Osy yntymaqtastyqqa oraı T.Júrgenov atyndaǵy О́ner Akademııasynyń Sándik Qoldanbaly óner kafedrasynyń dosenti Estaı Daýbaevtyń jetekshiligimen tarıhı-mádenı mańyzy bar ortalyqtardy birqatar jumysynyń júzege asqandyǵyn aıta ketý lázim. Osyndaı ıgi sharýanyń barysynda ishki (Bókeı) Orda tarıhyndaǵy Han mórleri bul kúnde tarıh sahnasyna qaıta oraldy. Estaı Daýbaev aǵymdaǵy jyly maýsym aıynda Bókeı han móriniń, Shyǵaı sultan móriniń, 13 tamyzynda Bókeı hannyń sultan kezinde qoldanǵan móri men Jáńgir han móriniń qaıta qalpyna keltirgen nusqalaryn Batys Qazaqstan oblystyq Han Ordasy tarıhı-mádenı, arhıtektýralyq-etnografııalyq mýzeı-qoryǵy qoryna tabys etti.
Estaı Daýbaevtyń «Han Ordasy» mýzeı qoryǵy qurylǵan kezeńde Jáńgir hannyń «Qarý jaraq palatasy» ekspozısııasyna qoıylǵan qarý jaraqtardy qaıta qalpyna keltirgen bolatyn. Sondaı-aq «Han Ordasynyń zergerlik buıymdary» ekspozısııasyn da jasaqtaǵan-dy.
Han mórleri basqa bılik atrıbýttary Han kótergen aq kıiz, Han taǵy, Hannyń asataıaǵy, Han baıraǵy sııaqty túpnusqasy saqtalmaǵan muralar qataryna jatady. Memlekettiliktiń tarıhyn aıǵaqtaıtyn, handardyń jarlyǵyn, qatynas hattaryn aıǵaqtaıtyn mańyzdy dálel mór bolyp tabylady. Mór soǵý isi asa jaýapkershilikti, aldyn ala ǵylymı-shyǵarmashylyq ázirlikti talap etetin is. Han mórlerin qaıta qalpyna keltirý jumysyna avtor aldyn ala ǵylymı zertteýler júrgizý nátıjesinde kelgen. Arheologııalyq qazbalardan tabylǵan mórler men buǵan deıingi qaıta soǵylǵan Abylaı han móri qaıta zerdelengen. Tarıh, etnologııa, muraǵattaný, mýzeıtaný, ónertaný, etnofolklor ǵylymdarynyń pánaralyq baılanysy negizinde júzege asty dese bolady. Pánaralyq baılanys qazirgi tańdaǵy ǵylymnyń óskeleń talaby. Etnograf ǵalym Táttigúl Qartaevamen birlesken pánaralyq zertteý júrgizý nátıjesinde mór tarıhy men onyń qoldanys aıasyna ǵylymı saraptaý jasaldy, arhıv qujattary, jazba derekter (Abý-l-Fazl Baıhakı, I.Kazansev, t.b.), gýmanıtarlyq ǵylymdar salasyndaǵy zertteýler (I.V.Erofeeva, N.Álimbaı, E.Sh.Shaımerdenov, Q.Omarhanov, V.L. Iаnın, t.b.), folklorlyq derekter, Shyńǵys han, Súleımen paıǵambardyń (keıin Sý patshasy Súleımen atanǵan) mórleri týraly ańyzdar saraptaldy.
Mórlik tańba bar mańyzdy qujattar QR Ortalyq memlekettik muraǵaty men QR Ortalyq memlekettik kınofotoqujattar jáne dybys jazbalar muraǵatynan qaralyp, pánaralyq baılanystyń nátıjesinde Han mórlerine qatysty mańyzdy ǵylymı málimetter aıǵaqtaldy. Nátıjesinde «Mór jáne mórli júziktiń tarıhı rekonstrýksııasy» atty ádistemelik ekskýrs ǵylymı aınalymǵa enip, ǵylymı týyndy avtorlyq quqyqpen patentteldi.
ALMATY
