Dollarsyzdandyrý: taıaqtyń eki ushy bar

Ulttyq banktiń statıstıkasyna súı­en­sek, 2019 jyldyń qańtar aıynda elde­gi ekinshi deńgeıli bankter men ózge de qarjy uıymdaryna depozıtke sa­lyn­ǵan qarajat 19 trln 242,1 mlrd teń­ge­ni quraǵan edi. Maýsym aıyndaǵy má­li­met boıynsha, arada alty aı ótkende je­ke tulǵalar men zańdy tulǵalardyń depozıtttegi aqshasy 17 trln 305,9 mlrd teńgege tómendegen.

Halyq dollardan bas tartyp jatyr

Depozıttegi aqshanyń azaıyp ketkenin ınflıasııanyń kúsheıgeninen kóretinder bar. Keı sarapshylardyń pikirinshe, jyl basynan beri Úkimettiń áleýmettik saıasatty kúsheıtýi nátıjesinde halyqtyń kirisi artqany, sóıtip azyq-túlik pen tur­mystyq tutyný taýarlarynyń qym­battaǵany qarapaıym halyqtyń bank shottaryndaǵy artyq aqshasyn jum­sa­ýy­na túrtki bolǵan.

Degenmen, bas banktiń málimetinshe, jeke tulǵalardyń depozıttegi aqshasy jyl basyndaǵy 8 trln 524,7 mlrd teńgeden maýsym aıynda 8 567,1 mlrd teńgege kóbeıipti. Bul kórsetkish aqpan aıynan beri turaqty ósip kele jatqanyn da aıta ketý kerek. Sondyqtan ınflıasııa halyqtyń «artyq aqshasyn» jep jatyr deýge negiz joq.           

Jeke tulǵalardyń teńgemen ashqan depozıtteri jyl basynda 4 trln 610,7 mlrd teńge bolsa, alǵashqy jarty­jyl­dyq­tan keıin 4 trln 680,2 mlrd teńgege jetti. Al shetel valıýtasymen saqtap otyr­ǵan aqshalary jyl basyndaǵy 3 trln 914 mlrd teńgeden maýsym aıynda 3 trln 886,9 mlrd teńgege azaıyp qaldy. Jyl basynan beri dollardyń teńgege shaqqandaǵy baǵamy 380-nen 386-387 teńgege óskenin eskersek, qarapaıym ha­lyq­­tyń shetel valıýtasymen jıǵan qory ájeptáýir ortaıyp qalǵany baıqa­lady.

Halyqtyń shetel valıýtasymen saq­ta­ǵan depozıtti azaıtyp, tól valıý­ta­myzdaǵy depozıtin kóbeıtkeni el arasynda ulttyq valıýtaǵa degen senimniń artqanyn kórsetkendeı. Onyń sebebi, jyl basynan tamyzǵa deıingi aralyqta teńge baǵamynyń salystyrmaly túrde turaqty saqtalýy da bolýy múmkin. Ekinshiden, Ulttyq banktiń sońǵy bi­rer jyldan beri júrgizip jatqan dollarsyzdandyrý saıasaty aıasynda teńge­niń bazalyq mólsherlemesi kóte­ri­lip, esesine shetel valıýtasyndaǵy jyl­dyq syıaqynyń tómendeýi halyqtyń shetel valıýtasyndaǵy depozıttiń jyldyq ósim mólsherin azsynýyna alyp kelgeni de anyq.

Bıznestiń depozıttegi aqshalary azaıdy

Dollarsyzdandyrý demekshi, Ulttyq banktiń «valıýtalyq patrıotızmi» el­de­­gi aqshanyń syrtqa aǵylýyna ákep soq­ty. Máseleniń tórkini joǵaryda aıtyl­ǵandaı, teńgeniń bazalyq mól­sher­le­me­siniń kóterilip, shetel valıýtasyna jyldyq ósimge shekteý qoıylýynda jatyr. Mysaly, buryn sheteldik valıýtamen sheteldik bankterge salǵan aqshańyz jylyna 2-3 paıyz ósken bolsa, Ulttyq bank aldyńǵy jyldary bul kórsetkishti 1-1,5 paıyzdan asyrmaý kerek dep bekitti. Qazir eldegi ekinshi deńgeıli bankter shetel valıýtasymen saqtalǵan depozıtke 1 paıyzdyq ósim ǵana usynyp otyr. Esesine teńgeniń bazalyq mólsherlemesi ýaqyt ótken saıyn ósip barady. Munyń bári tól valıýtaǵa suranysty arttyryp, baǵamdy ustap turý úshin istelgenimen, depozıttiń jyldyq syıaqysymen qatar, nesıeniń de paıyzy ósip kele jatqany belgili. Bul endi bólek taqyryp.

Qalaı desek te, Ulttyq banktiń bul sheshimi qarapaıym halyqtyń artyq aqshasyn birtindep dollardan teńgege aýystyrýyna yqpal etse, kásipkerler jańa erejege kóne qoımady. Onsyz da teńgege senimi az kásipkerler aqshasyn tól valıýtaǵa aýystyrýdy orynsyz táýekel sanap, onyń ornyna aqshalaryn otandyq bankterdiń depozıtinen alyp, sheteldik qarjy uıymdaryna sala bas­tady.

Máselen, Ulttyq banktiń aı saıynǵy esebinshe, qańtarda zańdy tulǵalardyń depozıttegi aqshasy 10 trln 717,4 mlrd teńge bolǵan. Al maýsym aıynda kórsetkish 8 trln 738,8 mlrd teńgege tómen­dedi. Iаǵnı, alty aıdyń ishinde bız­nes­tiń ekinshi deńgeıli bankter men ózge d­e qarjy uıymdarynda jatqan aqsha­sy shamamen 2 trln teńgege azaıyp ketken. Sonyń ishinde 1,3 trln teńge – bız­nes­tiń sheteldik shottaryna resmı túrde aýdarylǵany. Kásipkerlerdiń artyq aqshalaryn elden jappaı shyǵaryp alyp jatqany bıyl ǵana erekshe baıqalyp otyr deýge bolady. Byltyr, mysaly, birinshi jartyjyldyqta kásipkerler shetelge «bar bolǵany» 63,5 mlrd teńgedeı ǵana áketken edi.

Salystyrý úshin aıta keteıik, shaǵyn jáne orta bıznesti damytyp, ınflıasııany azaıtý úshin qabyldanǵan «Qarapaıym zattar» ekonomıkasyna bıýdjetten 600 mlrd teńge bólingen. Bıznestiń jarty jylda shetelge alyp ketken aqshasy bul baǵdarlamanyń úsheýin oryndaýǵa jeter edi. Eń qyzyǵy, baǵdarlama bo­ıynsha jeńildetilgen, keıde tipti tegin aqshany osy kásiporyndardyń ózderi alyp otyr. Iаǵnı, artyq aqshasyn dereý sheteldik shottaryna aýdaryp otyrǵan kásiporyndarǵa Úkimet bıýdjetten – bir, Ulttyq qordan – eki aqsha bólýde. Jyl basynan beri shetelge ketken 2 trln teńge Qazaqstandaǵy bankterde qalǵanda qazir nesıe jetispeýshiligi bolmas edi. Ári-beriden soń, sol kásiporyndardyń ózderi álgi qarajatyn óndiriske salyp, nesıege suranys ta qazirgideı bolmas pa edi.

Kásipkerlerdiń Qazaqstannan aqsha taýyp, ony shetelde saqtap, jumsa­ýynyń aldyn alý úshin Úkimet baqy­laý­dy kúsheıtýi kerek deý negizsiz bolar edi. Kapıtaldyń shetelge aǵylýyn tejeýdiń jalǵyz tetigi Ulttyq banktiń quziretinde. Eń aldymen dollarsyzdandyrý saıasatyn toqtatý kerek. Báribir onyń teńge baǵamyna anaý aıtqandaı kómegi bola qoımady. Degenmen, dollarsyzdandyrý bolmaǵanda, dollar baǵamy qazirgiden anaǵurlym joǵary bolar ma edi? Bul jaǵyn da joqqa shyǵarý qıyn. Kózge kórinip turǵany, kásipkerlerdi dollardan teńgege kóshirem dep Ulttyq bank artyq aqshanyń jappaı shetelge aýdarylýyna jol berip qoıdy. Aqyrynda bas banktiń «valıýtalyq patrıotızmi» múlde kerisinshe nátıje kórsetip otyr.