О́tken aptada The Wall Street Journal gazeti AQSh-tyń Grenlandııany menshiktep alýǵa múddeli ekenin habarlaǵan. Aldymen mundaı pıǵyldyń baryn Aq úıdiń ekonomıka jónindegi keńesshisi Larrı Kýdloý rastady. Keıinirek AQSh prezıdenti Donald Tramptyń ózi jýrnalıstermen sóıleskende Grenlandııaǵa strategııalyq jaǵynan qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵandaryn, satyp alýǵa árekettenip kóretinderin, biraq bul kezek kúttirmeıtin másele emes ekenin aıtqan.
Alpaýyt eldiń eń alyp aralǵa kóz alartqany týraly aqparattar álemdik baspasóz betterinde jeldeı esti. Mundaı ıdeıany sandyraqqa balap, Grenlandııa men Danııa narazylyǵyn bildirdi. Atalǵan araldy avtonomdy aımaǵy dep biletin Danııanyń premer-mınıstri Mette Frederıksen bul usynystyń oıǵa qonymsyz ekenin aıtyp, D.Tramptyń jaı ázili bolar dep úmittenetinin jetkizdi. Buǵan qosa Danııanyń belsendi azamattary Aq úı ıesiniń aqylynan adasqanyn, araldy satyp alý jospary orynsyz bastama ekenin málimdedi.
Sonymen qatar Grenlandııa bıligi de qaǵys qalmaı, mundaı usynysty qabyl almaıtyndaryn ashyq bildirdi. Grenlandııanyń premer-mınıstri Kım Kılsen araldyń satylmaıtynyn, biraq basqa eldermen, sonyń ishinde AQSh-pen de ekonomıkalyq yntymaqtastyq ornatýǵa daıyn ekenin aıtty. Araldy satyp alý tóńiregindegi osyndaı qyzý talqylaýlardan soń taraptardyń arasynda salqyndyq paıda bola bastady. Aldaǵy 2 qyrkúıekte Danııa hanshaıymy II Margreteniń shaqyrýymen D.Tramptyń Kopengagenge resmı sapary josparlanǵan edi. Biraq Danııanyń dámesi zor qonaqqa araldy berýge qulyqty emes ekenin ańǵarǵan AQSh prezıdentiniń arqasy qurysyp qaldy. Sóıtip D.Tramp Twitter-degi paraqshasynda Danııanyń erekshe el ekenin aıta kele, premer-mınıstr M.Frederıksenniń Grenlandııany satyp alý jaıynda talqylaýǵa nıet tanytpaǵanyn eskerip, eki aptadan soń josparlanǵan kezdesýin keıinge shegeretinin jazdy. Al muny Danııa úkimetiniń basshysy tańdanyspen ári ókinishpen qabyldap, ortaq qyzyǵýshylyqtaryn talqylaý úshin uıymdastyrylǵan bul shaqyrtý áli de kúshinde ekenin málimdedi. Sondaı-aq Danııanyń burynǵy syrtqy ister mınıstri Ýffe Elleman-Iensen AQSh prezıdentiniń bul áreketin hanshaıymǵa qurmet kórsetpeý dep baǵalady.
Grenlandııany satýǵa úzildi-kesildi qarsylyq bildirgenge qyryn qabaq tanytqan D.Tramp munymen qoımaı, Danııanyń baı el bola tura NATO shyǵyndarynyń 1,35%-yn ǵana óteıtinin, 2% deńgeıinde emes ekenin aıtyp, qatty synǵa aldy.
Munyń aldynda AQSh prezıdenti Danııa Grenlandııany qamtamasyz etý úshin jyl saıyn 700 mln dollar shyǵyndaıtynyn, biraq bul araldyń jaǵdaıyn ońaltýǵa jetkiliksiz ekenin, ony satý biraz júgin jeńildetetinin aıtqan. Onyń bulaı sóıleýine negiz bar. О́ıtkeni «The Washington Post» gazeti D.Tramptyń Danııaǵa Grenlandııa úshin jylyna 600 mln dollar tóleýge daıyn ekenin habarlady. Alaıda, jalǵa alýdyń merzimi naqty kórsetilmegen.
AQSh-tyń Grenlandııa qoınaýyndaǵy tabıǵı resýrstary úshin qyzyǵyp otyrǵany aıtylady. 2018 jyly amerıkalyq ınjenerler aralda zertteý júrgizip, shamamen 50 mlrd barrel munaı tapqan. Buǵan qosa aral kómir, myrysh, mys jáne temir sııaqty paıdaly qazbalarǵa baı. «Financial Times» gazeti Grenlandııanyń mıneraldy jáne qorǵanys aktıvteriniń jalpy qunyn 1,1 trln dollarǵa baǵalaǵan.
Jalpy tarıhqa kóz júgirtsek, AQSh Atlant jáne Soltústik Muzdy muhıt arasynda ornalasqan araldy satyp alýǵa birinshi ret talaptanyp otyrǵan joq. Buǵan deıin 1946 jyly memleket basshysy Garrı Trýmen Grenlandııa úshin Danııaǵa 100 mln dollar usynǵan eken. Al 1967 jyly Danııa tarapy AQSh-tyń Memlekettik departamentiniń osy ispettes usynysynan bas tartqan. Ol kezde bul mámilege kórshi Islandııany qosyp alý da kirgen edi.
Jańa jerlerdi satyp alý arqyly aýmaǵyn keńeıtý Qurama Shtattardyń tájirıbesinde burynnan bar. Sol Danııadan 1917 jyly Vırgın araldaryn 25 mln dollarǵa satyp alǵan. Odan árirek 1867 jyly Reseıden 7,2 mln dollarǵa Alıaskany, 1803 jyly Fransııadan 15 mln dollarǵa Lýızıana aýmaǵyn menshiktedi.
