Adam degen dańqym bar

Bilimge ǵana umtylǵyn,

Quly bolma qulqynnyń.

Júsip Balasaǵun

(H ǵasyr)

Nur-Sultan

qalasyna meni Abaıdyń 175 jyl­dyq mereıtoıyn ótkizý jónindegi mem­le­kettik komıssııanyń otyrysyna sha­qyr­ǵan. Májilis bitken kúni jedel Semeıge ushtym. Toqsan tórt jasynda qaıtys bolǵan sheshemniń qyrqyn ótkizý kerek edi. Aıaýly anamnyń aqyldy janary meni otyz segiz kún boıy selt etpeı baǵyp turǵan. Semeıden Nur-Sultanǵa barýǵa úıde ushyp júrgen jany razy bolmasa da, Abaı babasynyń jolyna qaıda da kóldeneń tura alsyn. «Allanyń ózi de ras, sózi de ras» – dep tolǵanǵan babasyna qarsy turý ımansyzdyq bolar edi. Memlekettik komıssııany ótkizgen basshy adamdar, dalbasa sózge des bermeı, shymyr, oıly tilekterge arqa súıegen. Bul komıssııanyń alǵashqy otyrysy bolatyn. Sodan da árkim óz oılarymen álek bolyp, tegeýrindi, ashyq, aıqyn oılaryn keıinge qaldyrǵan. Árkim óz oılaryn ońashada elekten ótkizýdi kózdegen. Bul durys sheshim bolatyn.

Abaı babamnyń 150 jyldyq mereıtoıy qalaı ótkenin men jaqsy bilemin. Uly qazaq aqynynyń toıyna arnap Abaı men Shahkárimniń basyna záýlim eskertkish ornatyldy. Alyp dalada appaq alyp qos kúmbez kóz tartady. Ádemi kitaptary kóp tırajben jaryq kórdi. Abaıdyń óleńderi men qarasózin Halyqaralyq Abaı klýby orys, aǵyl­shyn, fransýz, nemis tilderinde kitap qylyp basty. Álemniń ataqty aýdarmashylary aqyn shyǵarmalaryn kelistirip aýdardy. Londonda Abaı úıin ashtyq. Oǵan da jıyrma bes jyl ótipti. Kelesi jyly Abaı babamyzdyń 175 jyldyǵyn atap ótpekpiz.

Biz Abaı Qunanbaıuly týraly Muhtar Áýezovtiń ataqty «Abaı joly» ro­ma­­nynan oqydyq. Táken Álim­­qulovtyń «Jum­baq jan» atty kó­lem­di essesin de qýana qarsy alǵanbyz. Baspalar Abaı shyǵar­malaryn kitap qylyp basýdaı-aq basýda. Mádenıet mınıstrligi de Abaı­dyń tvorchestvosyn elge keńirek taratýdan talǵan emes.

Men Londonda Abaı úıin ashar aldyn­da da, ashqan soń da, eńbekterin orys, aǵylshyn, nemis, fransýz tilderine aýdar­ǵan soń da, Abaı babamnyń rýhanı ustazy kim? Qandaı kitaptar oqydy (orys jazýshylarynyń kitaby emes)? Sol kitap­tardyń aty qandaı edi? Avtor­lary kim edi? degen suraqtarǵa qama­lyp áýrege túse­tinmin. Janym qına­­latyn. Abaıdyń uly­lyǵyn uǵý úshin, oqyǵan kitaptarymen tany­sý kerek edi. Abaı romany boıynsha, baba­­myz­dyń oqyǵany orystyń uly aqyn­da­ry – Pýshkın, Lermontov, Krylov. Abaı babam­­nyń janyna qorek bolǵan qandaı kitaptar? HIH ǵasyrda Deshti-Qypshaq dalasyndaǵy medreseler­de kimderdiń kitaby oqyldy? Qandaı pán­der júrgizildi?

Buhara men Samarqandqa arnaıy bardym. Dýshanbede boldym. Din adamdarymen sóılestim. Biraq suraqtaryma dáleldi jaýaptar taba almadym. О́z betimmen kóne shaǵataı, parsy, arab kitaptaryn oqý­ǵa til bilmedim. Birde Londondaǵy Bı-Bı-Sıde isteıtin aqyn dosym Ravıl Býharaev meni Qazannyń myń jyldyq me­reı­toıyna shaqyrdy.

Ravıldiń ákesi meni toqsan jastaǵy burynǵy Qazannyń ımamymen tanys­tyrdy. Janymdy jegen suraqtarymdy ımamǵa qoıdym.

– Erteń kel, – dedi ımam. – Men biraz qaǵazdardy, kitaptardy aqtaryp kóreıin.

Júregime úmit uıalady. Túni boıy uıyqtaı almaı dóńbekship shyqtym. Erteńinde Ravıl ekeýmiz ımamnyń úıine bardyq.

– Joǵarylańdar, otyryńdar. Áýeli shaı isheıik. Sender qonaqsyńdar. Ravıl­di kór­megenime de otyz jyl ótti bilem.

– Qyryq jyl boldy, – dedi Ravıl.

– Ýaqyt jelden de jyldam, – dedi ımam.

Shaıdan soń úlken ústel basyna jaı­ǵas­tyq. Ústeldiń ústi kóne kitaptar men kóne jazbalarǵa tolyp tur edi.

– HIH ǵasyrda Ortalyq Azııa, Deshti-Qypshaq dalasyndaǵy med­re­­selerde shákirtter kóterińki bilim alǵan. Keıbir pánderdiń atyn jazyp alyń­dar. Arab fılologııasy. Parsy fılologııasy. Túrik fılologııasy. Quran. Qurandy talqylaý. Quran tafsır­la­ry. Paıǵambardyń hadısteri. Imam Aǵzam Ábý Hanıfanyń musylmannyń teologııalyq jáne quqyqtyq oqýlary, Nasaafıdiń «Senim sımvoly» kitaby. Sonymen birge sopylardyń da oqýlary ótkizilgen. Shákirtter kóp oqý oqyǵan. Imam Aǵzam Ábý Hanıfanyń eńbekteri keń tarady. Qyzyldar kelgen soń, medreseler, meshitter jabyldy. Quran qýdalandy. Shyǵys bilimi zyndanǵa tas­taldy, – dep bógeldi ımam. – Kóne kitap­tar Qazaqstanda da kóp bolar. Bizde de kóp. Biraq olardy oqıtyn adam joq. Bizder jalqaýmyz. Erinshekpiz. Búgingi jas­tarǵa kitap keregi joq. Olardyń ómi­ri tele­fonǵa qadalyp otyrý ǵana. Biz bir álembiz, jastar ekinshi álem. Birimizdi biri­miz uqpaımyz.

Endi uqpaıtyn da shyǵarmyz, dep oıladym. Bul jan túrshigetin oı edi.

Qazannan Londonǵa ushyp bara jatyp Abaı Sharıǵatty (zań) ótti, Tarıhatty (jol) ótti, Maǵrıfatty (Allany taný) ótti, nege aqıqatty ótpedi dep oıladym. Bul da mazasyz, kóńil alańdatar, jan qınar suraq edi. Omar Haııam da, Abaı da aqı­qatty ótpedi. Uly aqyndardan aqı­qat­ty ótken jalǵyz Djalaleddın Rýmı ǵana edi. Aqıqatqa sopylyq arqy­ly ǵana jetý múmkin. Aqıqat besigi – sopylyq. Endi Omar Haııam men Abaı sopylyqqa nege jetpedi? dep qınala oılaı bastadym. Jaýa­byn taba almadym. Basym aınaldy.

Birneshe mınýttan soń, Semeıdiń áýejaıyna qonamyz, – dep eskertti stıýardessa.

Semeıge

shesheme kóńil aıtýǵa Sibir elinen túrki tildes – ıakýt, hakas, týva, sibir tatary, sibir noǵaıy – bir top jazýshy, ǵa­lym dostarym arnaıy keldi. Bul top óz elde­riniń búgingi kúngi klassıkteri, belgi­li tul­ǵalary bolatyn. Olardyń ishinde Moskva­nyń ádebıet ınstıtýtynda meniń proza semınarymda oqyǵan shákirtterim de bar edi.

Olardyń qaı-qaısysy da, Abaıdy qazaqtyń danyshpany, kemeńgeri, rýhanı kóshbasshysy sanaıtyn sanaly sýretkerler bolatyn.

Men olardy Jıdebaıǵa, Shyńǵys taýyna bastap apardym. Máskeýde oqtyn-oqtyn kezdesip qalǵanda, Jıdebaıǵa bizdi shaqyryńyz – dep qolqalaýshy edi. Sol tileýdiń joly sheshemniń qyrqyn ótkizgen soń tústi.

Jıdebaıdyń

ystyqtan sarǵaıyp ketken keń qory­ǵyn­da boı kótergen appaq qos kúmbez saǵym qushaǵynda erkin teńselip tur edi. Bıik kúmbezder Abaı men Shahkárimniń asyl eskertkishi bolatyn. Janym saıa tap­paı jalǵyzdyqtan jabyrqaǵan ke­zim­de, kúpti kóńilge jubanysh tabar jerim Jıde­baı ǵana. Abaı babamnyń «myń­men jalǵyz alystym kiná qoıma» – dep kúńi­re­netin tusy da osy Jıdebaı qoryǵy bolǵan.

Alyp appaq kúmbezder saǵym qusha­ǵyn­da terbele teńseledi. Ystyq kún astynda Jıdebaı qoryǵy alyp muhıt, al qos appaq kúmbezder sol muhıt ús­tin­de júzip kele jatqan alyp keme sııaq­ty kórinedi.

– Birde-bir halyq óz elinde aqyndaryna dál osyndaı ǵajap eskertkish turǵyzyp kórgen joq, – dedi ıakýttyń úlken jazýshysy, oıshyly Nıkolaı Logınov. Bári keliskendeı bolyp bas ızesti.

– Bul ǵajap kúmbez eskertkishtiń eki kemshiligi bar, – dedim.

Olar maǵan ańtaryla qarap qaldy.

– Birinshi kemshiligi, uly Abaıdyń qabirin sıpap oıǵa berilip otyra almaı­syń. Ekinshi kemshiligi, záýlim eskertkishtiń astynda úlken kitaphana bol­ýy kerek edi. Oǵan aqsha da bólingen. О́kinishke qaraı, ony el qazaqtary turǵyza alma­dy. Osy eki ókinish meniń janymdy jeıdi, júregimdi qajytady, – dedim.

Meniń dostarym úndegen joq. Meniń oıymdy olar únsiz uqqan. Sonan da meniń júregimdi jaralaǵylary kelmegen.

Sibirlik ádebıetshiler mundaı eskert­kish dúnıede joq. Aqynǵa degen qurmet osyndaı-aq bolsa kerek desken.

– Aqynǵa kórsetiler eń úlken qurmet, aqynnyń sózin sanasyna jetkizip, júre­gi­nen ótkizer oqyrman túlep, shyńdalyp shyǵýy bolyp tabylady. Aqynyn tany­ǵan halyq – kıeli halyq. Aqynyn tany­ma­ǵan halyq, kıesinen aıyrylǵan tobyr ǵana!

Meniń qonaqtarym úndegen joq. Sar­ǵaı­ǵan Jıdebaı jazyǵyna olar ta­ma­­­sha­­laı qadala qarap qalǵan. Al olar­dyń júreginde týǵan halyqtaryna degen suraqtary dúr kóterilip ketkenin meniń janym sezgen. Túbimiz túgesilgen, tamy­rymyzǵa balta tıgen, jaryqshaq túsken, qıraǵan túrki álemniń sharshap-shaldyqqan urpaǵy Jıdebaıdaǵy Abaı­dyń alyp eskertkishiniń aldynda únsiz tur edik.

Eki kún Shyńǵystaýdyń ishine enip alyp erkin araladyq. Shyńǵyshannyń áske­rinen qalǵan molalaryn kórdik. Tasqa salynǵan kóne sýretterdi tama­sha­ladyq. Keń jazyqta, kimder ákelgeni belgisiz, alyp tastar kózge urady. Shah­ká­rim babamnyń Saıat qorasynan jarty buryshy ǵana qalǵan úı ornyn kórsettim. Otyz jyl boıy súıegi qurǵaq qudyqta qalǵan, alpys jyl boıy eńbekteri týǵan ádebıetinen alastatylǵan, uly aqyn, tereń oıshyl adamnyń jıyrma jyl ońashada kún keshken, turǵan, eńbek jasa­ǵan úıin qaıta kóterip, qalpyna keltirýdi oıyna almaǵan tobyqtylarǵa yzam keletin. Tobyqtynyń úlkenderine de aıt­tym, jastarynyń esterine de saldym, eshqaı­sysy qozǵalmady. «Abaı qor elde týyp, qor elde óldi» – dep qapa shekken Shahkárim óziniń de qor elde týyp, qor elde óletinin bilmedi. Bilse de jurtyn jamandyqqa qımaǵan bolar. Eliniń janyn qınaǵysy kelmegen bolar. Orystyń quldyǵynda, belsendi esýas qazaqtardyń qorshaýynda qalǵan esti adam ne aıtpaq? Ashtyqtan qyrylyp jatqan halqyna pana bola almaı qan jutqan asyl aqyn kimge shaǵynbaq?!.

Abaıdyń 100 jyldyǵyn, 125 jyl­dy­ǵyn, 150 jyldyǵyn, endi mine 175 jyldyǵyn toılamaqpyz. Alaıda júz jyl boıy qazaq uly aqynnyń ata-baba­synyń basyna baryp minájat etpep­ti. Abaıdyń atasy О́skenbaı da, ákesi Deshti-Qypshaqtyń aǵa sultany bol­ǵan Qunanbaı da, balalary da Bórli qoryǵynda jatyr. Qazaq eliniń basshylary, Semeıdiń el ustaǵan atqaminerleri tobyqtynyń panteonyna baryp quran oqymapty. Osydan keıin biz qalaı el bolamyz? Qalaı halyq bolyp jarytamyz? О́ksigen ókinishten ólerdeı bolyp aza tartqannan basqa bizdiń qoldan ne keledi?.. Túk te kelmeıdi... bo­ıyna qasıet qonǵan oıly adamdar aıtýdaı aıtty, el basylary bizdiń sózimizdi de, ózimizdi de ne qylsyn?..

Jan qınaǵan qapaly oılarymmen, qasyma ertken dostarymmen bóliskem joq.

Shermende bolǵan túrki urpaǵynyń bir top ókili Shyńǵystaýdyń shyńyna shyǵyp tursa da kóz jasyna erik bermedi, ishten tynyp sabyr saqtady.

Abaı beıiti

Atam, maǵan birde, sen daıyndal, menimen birge Jıdebaıǵa barasyń, dedi.

– Siz aýyryp júrsiz ǵoı, – dedim.

– Iаdrolyq synaqtar bizdiń túbimizge jetti... – dep bógelip baryp, – Abaı atamnyń basyna baryp túnep qaıtqym keledi. Osy sen neshege keldiń?..

– Osy kúzde on úshke tolamyn.

– On úshte otaý ıesi deıdi qazaq. Sen endi úlken jigit boldyń. Menimen birge júr.

– Mashınamen baramyz ba?..

– Júregimdi týlatqan oılarymdy Abaı atama aıtpaqpyn. Bu kúni kóńildi kúm­bir­letken muńyńdy bóliser bu aýylda adam da qalmady. Atom bombasy qatarymdy qaýsatyp, jalmap bitti. Kók atymdy jegip, arbamen baramyz.

Eki kúnnen soń Qaraýyldan Jıde­baı­ǵa arbamen júrip kettik. Keshke qaraı Jıdebaıǵa jettik. Jol boıy atam til qat­qan joq. О́z oıymen ózi boldy. Men de atam­nyń mazasyn almadym.

Abaı atamyzdyń tórt qulaqty beıi­ti­ne jetip toqtadyq. Atam kók atqa shider salyp qoıa berdi. О́zi beıittiń ishine enip, qatqyl topyraqty alaqanymen uzaq sıpalap otyrdy. Men de atamnyń tizesin basyp, qasyna jaıǵastym. Atam bir ýys topyraqty alaqan arasynda ýqalap únsiz qalǵan. Biz solaı uzaq otyrdyq. Onan soń atam namaz oqydy. Uzaq oqydy. Sálden soń oń qabattan Sholpan juldyz kórindi, sonda ǵana atam maǵan burylmastan:

– Ot jaq. Sháýgim qoı. Jolǵa alǵan tamaqty yńǵaıla. Bar, bara ber. Meni Abaı atammen jalǵyz qaldyr, – dedi.

О́zi sol maldas qurǵan qalpy qozǵal­ǵan joq. Qaıta-qaıta molanyń qatqyl salqyn tartqan topyraǵyn sıpalaýyn toqtatpady.

Men qarańǵyda túrtpektep júrip ot jaqtym. Mosyǵa sháýgim qoıdym. Tórt qulaqty beıitter tún ishinde úreı shaqy­ryp tur edi. Men arbanyń ústine dastarqan jaıyp, jolǵa alyp shaqqan baýyrsaq pen etti qoıdym. Atamnyń ótkir pyshaǵy aı astynda jarqyrap kórindi. Shaı burqyrap qaınaǵan kezde, beıitten atam shyqty. Qolyna sý quıdym. Onan soń atam et týrady.

– Sen otqa qurǵaq taldar tasta.

Qurǵaq taldar lezde ot alyp, mańy­myz­dy jaryq nurǵa bóledi.

Biz qap-qara aspan astynda keshki asqa otyrdyq. Qalyń shoǵyr bulttar to­lyq aıdy qaıta-qaıta búrkep jaýyp tastap otyrdy.

Atam ún-túnsiz óz oıymen ózi bolyp ketken. Azdan soń bulttar ydyrap, jaryq aıdyń munar sáýlesi qarańǵy dalaǵa ózgeshe óń berdi. Al meniń kózim jumylyp bara jatyr edi.

Tańmen talasa turǵan kezimde atamdy kóre almadym. Al ot janyp, sháýgim shýyldap qaınap jatqan.

Tórt qulaqty beıitterdiń ishinen atam kó­rindi. Qolyn artyna qoıyp aqy­ryn qoz­ǵalady. О́mirden ótken adam­dar­dyń basyna baryp namaz oqyp shyq­­qa­n­yn­ túsindim.

Tańǵy as ústinde atam maǵan tústeı qarap alyp:

– Bul jerde Abaı atamyzben birge ájesi, analary jatyr. Qasıetti adamdar edi ǵoı, nesin aıtasyń!.. – dep bógeldi. – Solarmen arnaıy qoshtasýǵa keldim. Abaı atańa úkimet úlken eskertkish ornat­­paq. Ol eskertkishti ornatsa, qabiri tas­­tyń astynda qalady. Al biz qaıtyp Abaı­dyń qabiriniń topyraǵyn sıpaı almaı­­myz. Bul kúná bolady. Maǵan tórt qulaq­ty beıit kóterińder. Qabirimdi tas­pen jaýyp tas­tap júrmeńder. Bildiń be?

– Bildim ata.

– Qabirimniń topyraǵyn sıpaýǵa kelip-ketip júr. Men seni o dúnıede de kó­rip turamyn. Senemisiń maǵan?!.

– Senemin ata.

Abaı atamyzdyń qabirin sıpap oty­ryp, Abaı atam shynynda da atam ekeý­mizdi kórip tur ma, dep shoshyna oıla­ǵa­nym esimde.

Sol jyly qysta atam ómirden ótti. Jan adamǵa til qatqan joq. Sóıleýge sha­masy jetpeı, bir jutym sýdy juta almaı qatty qınalǵan. Jastyq astynan ázer qınala alyp shyqqan úlken qoljazbany maǵan berdi.

– О́ziń saqta, – dedi. – Eshkimge kór­set­pe. Kezi keledi bul qoljazbany sol kezde esti adamnyń birine kórsetersiń. Men jınaǵan kóne kitaptar men Qurandy da kóziń­­nen tasa qylma. Kózińniń qara­shy­­ǵyn­daı saqtap baq. Qoljazba Shah­ká­rim qajynyń óleńderi edi. Al taramys saýsaqtary qolymdy aıalaı sıpaı ber­ge­n­in men áli sezemin.

Semeıge

tamyzdyń ortasynda qaıta soqtym. Mem­lekettik komıssııaǵa aıtqan oı-piki­rim­di taǵy bir qadaǵalap, oı tolǵa­mym­dy taǵy bir teksergim kelgen. Bul Semeı, men týǵan, jastyq shaǵym, azamattyq tany­mym, alǵashqy eńbek jolym, alǵashqy áńgi­melerim dúnıege kelgen ystyq, kıeli uıa.

Al búgingi Semeı bólek orta. Bar baı­ly­ǵynan aıyrylǵan, kelisti kelbetin jo^­ǵalt­qan, boıyna bitken asylyn ur­lat­­qan júdeý qalashyq qana. Bárin ur­lat­­sa da jany men rýhyn urlatpaǵan qaısar el. Jaqsyǵa tabynbaǵan, jamanǵa jalynbaǵan qasqyr júrekti halyq. Áýe­jaı­dyń qarsy aldynda tabloıdqa boıaý­men salynǵan úsh beıne kórinedi. Olar qazaqtyń sóz óneriniń kósemderi Abaı, Shahkárim, Muhtar. Úsh alyp tulǵa. Úsheýi de tektiler tuqymynan. Sol úsheýi esh janǵa ishin bermeı, syr ashpaı, tabloıdtan sizge sabyrly keıippen týra qaraıdy. Men olarǵa týra qaraýǵa dátim shydamaı, kózim­di tómen salyp kettim.

Qalanyń ortasyndaǵy úıime keldim. Osydan dál eki jarym aı buryn osy úıden o dúnıege anamdy attandyrǵam. Tanadaı tynyshtyq tunǵan úlken páterde men jalǵyzbyn. Bul páterge ákem de, anam da, úsh inim men jalǵyz qaryndasym da qaıtyp oralmaıdy. Olar kelmeske ketip, meni jalǵyzdyq atty zyndanda qaldyrǵan. Tórde ákem saldyrǵan Abaı babam­nyń portreti ilýli tur. Dál osy páter­de Abaı da jalǵyz edi.

Kitap sóreleriniń eń joǵarysynda jıyrmasynshy ǵasyrdyń basynan marqum Moldabergen atam jıǵan kóne kitaptar kórinedi. Quran da sonda, shaǵataı, arab, túrik tilindegi, tóte jazýdaǵy, latyn qarpymen basylǵan Alash arys­ta­rynyń kitaptary qol jetpeıtin bıikte jaıǵasypty. Endi ol kitaptardy aqta­ra­tyn bul páterde menen basqa jan joq.

«Kókirekte sáýle joq, kóńilde senim joq. Qur kózben kórgen bizdiń haıýan maldan ne­miz artyq» (jetinshi sóz) dep Abaı baba­myzdyń qınalǵany qaıda?

Bılik taqta, halyq taqyrda jaıǵasqan arsyz zaman. Ar-ujdandy adamzattyń darǵa asqanyna talaı zaman ótti. Búgingi adamdar ar-ujdansyz-aq ómir súrýde.

Ábish Kekilbaevpen Nur-Sultandaǵy úıin­de kezdeskenimizde Abaı týraly syr bó­lis­­kenbiz. Ár sózin oılanyp, salmaqtap ba­ryp sóıleıtin Ábekeń:

– Abaı ómirden ótkeli júz jyldan asty. Al bizder, Abaıdaı ǵulamanyń jaz­ǵan­daryn uǵyp, aıtqandaryn janymyzǵa jet­kizip kórmeppiz. Abaıdyń «qor elde týyp, qorlyqpen ólgenin» óz atań Shah­ká­rim qajy da kóz jasy kól bolyp aıtqany qaıda?..

– Qımas jandy qınap óltirdik qoı, Ábeke. Abaı atam On birinshi sózinde «...Anttyń, serttiń, adaldyqtyń, uıattyń bir toqtaýsyz ketkeni me?» dep jurtyna aıaýsyz suraq qoıǵan. Esersoq jaýlary osy sózi úshin de Abaıdy keshirmegen. О́zderi ólgenshe Abaıdy tabalaýlaryn bir toqtatpaǵan. О́zderi ólgen soń, olardyń soıylyn urpaqtary kótergen.

Ábekeń úndegen joq. О́z oıymen ózi bolyp, jalǵyzdyq qoınaýyna túsip júre bergen. Álden soń ǵana baryp aqyryn sóılep ketti.

– Rollan, Abaıdyń «Zaman aqyr jastary» degen úlken bir tomdyq ádemi, kelisti kitabyn maǵan qadaǵalap oqýymdy surap bergensiń. Men muqııat oqyp shyqtym. Keıbir sózderin jóndegen boldym. О́ziń kór. Durys deseń qabylda. Kelispeseń qabyldama. Tekstologııa degen úlken ǵylym.

– Aqynnyń kitabynyń tekstologııasyn aqyn qaraǵan durys, – dedim.

– Bul sózińde jan bar. Biraq, aqyn ǵalym emes. Abaıdyń bir tomdyǵyn óziń shyǵardyń, óziń qaıtadan qolyńa qaryndash alyp qarap shyq. Durys-aý degen kezińde jaqsy jigitterińe oqýǵa ber. Kóńilge qaramaı shyndyqqa júginińder de. Bul Abaıdyń teksti ǵoı. Senderden keıin eshkim qaramaıdy. Qarasa búldiredi. Qazaqtyń sózdigin durystap jasaı almaǵan qazaqtan ne suraısyń? Osynyń bári eldiń kóńiline qaraǵanymyzdyń kesiri. «Qolymdy mezgilinen kesh sermedim» degen Abaıdyń sózi basymyzǵa keldi de tas-talqanymyzdy shyǵarǵanyn endi ǵana túsindik. Kesh túsindik. Allanyń jazymyna ne isteımiz?..

– Ábeke, Asqar Egeýbaev túzep, men sońynan taǵy bir qarap  suryptaǵan teks­ter mende bar. Sony da qaıta qaraımyn.

– Jerine jetkize qara. Bar aqylyń men qýatyńdy Abaı atańnyń óleńderine sal.

– Qara sózine de salmaqpyn. Redaksııa ke­rek etetin tustary barshylyq. Uly Abaı poezııa taǵynan tabytqa qulaı­tyn­dar­dan emes.

– Durys aıtasyń. Bul sóziń oıǵa qondy.  

– Jolyń bolsyn, Rollan. Qudaı qoldasyn seni. Áýlıe atań jelep-jebep júrsin!.. – dep Ábish aǵam maǵan bata bergeni áli esimde.

Qadirli Ábekeń kóp uzamaı qaıtys boldy.

Qarańǵy tústi. Bólmede sham jaqqam joq. Sol qarańǵy bólmede ózim úsh tilde shyǵarǵan Abaı babamnyń «Adam degen dańqym bar» kitabyn keýdeme basyp, únsiz otyra berdim.

Deshti-Qypshaqtyń júregi de, jany da, rýhy da, týy da – aqyn Abaı. Abaıdyń sózi júrekten júrekke jetedi.

Abaıdyń sózi men oıy bizge sonysymen qymbat. Abaıdyń ańsaı arman­daǵany halqynyń baqyty boldy. Sol bolashaqtan tosqan baqytqa, qazaq eńbek­pen, rýhanı tolysýmen ǵana jete­ti­nin Abaı bildi.

On toǵyzynshy ǵasyrda Abaı babam jalǵyz edi.

HHI ǵasyrda esti qazaqtar da, jalǵyz­dyq atty qudyqta jantalasýda.

Qarańǵy bólmede esti jalǵyzdardyń da ıt qurly baǵasyn boldyrmaı, tyǵy­ryq­qa tiregen qaıran da, qaıran zaman-aı!.. dep boıynan tegeýrindi tirek taba almaı alasurǵan –

Rollan SEISENBAEV