Túrkistannyń eń ulyq aqyny – Abaı

Mustafa Shoqaıdyń eńbek­terin jınastyryp júrgen kezi­miz­d­e, dálirek aıtqanda 1997 jy­ly «Iаsh Túrkistan» jornalyn­da ja­rııa­lanǵan bir maqalaǵa kózi­miz erik­siz túse berdi. 1934 jyly ja­ryq kórgen maqala «Túrk­i­s­tan­nyń uly aqyny – Abaı Qunan­baıuly» dep atalady eken. Túrki­stanǵa ortaq, sol tus­ta jal­py­ǵa tús­i­nikti bolǵan shaǵa­taı tilin­de ja­zyl­ǵan atalmysh maqa­la­ǵa qo­symsha retinde Abaı­dyń másh­húr sýreti basylyp, onyń as­ty­na «Túrkistannyń eń ulyq aqy­ny Abaı Qunanbaıuly» dep ja­zy­lypty. Mundaǵy «eń uly aq­yny» degendi «bas aqy­ny» dep tú­sinýge de bolatyny anyq. Tez kóz júgirtip oqyp shyq­tyq. Ma­qa­lanyń sońy­na «Esen Tu­r­syn» dep qol qoıy­lyp­ty. Avtor­dyń búrken­shik at qol­dan­ǵanyn seze qoıǵany­myz­ben, onyń astyna jasyrynǵan kisi­ni anyqtaý ońaıǵa soqqan joq. Nesin jasyramyz, tipti, áýelgide Mustafa Shoqaıdyń ózi bolar dep te oıladyq. О́ıtkeni emıgra­sııada júrgen zııalylar arasyn­da jańa qazaq poezııasynyń kósh­bas­­shysy bolǵan uly Abaıdy ulty qazaq Shoqaıdan artyq kim bilmek? Onyń ústine, maqa­la av­tory Abaıdy tutas Túrki­stan­­­nyń eń uly aqyny retinde ba­­ǵa­­­laǵan eken. Bizdiń bilýimiz­she, Abaıdy bulaısha tutas Túr­k­i­s­tan­­nyń bas aqyny dep baǵa­­la­­ǵan jan buryn-sońdy bol­ǵan emes edi. Rasynda, kezinde Ah­met Baıtursynuly «Qazaqtyń bas aqyny» dep baǵalaǵan uly Abaı túgel túrkiniń ortaq qazy­na­­sy­­­na aınalǵan Iаsaýı, Naýaı, Maq­­tum­­qulı sııaqty óz dáýirindegi tutas Túrkistannyń bas aqyny emes pe?!

Túrkistannyń táýelsizdigi men tu­tastyǵy úshin jan qı­ǵan Mus­tafa Shoqaıdyń bul maqa­la­nyń ja­zylýy men jaryq kórýi­ne úl­ken septigi tıgen de shy­ǵar, de­gen­men, zertteý barysyn­da kóz jet­kiz­genimizdeı, Esen Tur­syn – «Iаsh Túrkistan» jor­na­ly­nyń jaýapty hatshysy Tahır Shaǵataıdyń laqap aty eken. Sondyqtan, uly Abaıdyń ómir­den ótkenine 30 jyl tolýyna oraı shetelde, «Iаsh Túrkistan» jor­na­lynda jaryq kórgen bul maqa­la­nyń avtoryn professor Tahır Sha­ǵa­taı dep batyl aıtýǵa bolady.

Eń aldymen aıtar jaıt – kó­le­mi shaǵyn maqala qalyń kóp­shi­likke arnalǵanymen, ǵyly­mı tásilden aýytqymaı, ba­ryn­sha júıeli jazylǵan. Ma­qa­lanyń kiris­pesinde Abaıdy qa­lyp­tas­­­tyr­ǵan orta men ha­lyq áde­bıeti jaıynda oı ór­bitip, qazaq áde­bıetin «túrki halyq­tary áde­bıeti ishindegi eń baı áde­bıet» dep baǵalaǵan Shaǵataı, qazaq áde­bıetiniń damý úrdisi men óri­sine, ereksheligi men ba­sym­dy­ly­q­taryna toqtalady. Osy tusta HIH ǵasyrǵa deıingi dáýir­ler­ge taldaý jasap, halyq áde­bıe­tiniń tarmaqtaryn tarata aıt­qan Tahır Shaǵataıdyń bilgir­li­gi­ne eriksiz tańyrqaısyń. Ol by­laı dep oı tolǵaıdy: «Túrik halyq­tary ádebıeti ishindegi eń baı áde­bıet qazaq ádebıeti desek, esh­qan­daı artyq aıtpaǵan bolar edik. Qazaq halqynda aqyndyq óner men fılosofııalyq oı-ta­nym­nyń kúshti damyǵany jaıyn­da el aralap, qazaqtar arasynda bol­ǵan kóptegen sheteldik ǵa­lym­dar da aıtyp ketken. Keń da­la, zańǵar taýlar men janǵa jaı­ly jaılaý­lar jáne tabıǵı tur­mys salty syılaǵan keń múm­kin­shi­lik pen muńsyz ómir sııaq­ty alǵy­shart­tardyń halyq óneriniń damýy­na úlken úles qosqany anyq. Qazaq halyq ádebıeti sar­qyl­mas, sheksiz qazyna. Sondaı-aq ol bas­qa halyqtar ádebıeti sııaq­ty bir­jaq­ty ǵana emes. Ol tabı­ǵı qu­by­lys pen qoǵamdyq ómir­diń bar sa­la­syna tamyr tartqan...».

Maqala avtory odan ári Abaı týraly tereńnen tolǵap, kósile sóı­leıdi: «...Aýyz ádebıetinde dás­túrli qazaq halyq ádebıetiniń rýhy basym bolsa, jazba áde­bıet­te syrtqy dúnıeniń áseri aı­­qyn edi. Ártúrli tarmaqtarǵa bó­lin­genine qaramastan, bul úr­dis HIH ǵasyrdyń orta tusyna de­­ıin jalǵasyn tapty. Osy kezeń­nen bastap uly qazaq aqyny Abaı Qunanbaıuly ádebıetke úl­­ken ózgeris ákelip, halyq áde­bıe­tine jańa baǵyt berdi. Ol za­ma­­naýı sıpatta, ulttyq rýhta óleń­der jaza bastady. Abaı orys áde­bıeti jáne sol arqyly Eýropa áde­bıe­tin jetik biletin. Degen­men bul tanystyq ony qazaq aýyly­nan, keń dalasynan jáne dala tósin­de erkin jaılaǵan halqynan aıyr­ǵan joq. Ol dástúrli qazaq áde­bıe­tin­degi halyqshyldyqty zamanaýı ultshyldyqqa aınaldyrdy».

Rasynda, Abaıdy ózge zaman­das­tarynan aıyryp turǵan eń úlken ereksheliktiń biri – onyń ýyzǵa jaryp ósip, tereń tamyr­dan, dástúr men dinnen, halyq­tyq tanym men paıymnan qol úz­­beı, ulttyq, eldik, rýhanı qun­­dy­­­lyqtardy jyrlap ótýinde ja­­tyr emes pe? Sol arqyly Abaı, av­tor aıtqandaı, qazaq ultshyldyǵynyń da zamanaýı baǵytyn aıqyndap berdi.

Abaıdyń «Oryssha oqý kerek, hıkmet te, mal da, óner de, ǵylym da – bári orysta tur. Zararynan qashyq bolýǵa, paı­da­syna ortaq bolýǵa tilin, oqýyn, ǵylymyn bil­mek kerek» degen sózin Tahır Shaǵa­taı bilse kerek. Uly oıshyl­dyń orys-orman­ǵa úńilý sebebin tereń túsin­gen Shaǵataı, uly aqyn­­dy qaımyqpastan «ultshyl, halyq­­shyl aqyn» deıdi. Bul tusta Abaıdyń Shyǵysy pen Baty­syn tap basyp, tanı bilgen ma­q­ala avtory: «Orys zertteýshi ǵa­lym­dary Abaıdy orys áde­bıe­tiniń alyptary Pýshkın men Ler­­montovty oqyp, olardyń shy­ǵar­malarymen jaqyn tanys bol­ǵan dep jazady. Al bolshevıkter ony «dala arıstokraty» retinde qarap, «feodalızm men baıshyldyqtyń jyrshysy, ult­shyl» dep qaralaýda. Bizdiń pa­ıym­daýymyz boıynsha, Abaı qazaq ádebıetine jańa zamanǵa saı ulttyq rýh pen sıpat bergen ultt­yq ádebıettiń shynaıy reformatory edi», dep jazypty. Budan artyq qalaı aıtýǵa bolady. Shyn máninde Abaı seńdi buzyp, sanaǵa silkinis ákelgen, búgin­gi tilmen aıtqanda, rýhanı jań­ǵyrýǵa túrtki bolǵan ulttyq rýh­tyń reformatory emes pe?!

Professor Shaǵataı, Abaı týraly jalpylama aıtpaı, onyń shyǵarmalaryna da baıyp­ty baǵa beripti. Onyń aıtýynsha, «Abaı óz óleńderin halyqty tanýǵa hám tanytýǵa arnady. Ha­lyqtyń kemshilikterin kórse­tip, odan tyıylýǵa shaqyrdy. Ol ha­lyqty, elin jáne onyń ta­bı­ǵatyn sýrettedi, ótken kún­der­diń jarqyn betterin saǵyndy, óz dáýirindegi halyqtyń jaǵ­daıy­na jany aýyryp, qaıǵyrdy. Ha­lyq­ty keleshek úshin da­ıyn­dyq ja­saýǵa, oqý-bilim men má­de­nıetke sha­qyr­dy. Abaı qazaq jastaryn, jal­py qazaq jurt­shy­lyǵyn elin tanyp-bilýge, ony súıýge jáne oǵan qyzmet etýge úndedi». Qaı­ran eli, qalyń qazaǵy úshin qa­byr­ǵasy qaıysqan Abaı «jerin qoryp, jelip júrip bozdaǵan jel­gek shaldaı» kúńirene otyryp, jur­tyna jaryq kúnge jeteleıtin joldy da kórsete bildi.

Tahır Shaǵataı shyǵarma­laryn qalyń qazaqtyń arasynda, týǵan aýylynda otyryp jaz­ǵan Abaıdyń kózi tirisinde ózi­ne laıyqty qurmetke ıe bola al­ma­ǵanyna ókinish bildiredi. De­gen­men Tahır Shaǵataıdyń piki­rin­she, «Abaıdyń eń úlken mu­ra­sy – onyń qalyptastyryp ket­ken mektebi. Artyna mol mura, myq­ty negiz qaldyryp ketken Abaıdyń qazaq ádebıetine áseri bir­den baıqaldy». Avtordyń sóz­ine odan ári qulaq túrsek, «Abaı­dyń jolyn qýǵan keıingi býyn ádebıet ókilderi onyń áseri­men hám salǵan dara jolymen júrdi. Qazaq ádebıetinde bir­den jańashyldyq rýhy basym bolyp shyǵa keldi. Ahmet Baı­tur­synuly, Mirjaqyp Dýlat, Sul­tan­mahmut, Ǵumar Qarash­uly jáne taǵy basqalary Abaı qalyptas­tyrǵan ádebı mekteptiń ókilderi. Sonyń ishinde, ásirese, Ahmet Baı­tursynuly men Mirjaqyp Dýlat tek qazaq ádebıetiniń ǵana emes, tu­tas Túrkistannyń qalyptasyp, qu­ry­lýyna, odan keıin 1925-1930 jyl­dary keze­ńinde mańyzdy qyz­metter atqar­ǵan erekshe tul­ǵa­lar. Bul eki azamat qazirgi kezde keńestik Reseı óki­meti tarapynan «ultshyl» dep aıyp­talyp, muzǵa oranǵan soltús­tik ólkege aıdaýǵa jiberilgen».

Iá, qany sorǵalaǵan ashy shyn­dyqty aıtyp, Alashtyń arys­taryn joqtaǵan Tahır Sha­ǵa­taı Ahmet Baıtursynuly men Mirjaqyp Dýlatty tek qazaq áde­bıetiniń ǵana emes, tutas Túrki­stannyń qurylyp, qalyp­tasýy­na ólsheýsiz úles qosqan qaı­rat­­­kerler retinde eske alady. Tutas Túrkistan úshin ter tógip, jan qıǵan Álıhan, Ahmet, Mir­ja­qyp, Shákárim, Mustafa, Maǵ­ja­n­­darǵa rýhanı ustaz bolǵan Abaı rasynda tutas máńgi­lik mu­­ra­ny maqsat tutqan ir­geli mek­­t­ep qa­lyp­tastyrǵan iri aqyn emes pe? Ol óz shyǵarma­laryn­da Túr­ki­­stan týraly bir sóz de jaz­baýy múmkin, alaıda, Abaı­­dyń mektebinde jetilgen ozyq shákirtteri Túrkistannyń táýel­sizdigi men tutastyǵy jolynda basyn báıgege tikken joq pa?!

Túrkistannyń azattyǵy jolynda bar ǵumyryn sarp etken kúresker azamattyń baǵalaýynsha «Abaı tek qazaqtyń ǵana emes, sonymen qatar búkil Túrkistannyń da bas aqyny!» Bul – óresi bıik ózbek jigitiniń júrekjardy le­bizi, shynaıy pikiri bolsa kerek. О́ıtkeni maqaladaǵy oılaryn osymen doǵarmaı, odan ári órbitken avtor 1954 jyly Túr­­kııa­nyń Ystanbul qalasynda ba­­sy­­lyp shyqqan «Túrkistanda túrik­­shildik jáne halyqshyldyq» atty eńbeginde de Abaıdy «Túrki­stan­daǵy jańarý kezeńiniń basy» dep atap kórsetipti. Avtordyń ja­ńarý kezeńi dep otyrǵany – Qyrym­da Ismaıl Gaspyraly bas­­tap, túgel túrki jurtyn qam­ty­ǵan jádıtshildik kezeń!

Túrkistanda táýelsiz memleketter ornap, qazaq eli azat­tyq alǵan tusta bul maqala qaı­si­bir jandar úshin tańsyq bolyp kórin­beýi de múmkin. Degen­men shetelde jáne stalındik zo­ba­lań­­nyń áserimen Abaı shy­ǵar­ma­lary «turpaıy sosıalızm» tur­ǵysynan taldanyp, tap­tyq uǵymmen baǵalanyp jat­qan ke­zeńde jazylǵanyn jáne shetel­de jaryq kórgen iza­shar ma­qala ekenin eskerer bol­saq, maqa­la­nyń quny odan da arta túspek. Abaıdyń qazaq áde­bıe­tindegi ornyn tap basyp aıtqan avtor osy tusta zańǵar jazýshymyz Muhtar Áýezovpen úndesip ketedi.

Kezinde Alash qozǵalysyna belsene qatysyp, Túrkistannyń táýelsizdigi úshin Buharadaǵy astyrtyn jıyndarǵa qatysqan Muh­tar Áýezovti professor Ta­h­­ır Shaǵataı jaqsy bilip, ony­­men ishteı túsinisken. Son­dyq­­­tan ol atalmysh maqala­da abaı­­tanýdyń basynda turǵan Mu­qań­­dy, ıaǵnı Muhtar Áýezovti uly aqyn­nyń shákirti retinde Aqań men Mirjaqyppen qatar ata­maı­dy. Bul – keleshek zańǵar jazý­­shyny quptap, ony qandy qyr­­ǵyn­nan qorǵaýdyń bir tásili edi dep túsingen abzal. Olaı deı­tini­miz, Muhań qaıtys bol­ǵannan ke­ıin jaryq kórgen bir eńbeginde T.Sha­ǵa­taı jazýshy týraly jyly pikir bild­irgen edi. Onyń ústine, «Iаsh Túr­kistan» jornalynyń bas re­daktory, Túrkistan ulttyq maı­­d­any­nyń jetekshisi Mustafa Sho­­qaı­dyń da murattas dostaryn qor­ǵaý maqsatynda osyndaı ádis, amal-aıla qoldanǵany bizge málim.

Maqalasynda «О́kinish sol, onyń qundy shyǵarmalaryn halqymyz óz qajetine jarata almaı otyr. Elimizde ústemdik quryp otyrǵan qyzyl dıktatýra Túrkistan ulttyq ádebıeti­niń ózge ókilderi sııaqty Abaı jáne onyń shyǵarmalaryn Túrkistan halqynan meılinshe jyraq ustaýǵa tyrysýda. Bul kúnderi orystyń kez kelgen ultshyl aqyn-jazýshysynyń eńbegin tabý­ǵa bolatyn Túrkistanda Abaı­­­dyń shyǵarmalaryn kezdes­tire almaısyz. Munyń sebebi de bel­gili orys ultshyldyǵy!» dep kúıingen Tahır Shaǵataı, sóz so­ńynda Abaı shyǵarmalarynyń halyq jadynda máńgi saqta­laryna senim bildiripti. Onyń piki­rinshe, «qanshama shekteý qo­ıylǵanymen, halyq rýhynyń shoqtyǵy bıik týyndysy bolǵan shyǵarmalar eldiń júreginen berik oryn alyp, jasampazdyǵy arta bermek!».

Sáýegeılik tanytqan avtor­dyń pikiri aına-qatesiz keldi. IýNESKO sheńberinde atap ótiletin aqynnyń 175 jyldyǵy qar­sańynda Abaıdyń óleń-jyr­laryn qalyń qazaǵy ǵana emes, álemniń túkpir-túkpirinde jat­qa aıtyp jatqan jurtshylyq munyń aıǵaǵy! Degenmen osy tusta oılanatyn jaıt ta joq emes. Sonyń biri – Abaıdy aýda­rý máselesi! Álem tilderin aıt­­pa­­­ǵan kúnde, Abaı myna ir­ge­­degi qanattas jatqan baýyr­las qyrǵyz, túrkimen, ázer­baı­jan, túrik tilderine áli kúnge durys aýdarylǵan joq. Byltyr О́zbekstandaǵy Abaı jylyna oraı aqyn jyrlarynyń tár­ji­malanǵanyn estidik, biraq onyń sapasy qandaı ekenin bil­meımiz. Bir biletinimiz, túrik tili­ne aýdarmasy syn kóter­meıdi! Sol sııaqty Muhtar Áýezov­tiń «Abaı joly» da qaıta aýda­ryl­ǵan joq. Endeshe, Túrki­stan­nyń bas aqynyn túrki jurty qalaı tanı­dy? Bul oraıda biz Abaı­dyń áýeli qazaqqa, sodan keıin tamyrlas, týys jurttar­ǵa qajet ekenin basa aıtqymyz keledi.

Osy oraıda, maqala avtory týraly qysqasha maǵlumat bere ketkendi jón kórip otyrmyz. Mustafa Shoqaıdyń emı­grasııadaǵy senimdi serigi ári shy­naıy shákirti bola bilgen Tahır Shaǵataıdyń ulty ózbek. 1902 jyly Tashkent qalasynda týǵan Tahır Shaǵataı áýeli Tash­kenttegi jádıt mektebinde bilim alyp, sodan keıin Ýfadaǵy áıgi­li Ǵalııa medresesinde oqyp, bili­min odan ári tereńdete tú­sedi. Qos tóńkeris bolǵan alasapy­ran ýaqytta Ázerbaıjan hal­qy­nyń azattyq úshin kúresine qa­tys­qan Shaǵataı, Túrkistanda Keńes ókimeti ornaǵannan keıin Almanııaǵa attanady. Túrki­stan­nyń táýelsizdigi úshin kúrestiń órisi tarylyp bara jatqanyn sez­gen Turar Rysqulov pen Faı­zolla Qojaev 1922 jyly Alma­nııa men Túrkııaǵa daryndy, qabi­letti hám ultshyl jastardy oqý­ǵa jibergen bolatyn, Tahır Sha­ǵa­taı osy toptyń quramynda Ber­lın qalasyna kelip, fıloso­fııa, sosıologııa jáne ekonomıka negizderinen dáris alady. So­sıo­logııa salasynda 1931 jyly dok­torlyq qorǵaǵan Shaǵa­taı, soǵys­tan keıingi jyldarda Túr­kııa Respýblıkasynyń asta­­na­sy Ankara qalasyndaǵy ýnı­­ver­­sıtette professor bolyp qyzmet atqarady. Mustafa Shoqaı­­dyń murasyna barynsha adal­dyq tanytqan ǵalym «Iаsh Túr­ki­stan» serııasy boıynsha Túrkistan jáne Mustafa Shoqaı týraly birneshe kitap shyǵarady. Ol kitaptar da qazaq tiline aýdarylyp, jaryq kórýi tıis dep oılaımyz.

Biz uly Abaı murasy jaıynda Alashtyń arystarynan keıin lebiz bildirip, ǵylymı negizde pikir aıtqan, shetelde júrip abyz aqynnyń shyǵarmashylyǵyna ádil baǵa berýge umtylǵan pro­fes­sor Tahır Shaǵataıdyń esimi aba­ı­taný tarıhyna alǵash­qy­­lar­­dyń biri retinde enip, onda la­ıyqty ornyn alatynyna kúmán keltirmeımiz.

 Darhan QYDYRÁLI