Prezıdenttiń ekologııa máselesine aıryqsha kóńil bólip júrgenin onyń twitter akkaýntyn sholyp shyqqan adam birden baıqaıdy. Qasym-Jomart Kemeluly Marqakóldegi zańsyzdyqtardy tyıý úshin quqyq qorǵaý organdaryna tapsyrma bergenin 29 shilde kúni twitter-de jazǵan bolatyn. Arada jarty aıdan astam ýaqyt ótkende polıseıler brakonerlerdi qolǵa túsirdi. Operasııa kezinde brakonerlerden 90 lıtr ýyldyryq, myńnan astam maıqan balyǵy, 3 mln 800 myń teńge qolma-qol aqsha, balyq aýlaıtyn torlar, baılanys quraldary men tapansha tárkilengen. Polıseıler Marqakólden bir tonnadan astam maıqan balyǵy zańsyz aýlanǵanyn alǵa tartty. Sonymen birge IIM taratqan aqparatta «Buryn toqtatylǵan 4 qylmystyq is óndirisi qaıta jańǵyrtyldy, osy ister boıynsha 22 mln teńgeden astam qarjyny quraıtyn 4 tonna maıqan (ýských) balyǵy alyndy. Qazirgi ýaqytta tıisti saraptamalar taǵaıyndaldy. Sonyń negizinde tabıǵı qoryqtyń qorshaǵan ortasyna keltirilgen ekologııalyq zalal anyqtaltyn bolady. Sondaı-aq IIM atalǵan aımaqtyń brakonerlikpen baılanysty problemalyq máselelerin qarastyrýda» delingen. Árıne, qorshaǵan ortaǵa zııan tıgizip júrgen qylmyskerlerdiń ustalǵany bizdi de qýantady. Degenmen, resmı aqparattaǵy «buryn toqtatylǵan 4 qylmystyq is óndirispen qaıta jańǵyrtyldy» degen sóılemniń oılandyrǵan jaıy bar. Iаǵnı, bul aqparattyń astaryna úńilsek, Marqakól mańaıynda brakonerler budan buryn da qolǵa túskeni baıqalady. Biraq qylmystyq is toqtatylǵan. Tek Prezıdent aıryqsha nazar aýdarǵan soń ǵana quqyq qorǵaýshylar qaıta iske kirisken syńaıly.
Brakonerdiń ıesi bar...
«Ittiń ıesi bolsa, bóriniń táńirisi bar» deýshi edik, qazir brakonerdiń súıenetin ıesi bar ekeni jıi baıqalady. Áıtpese, Marqakóldegi zańsyzdyqqa qatysty buryn qozǵalǵan 4 qylmystyq is toqtatylmas edi. Jyl basynda Bas prokýratýra jan-janýarlardy qyryp-joıýǵa quqyq qorǵaý organdary men janýarlar álemin qorǵaý ınspeksııasy ókilderiniń de qatysy bolatynyn málimdegen-di. 2019 jyldyń qańtarynda Atyraý jáne Mańǵystaý oblystarynda balyq ınspeksııasy men polısııanyń «qamqorlyǵynyń» arqasynda emin-erkin qylmys jasap júrgen top ustalǵan. Odan bólek byltyr 25 jeltoqsanda Qaraǵandy oblysynda polısııa kapıtanynyń qorasynan atylǵan 12 kıik tabyldy. Tabıǵat qorǵaýshylar álgi azamat zańsyz ań aýlaǵan dep kúdiktegen-di. О́ıtkeni bizdiń elde kıik aýlaýǵa ruqsat joq. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar vıse-mınıstri Erlan Nysanbaev týra qazirgideı qyzmetti Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginde atqaryp júrgen kezinde brakonerlikke keıde tabıǵat jáne quqyq qorǵaý salalary qyzmetkerleriniń de qatysy bolatynyn aıtqan. «2014-2018 jyldary quqyq qorǵaý salasy qyzmetkerleri men orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetine qarasty ınspektorlardyń qatysy bar 15 brakonerlik derek tirkeldi» degen edi byltyr qysta vıse-mınıstr. Máselen, 2017 jyldyń jeltoqsanynda «Ohotzooprom» О́B» RMQK-nyń Yrǵyz-Torǵaı rezervatynyń ınspektory ustalǵan. Onyń kóliginen kıiktiń 8 múıizi, ańshy myltyǵy men oq-dári tabylǵan. Al biz sóz basynda aıtqan Marqakóldegi operasııa kezinde kóldiń aty berilgen qoryq qyzmetkerleriniń de brakonerlikke qatysy bar ekeni anyqtalypty. Bul derekterdiń ózi tabıǵat qorǵaý ınspektorlarynyń arasynda da ala jipti attaıtyndar kezdesetinin kórsetedi. Demek, brakonerlik bir jaqty qaraıtyn qylmys bolmaı tur. Bizdiń paıymdaýymyzsha, brakonerlerdiń quqyq qorǵaý organdary men sotta sybaılastary az emes sııaqty. О́ıtkeni keıbir oqıǵalar osyndaı tujyrym jasaýǵa ıtermeleıdi. Ári qalyń buqara da sondaı pikirde. Tipti mundaı sybaılastyqtyń kesirinen keıde zańsyz ań aýlaǵandar emes, tabıǵat qorǵaý ınspektorlary men qoryqshylardyń ózderi isti bolatyny bar. Mysaly, 2017 jyly Túrkistan oblysy Arys aýdandyq soty tabıǵat qorǵaý ınspektory Rýslan Zagırovty Qylmystyq kodekstiń 362-baby boıynsha sottap, úsh jyl boıy qorshaǵan ortany qorǵaý salasynda jumys isteýge tyıym saldy. Sebebi ınspektor qyzmet babyn asyra paıdalanǵan-mys. Is júzinde tabıǵat qorǵaý ınspektory Syrdarııa ózeninde elektr toǵyn paıdalana otyryp, balyq aýlap júrgen eki adamdy baıqap qalǵan. Sóıtip úrlemeli qaıyqpen zań buzýshylardyń izine túsedi, olar óz qaıyqtarymen munyń qaıyǵyn birneshe ret súzgen. Inspektor brakonerlerge eskertý úshin aldymen aspanǵa, sodan soń sýǵa oq atypty. Al zań buzýshylar munyń ózine qarsy oq atqan. Oqıǵa shıelenisip ketkendikten, ınspektor ózenniń qarsy jaǵalaýyna júzip ketýge májbúr bolady. Keıin álgi ekeý «ınspektor bizdi jaralady» dep shaǵym jasasa kerek, aýrýhanaǵa da barǵan. Jaralanǵany týraly qujattar da alypty. Sóıtip sońynda tabıǵat qorǵaý ınspektory aıypty bolyp shyǵa keldi. Iаǵnı, bul iste sottyń ádildigine kúmán týǵan jaıy bar.
Jalpy, brakonerlikke qatysty sot otyrystary men saraptamalarda tártip buzýshylardyń «ıeleri» bar ekeni jıi baıqalady. Máselen, 2012 jyldyń qazan aıynda «Ohotzooprom» mekemesiniń Almaty oblysyndaǵy Sharyn ulttyq parki ınspektorlary qaraquıryq atyp alǵan eki azamatty ustaǵan. Bul oqıǵaǵa baılanysty Almaty oblysy Uıǵyr aýdany ishki ister bólimi is qozǵady. Alǵashqy saraptama ańshylardan tárkilengen ettiń qaraquıryqtiki ekenin kórsetken. Biraq ańnyń qanyna jasalǵan «saraptama» bul janýardy kádimgi ıt dep kórsetken. Sóıtip jarty jyldan keıin is jabyldy. Taǵy birde brakonerlerden tárkilengen arqardyń etin sarapshylar qoıdiki dep kórsetken. Endi birde saraptama jasaýshylar kıiktiń 38 múıizin, ıaǵnı zattaı aıǵaqty «joǵaltyp» alypty. Qysqasy, brakonerlikpen kúres tym kúrdeli bolyp tur. Keıde tabıǵat qorǵaý ınspektory aıaǵyn shalys basady, polısııa ań aýlaýǵa shyǵady, sot ádil bolmaıdy, taǵy birde zańnyń osaldyǵy opyq jegizedi. Aıtpaqshy, zań demekshi jýyrda birqatar zańdarǵa tabıǵat qorǵaý máselelerine qatysty ózgerister men túzetýler engizilýi múmkin. Bálkim, brakonerlerge tosqaýyl sol ózgeristerden soń tegeýrindi bolatyn shyǵar. Áıtpese, biz 500-den astam kıiktiń 1021 múıizin «qaǵyp» alǵan brakoner úshin nebári
1 jyl 6 aı túrmede otyrý jazasyn kesken sotty da estigenbiz. Oqıǵa 2015 jyly Qaraǵandy oblysynyń Abaı aýdanynda bolyp edi.
Ań atyp, ósimdik satyp kún kórmek pe?
Keıbir derekterge qaraǵanda 2016-2018 jyldary sırek kezdesetin hám tuqymy quryp bara jatqan janýarlardy aýlaýdan elimiz 3,6 mlrd teńge zııan shegipti. Brakonerler bekire, aqbóken, qaraquıryq tárizdi janýarlar men balyqtardy aýlaýǵa qumar keledi. Máselen, 2018 jyly brakonerlerden 8 myń kılo bekire tuqymdas balyq tárkilengen. Byltyr tárkilengen qara ýyldyryq kólemi – 11,4 kılo edi. Bıyl «Bekire-2019» sharasy kezinde 981 kılo bekire tuqymdas balyq pen 3,2 kılo qara ýyldyryq tárkilendi. Al ustalmaǵan urylar qanshama?! Biz tek bekire tuqymdas balyqtarǵa qatysty derekti keltirdik. Brakonerlerdiń Qyzyl kitapqa engen ózge janýarlar men ósimdikterge de qyrǵıdaı tıip júrgenin eskersek, qorshaǵan orta men memleket shegip jatqan zııan kólemi ondaǵan ese artyp ketedi. Máselen, byltyr bir ǵana Batys Qazaqstan oblysynda brakonerlerden kıiktiń 616 denesi men 955 múıizi, 25 myltyq, 1025 oq, 18 pyshaq pen
19 ara tárkilengen. Oǵan 14 kólik, 3 motorly qar shańǵysy men kvadrosıkldi qosyńyz. Tek Batys Qazaqstan oblysynda brakonerler memleketke 1,1 mlrd teńgeniń shyǵynyn keltiripti. Bas prokýratýranyń derekterine qaraǵanda, 2017-2018 jyldary elimizde brakonerler shamamen 3 myńdaı kıikti atyp tastaǵan.
Ádette brakoner degende kóbine zańsyz ań aýlaýshylar oıǵa oralatyny bar. Biraq ósimdik dúnıesine de zor zııan keltiretinder az emes. Bıyl Shyǵys Qazaqstan obylsy Zaısan aýdany Keńsaı aýyldyq okrýgine qarasty Kóktomar degen jerde sáýirde 30 qap, shildede 42 qap «Qyzǵylt semizot» ósimdigin jınaǵan azamattar ustaldy. Qyzyl kitapqa engen ósimdikti shildede jınaǵan 14 adamnyń ekeýi – bala. Sáýirde Almaty oblysynyń Uıǵyr aýdany «Adal» ańshylyq sharýashylyǵy aýmaǵynda bir azamat Qyzyl kitapqa engen «Shoǵyrshyq sekpilgúl» degen ósimdik tamyrynyń 2 kılosyn jınap alǵan. Tize bersek, mundaı derek kóp. Onyń ústine biz ósimdikter men qandaı da bir janýarǵa qatysty qaýeset shyqsa, onyń anyq-qanyǵyn zerttemesten shóp terip, ań aýlap ketýge áýesteý jurtpyz. Bálkim áleýmettik jaǵdaıdyń tym jaqsy bolmaýy da qosymsha hám ońaı jolmen tabys tabýǵa ıtermeleıtin shyǵar. Byltyr áleýmettik jelide «jarqanattyń uıasy 50 myń dollar turady eken» degen qaýeset taraǵan. Sol kezde tústiktegi biraz aımaq turǵyndarynyń arasynda jarqanattyń uıasyn izdep saı-salany kezip ketkender de bolyp edi. Is júzinde jarqanattyń qus emes ekenin, onyń uıa salmaıtynyn eshkim eskergen joq. Al bıylǵy qańtarda Qyzylorda oblysynyń bir turǵyny bir túnde 94 qoıandy atyp alǵany anyqtaldy. Sol sııaqty mııanyń tamyryn jınaǵandar da kezdesken. 2015 jyly Jambyl oblysynyń Moıynqum aýdanynda adamdar 10 tonna mııa tamyryn jınaǵany, sóıtip memleketke
6 mln teńge zııan keltirgeni anyqtaldy. Árıne, mııa Qyzyl kitapqa engen joq. Alaıda, ósimdikti tamyrymen qoparý onyń quryp ketýine aparyp soǵatynyn bilsek kerek edi. Mııadan bólek sekseýildi de otap tastaıtyndar kezdesedi. Demek, qorshaǵan ortany qorǵaý isi ósimdik pen janýardyń Qyzyl kitapqa kirgen, kirmegenine qatysty bolmaýy tıis. Al arnaıy qorǵaýǵa alynǵan flora men faýnaǵa zııan keltirýdiń jaýapkershiligi tipten kúsheıgeni abzal. Onsyz brakonerlikti joıý nemese azaıtý múmkin bolmaıdy.
Bas prokýratýranyń quqyqtyq statıstıka komıtetiniń derekterine qaraǵanda bıylǵy alty aıda qorshaǵan ortany qorǵaýǵa baǵyttalǵan zań talaptaryn buzyp, qylmystyq is retinde baǵalanǵan 1092 oqıǵa tirkelgen. Sonyń ishinde 203 is zańsyz ań men balyq aýlaǵa, 576 is zańsyz aǵash kesý men ósimdik dúnıesine zııan keltirýge qatysty qaralypty. Bul oqıǵalardyń qylmystyq is retinde tirkelgenin, ákimshilik jaýapkershilikke tartylǵandardyń osy tizimge enbegenin eskersek, qorshaǵan ortaǵa qanshalyqty nemquraıly qarap júrgenimizdi baǵamdaý qıyn emes. Bir sózben aıtqanda babalardan jetken obal uǵymyn sanadan óshirip bara jatyrmyz. Áıtpese, «burynǵynyń ańshylary ań-qusty qynadaı qyrmaıtyn» deýshi edi úlkender.
Qoryqshyǵa da qol kóteretinder bar
Jyl basynan beri elimizde tabıǵat qorǵaýshy eki ınspektordyń qaraqshylar qolynan mert bolǵany jurttyń esinen ketken joq. Qańtarda Qaraǵandy oblysynda Erlan Nurǵalıev, shildede Aqmola jerinde Qanysh Nurtazınov brakonerler qolynan qaza tapty. Taǵy eki azamatymyz jaralandy. Bul jaǵdaı brakonerlermen kúrestiń biz bilmeıtin qyrlary kóp ekenin kórsetedi. «Ohotzooprom» О́B» RMQK ınspektorlaryna qoqan-loqqy jasaý, soqqyǵa jyǵý derekteri az tirkelmegen. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrligi Orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi komıtetiniń baspasóz hatshysy Sáken Dildahmet bıylǵy sáýirde Shyǵys Qazaqstan oblysynda 10 brakonerdiń eki ınspektorǵa shabýyl jasaǵanyn jazdy. Tassaı aýylynyń turǵyndary 23 sáýirde tabıǵat qorǵaý ınspektorlarynyń qaıyqtaryn aýdaryp, ózderin sabap tastaýǵa umtylǵan. Al biz sóz basynda ınspektor Rýslan Zagırovtyń basynan ótken oqıǵada brakonerlerdiń oǵan myltyq atqanyn aıtqan edik. Mundaı mysaldar az emes. Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń derekterine qaraǵanda, 2015-2019 jyldar aralyǵynda brakonerler 10 márte ınspektorlardy soqqyǵa jyǵyp, ómirlerine qaýip tóndirgen oqıǵa tirkeldi. Osy oqıǵalardyń ekeýinde ǵana ustalǵan brakoner bas bostandyǵynan aıyrylsa, bir adamǵa shartty merzim taǵaıyndaldy. 5 derek boıynsha qylmystyq is toqtatylyp,
2 is áli qaralyp jatyr. Degenmen, ınspektorlar men zańsyz ań men balyq aýlaıtyndar arasyndaǵy qaqtyǵystar bul derekte kórsetilgenderden de mol bolýy múmkin ekenin joqqa shyǵarmaımyz. Tek sońǵy kezderi qoryqshylarǵa qarý kezenetinder jıilep ketkenge uqsaıdy. Jeti aıdyń ishinde ańshy myltyǵynyń oǵynan qos azamatymyzdyń qaza bolǵany sonyń aıǵaǵy. Al tabıǵat qorǵaý ınspektorlarynyń qarsy qarý qoldanýyna zań ruqsat bermeıdi. Ári qymbat kólikpen júrgen brakonerlerdi eski «Nıva» mingen ınspektorlardyń qýyp jetýi de muń. Budan bólek zańnamalyq turǵyda sheshiletin ózge de máseleler bar. Biraq ol basqa taqyrypqa arqaý bolatyn dúnıe.
P.S. Árıne, «brakoner» degen kimder, olar nege zańsyz ań men balyq aýlap, ósimdik dánderi men tamyrlaryn jınaıdy degen másele taǵy bar. Bekire men maıqan balyǵyn, olardyń ýyldyryǵyn, shaıan men ósimdik tamyrlaryn satýǵa umtylý paıda kózdeý me, tirshiliktiń qamy ma, oǵan da jaýap berý qıyn. Brakonerdiń bári Land Cruiser-men júr me, joq álde... Qysqasy, turpaıy túrde ań aýlap, sony tirshilik kózine aınaldyrý óńirlerde, ásirese alys aýyldarda áleýmettik jaǵdaıdyń biz oılaǵandaı emes ekenin ańǵartatyn sııaqty. Áıtpese, bizdiń jurt ań men qustyń, kóktiń kıesi bolatynyn umytyp ketetindeı tym alańǵasar emes edi.
