúshin joıý týraly jarlyqqa qol qoıdy. Federaldy úkimettiń bul bastamasyna sáıkes, onyń ornyna shtatqa qaraǵanda quqyqtary shektelgen eki odaqtyq aýmaq qurylady. Úndistan zańnamasy boıynsha shtattyń avtonomııasyn joıýdy jergilikti bılik te maquldaý kerek. Alaıda maýsymnan bastap federaldy úkimet shtatty basqarýdy gýbernator arqyly júzege asyrýda.

Prezıdent jarlyǵy shyqqannan keıin bul usynysty Parlament maqul­dady. Bastamaǵa 366 depýtat qoldaý bildirip, 66-sy qarsy boldy. Atalǵan sheshimniń qabyldanýyna eldiń qazirgi premer-mınıstri Narendra Modı bastaǵan «Bharatııa Djanata» úndi halyqtyq partııasynyń bıyl kóktemde parlamenttik saılaýda basymdyqqa ıe bolǵany yqpalyn tıgizdi. О́ıtkeni Djammý men Kashmırdi aıryqsha avto­nomııalyq mártebeden aıyrý partııanyń saılaýaldy ýádesi edi. Jalpy «Bharatııa Djanata» partııasy bul mártebeniń kúshin joıý týraly máseleni 1951 jyldan beri kóterip keledi. Sóıtip kópten kóksep júrgen oıdy iske asyrý bıyl múmkin boldy. Onyń ústine eki jyldan beri Úndistandy bılep otyrǵan prezıdent jańa saılanǵan premer-mınıstrdiń jaqtasy bolyp keledi.

Úndistan men Pákistan Ulybrı­tanııa­dan irgesin aýlaq salyp, táýelsizdigin jarııalaǵaly beri, 70 jyl boıy úndi Konstıtýsııasynyń 370-baby jáne sonymen baılanysty 35-bap áreket etip keldi. Bul Djammý men Kashmırge ájep­táýir derbestik berdi. Shtattyń óz zańy, týy jáne barlyq másele boıyn­sha jeke sheshim qabyldaý quqyǵy boldy. Úndistannyń federaldy úki­meti qabyldaǵan zańdar munda jer­gilikti úkimet qoldaǵan soń ǵana kúshine ene bastady. Al 35-bap shtat bıligine ózderiniń turaqty turǵyndaryn anyq­taýǵa múmkindik berip, Kashmırde tir­kel­gender jyljymaıtyn múlik satyp alyp, arnaıy organdarda jumys is­teı aldy. Basqalardyń mundaı quqy bol­mady. Shtatta kvota júıesi iske qosy­lyp, jumysqa ornalasý kezinde kash­mır­likterge artyqshylyq berildi. Endi mu­nyń bári ótken kúnniń enshisinde qaldy.

Atalǵan arnaıy baptyń alynyp tastalýy Kashmırdi avtonomııadan ǵa­na aıyryp qoımaı, shtat bolýyn da toqtatady. Úndi úkimetiniń sheshimimen endi bul odaqtyq aýmaq bolyp sanalady. Iаǵnı, onyń quqyqtary aıtarlyqtaı azaıyp, arǵy teginen osy jerde jasap kele jatqan turǵyndarǵa artyqshylyq berilmeıdi. Sondaı-aq osy kúnge deıin Djammý men Kashmırge qarap kelgen Ladakh jeke odaqtyq aýmaq bolyp bólindi. Bul sheshimdi Ladakh turǵyndary qýana quptady. О́ıtkeni býddızm men ındýızm dinin ustanatyn bul aımaqtyń turǵyndary negizinen musylmandar mekendegen Kashmırdiń qaraýynda bolǵysy kelmeıdi.

Keıbir sarapshylar basynda, 1949 jyly Kashmırge erekshe mártebeniń berilýi ótpeli jáne ýaqytsha jaǵdaı dep sanalǵanyn aıtady. Sondyqtan erte me, kesh pe bul sheshimniń qabyldanýy anyq bolǵan. Sol ýaqyttan beri Kashmır turǵyndaryna olardyń shyn qalaýymen sanasýy úshin referendým ótkizýge birneshe ret ýáde de berildi. Degenmen BUU men Pákistannyń osyǵan qatty yqylasty bolǵanyna qaramastan, Ún­dis­tan 70 jyl boıy referendýmnan bas tartyp keldi.

Kashmır – qashannan Úndistan men Pákistan arasyndaǵy qaqtyǵystyń bas­ty sebebi. Endi bul shtatty avtonomııadan aıyrýǵa sondaǵy musylmandardyń sózin sóılep júrgen Pákistan tarapy túbegeıli qarsylyq tanytýda. Pákistannyń premer-mınıstri Imran Han Úndistannyń Djammý men Kashmır boıynsha qabyldaǵan sheshimine zańdyq, saıası jáne dıplomatııalyq jaýapty pysyqtaý úshin arnaıy komıtet qurý týraly ókim etti. Jaqynda Islamabad Úndistanmen dıplomatııalyq qarym-qatynas deńgeıiniń tómendegenin, ekijaqty saýdanyń toqtatylýyn jáne birqatar ýaǵdalastyqty qaıta qaraý kerek ekenin jarııalady. Qazir eki eldiń arasyn jalǵaıtyn kólik qatynastary shektelip, barys-kelis toqtap tur. Buǵan qosa kórshi elmen birlesip josparlanǵan mádenı is-sharalar da shegerilip, Pákis­t­annyń kınoteatrlarynda úndi fılm­derin kórsetýge tyıym salyndy.

Búgingi tańda narazylyq tanytyp kóshege shyqqan Kashmır halqynyń tol­qýy basylmaı tur. Úndistan bıli­gi aımaqtaǵy jaǵdaıdy barynsha baqy­laýdan shyǵarmaý úshin qosymsha áskerı kúsh jiberdi. Oǵan deıin de shtatta 500-den 700-ge deıin úndi sarbazdary júrgen edi. Úndistannyń Qaýipsizdik qyzmeti úsh kúnde Djammý men Kashmırdiń sol­tús­tiginen 560 adamdy ustaǵan. Belsen­di­lerdiń arasynda Omar Abdýlla, Meh­býb Mýftı sııaqty eldiń burynǵy mınıs­tr­leri de bar.

Pákistannyń Syrtqy ister mınıstri Shah Mehmýd Kýreshı Úndistannyń daý­ly áreketine baılanysty BUU-ǵa Qa­ýip­­­sizdik keńesiniń shuǵyl otyrysyn ótki­­­zýdi surap, hat joldady. Al BUU bas hatshysy Antonıý Gýterrısh Djam­­­mý men Kashmırdiń mártebesi BUU jar­ǵy­­syna sáıkes, beıbit jolmen anyq­talýy tıis ekenin eske salyp, taraptardy barynsha ustamdylyq tanytýǵa shaqyrdy.

Sonymen qatar Qytaıdyń Syrtqy ister mınıstri Van I Úndistan Kash­mır­degi kvo-mártebesin ózgertip, aımaqtaǵy jaǵ­daıdy kúrdelendirip jibergenin aıtyp, Pákistanmen aradaǵy shıelenistiń qaq­­tyǵyssyz sheshiletinine senim bil­dirdi.

Jalpy jer kólemi 2,2 myń sharshy shaqyrymdy quraıtyn, halqy 12,5 mıllıonnan asatyn Djammý men Kashmır 1947 jyldan beri Úndistan men Pákistan arasyndaǵy qarýly qaqtyǵystardyń oshaǵy bolyp keledi. Onyń 60%-y Úndistanǵa, 30%-y Pákistanǵa tıesili. Buǵan qosa osy aımaqqa Qytaı da aýyz salyp, 1962 jyly shtattyń 10% jerin kúshpen basyp alǵan. Atalǵan aımaqtyń Úndistannan tolyq táýelsizdik alýyn nemese Pákistanǵa qosylýyn qalaıtyn se­pa­ratıstik toptar birneshe ret dúrbe­leń kóterdi. Tipti eki el arasynda soǵys oty da tutandy. Úndistannyń úki­met basshysy Narendra Modı sońǵy onjyl­dyqta bul aımaqta 42 myńǵa jýyq adam qaza tapqanyn aıtyp, Pákistan Kash­mırdiń erekshe mártebesin ekijaqty araz­dyqty qozdyrý úshin paıdalanyp kel­genin málimdedi. Qazir istiń bulaı na­syrǵa shapqanyna álem elderi alańdaý­shylyq bildirip otyr. Onyń ústine 1999 jyldan bastap eki el de ıadro­lyq qarýlarǵa ıelik etedi. 2002 jyly Qa­zaq­stan eki memlekettiń basshylaryn Al­matyda kelissóz júrgizýge shaqyryp, nátı­jesinde olar ózderiniń ıad­rolyq qarýyn birinshi bolyp iske qos­paıtyndary jóninde málimdeme jasaǵan.