Lańkestik – zulymdyqtyń jabaıy túri

Seısenbi, 5 naýryz 2013 7:20

Búginde terrorlyq uıymdardyń astyrtyn is-áreketi jekelegen memleketterdi ǵana emes, álemdik qoǵamdastyqty da qatty alańdatyp otyr. Olardyń aýyr zardaptarǵa soqtyratyn, qaıǵy-qasiret ákeletin zulymdyq áreketterinen Ortalyq Azııadaǵy birde-bir memleket ózderin saqtandyra almaıtyndyǵy taǵy jasyryn emes. Memleket basshysy osy jyldyń qańtar aıynda elimizdegi quqyq qorǵaý organdarynyń jetekshilerimen ótkizgen keńeste terrorızm jáne ekstremızm kórinisterimen kúresti barynsha kúsheıtýdi tapsyrýy, talap etýi sondyqtan bolsa kerek.

Seısenbi, 5 naýryz 2013 7:20

Búginde terrorlyq uıymdardyń astyrtyn is-áreketi jekelegen memleketterdi ǵana emes, álemdik qoǵamdastyqty da qatty alańdatyp otyr. Olardyń aýyr zardaptarǵa soqtyratyn, qaıǵy-qasiret ákeletin zulymdyq áreketterinen Ortalyq Azııadaǵy birde-bir memleket ózderin saqtandyra almaıtyndyǵy taǵy jasyryn emes. Memleket basshysy osy jyldyń qańtar aıynda elimizdegi quqyq qorǵaý organdarynyń jetekshilerimen ótkizgen keńeste terrorızm jáne ekstremızm kórinisterimen kúresti barynsha kúsheıtýdi tapsyrýy, talap etýi sondyqtan bolsa kerek.

Áńgime qaýipsizdikti qam­ta­masyz etý máseleleri bolǵan­dyq­tan, aldymen jaqynda elordada ulttyq jáne aımaqtyq qaýipsizdik problemalaryna­ arnalǵan jıynda saıasattanýshy Erlan Qa­rın­niń Álem jáne ekonomıka ıns­tıtýtynyń baıandamasyndaǵy ter­rorızmniń jahandyq ındeksi týraly keltirgen málimetterine az-kem toqtalsaq deımiz. О́ıtkeni, atalǵan ınstıtýt sarapshylarynyń baıan­damalarynda terrorızm men ekstremızmniń qaısy elde beleń alyp bara jatqandyǵy jaıly derekter kórsetilgen.
Sarapshylar ózderiniń jasa­ǵan taldaýlarynda terrorızm ja­handyq problema ekendigin, jyl ótken saıyn ol halyqaralyq sıpat alyp bara jatqandyǵyn atap ótken. Sondaı-aq onda terrorızm men ekstremızm kórinisteri jıi kezdesetin elderdiń de ti­zi­mi berilgen. Tizimdi Irak, Páks­tan jáne Iran elderi bas­tap tur. Al 2002-2011 jyldar ara­lyǵynda jasalǵan terrorlyq áreketterdiń 35 paıyzy Irak pen Aýǵanstan memleketteriniń aýmaǵynda júzege asyrylypty. Málimetterge qaraǵanda, ter­rorıstik shabýyldar 2006-2007 jyldary «sharyqtaý shegine» jetip, jıi kórinis bergen. Odan keıingi jyldary onyń tómendeýi baıqalǵan, biraq terrorızmniń qaýip-qateri joǵary dep baǵa­lan­ǵan.
Sarapshylar AQSh-tyń Mem­lekettik departamenti halyq­aralyq terrorıstik uıym retin­de «qara tizimge» kirgizgen 52 shet­eldik toptyń jasaǵan terrorlyq áreketterin de zerdelep kóripti. Olar terrorlyq áreketteriniń basym kópshiligin negizinen ózderi qyzmet etetin elderdiń aýmaǵynda júzege asyrǵandyǵy anyqtalǵan. О́zge elderdiń aýmaǵynda mundaı áreketterge sırek jaǵdaıda ǵana barǵan. Taldaý kórsetkenindeı, terrorshylar qanquıly zulymdyq pıǵyldaryn júzege asyrýda jańa qarý túrlerin emes, kóbinshe qol­dan jasalǵan jarylǵysh zattardy paıdalanǵan. Bul terrorıstik áreketterdi negizinen shaǵyn toptar nemese jekelegen adamdar uıymdastyratynyn jáne iske asyratynyn kórsetedi. О́ıtkeni, osy shaǵyn toptardyń kópshiligi bir-bir jarym jyldaı ǵana astyrtyn áreket etip, tarap ketedi eken.
Kelesi jyly Aýǵanstannan on­daǵy halyqaralyq koalısııanyń negizgi kúshteri shyǵaryla bas­taıdy. Kóptegen sarapshylar qa­zirdiń ózinde halyqaralyq koa­lısııa kúshteri Aýǵanstan aýma­ǵynan áketilgen kezde­ Ortalyq Azııa aımaǵynda ter­ror­lyq áreketter óse túsedi degen boljam jasap otyr. Muny esh­kim de joqqa shyǵarmaıdy. Sebebi, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Tájikstan memleketteri Aýǵan­stan­men shekaralas jatyr. Onyń ústine bul elderdegi saıası jáne ekonomıkalyq ahýal jaqsy dep aıta almaımyz. Sondaı-aq bir-birimen kórshiles ornalasqan О́zbekstan men Qyrǵyzstan, Tá­jik­stan men О́zbekstan arasynda keıbir máselelerge baılanysty problemalar da bar. Buǵan syrtqy kúshter aralasyp, qoltyǵyna sý búrketin bolsa, Ortalyq Azııa «ystyq núkteniń» birine aınalyp ketýi ábden múmkin.
Qorqynyshty ári úreılen­dire­tin bul sózderdi jaıdan-jaı­ keltirip otyrǵan joqpyz. Kileń musylman memleketteri ómir súrip jatqan aımaqtaǵy el­derdiń ishki saıası jaǵdaıyn tu­raqsyzdandyrýǵa múddeli syrtqy kúshter de, jekelegen memleketter de bar ekenin aıtýǵa tıispiz. Olardyń osyndaı jymysqy oı-nıetteriniń qylań berýine Ortalyq Azııadaǵy keıbir elderde kezdesetin birqatar ishki faktorlar da ózindik «yqpal» etetini jasyryn emes. Mysaly, buǵan sol elderdegi saıası elıtanyń qyl­mysqa boı aldyrýy, halyqtyń mádenıeti men bilim deńgeıiniń tómendigi, turǵyndardyń belgili bir bóliginiń margınaldanýy, ultaralyq jáne konfessııaaralyq qar­sylyqtyń kórinis berý múm­kindigi, saıası jetekshilerdiń bu­rynǵy jáne qazirgi kezde­ jibergen qatelikterinen týyn­daı­tyn separatıstik kózqaras­tyń taralýy, quqyq qorǵaý or­gandary qyzmetkerleriniń ter­rorıstik jáne qylmystyq top­tarmen kúres júrgizýdegi ká­si­bı deńgeıiniń tómendigi, sheneý­nikter arasyndaǵy, sondaı-aq quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri arasyndaǵy jem­qorlyq, kóshi-qon tasqynyna baqylaý jasaýdyń álsizdigi, jas­tarǵa rýhanı-tanymdyq tár­bıe berýdi uıymdastyrýdaǵy kemshilikter jáne uıymdasqan qylmystyń ósýi jatady.
Sońǵy jyldary transulttyq uıymdasqan qylmystyń boı kórsetýi de jıilep barady. О́z kezeginde ol ártúrli terrorıstik qu­rylymdardyń qyzmetin jan­dandyrýǵa yqpal etýmen qatar, olardy «nárlendirip» te otyrady. Bul Ortalyq Azııa aımaǵyna da tán. Oǵan mysal retinde osy aımaqtaǵy elderdiń barlyǵyna derlik asa qaýipti dep sanalatyn dinı negizde qurylǵan terrorıstik jáne ekstremıstik baǵyttaǵy uıymdardy ataýǵa bolady. Olar dinı saýaty az adamdardy, ásirese, jastardy óz qatarlaryna tartý úshin nebir aıla-amaldarǵa barady, tipti kúsh qoldanyp, qorqytyp-úrkitýden de taıynbaıdy. Uıymǵa múshe bolyp kirgenderdi qataldyqqa úıretedi, jaýyzdyqqa tárbıeleıdi.
Kóptegen sarapshylar osy­ za­manǵy terrorızmniń buryn­ǵy­dan aıyrmashylyǵy onyń qazirgi ýaqyttaǵy áreketteri so­ǵys kezindegi is-qımyldarǵa uq­saıdy jáne olar uıymdastyrý ortalyǵyn aıyrý múmkin emes úlgidegi uıym degendi aıtady. Sa­rapshylardyń pikirinshe, ter­rorıstik jelide osyndaı ortalyq bar, ol tek saıası-ıdeıalyq, al keıde qarjylyq maǵynada ǵana jumys isteıtin kórinedi.
Keıde bizder osy zamanǵy ter­rorshylardyń jalpyǵa bir­deı qatysy bar moraldyq jáne ınabattylyq normalary­na jekkórýshilikpen qaraýǵa ún­de­gen shaqyrýlaryna kýá bolatyny­myz ras. Sol shaqyrýlardyń as­ta­rynda qanypezerlik, kerek­­ bolsa, áskerı janjaldar ke­zin­de beıbit turǵyndarǵa qar­sy­ jasalǵan qylmystardan da asyp túsetin qatygezdik jatqany bir­den baıqalady. О́ıtkeni, olar esh­qandaı da kinási joq adamdardy kóptep óltirýdi oılastyrady, kóp zalal keltirýge umtylady. Osyn­daı zulymdyq is-áreketteri ar­qyly terrorshylar qarapaıym halyq pen bılikti qorqytýǵa áre­kettenip, ózderiniń talaptaryn oryndattyrý, soǵan túrli joldarmen qol jetkizý maqsatyn kózdeıdi.
Sońǵy jyldary saıası jaǵy­nan turaqsyz, kıkiljińder men janjaldar órship turǵan birqatar elderde denesine jarylǵysh zat­tar baılap, ózin ózi jaryp ji­berý nemese avtokólikterge bomba qoıý arqyly jarylys­tar jasaý oqıǵalary jıilep ketti. Mundaı oqıǵalar, ókinishke qaraı, shııttik ıslam keńistiginde kóbirek baıqalýda. Al ózin ózi ólimge baılap, jankeshtilikke barý olar úshin mártebe sanala­dy eken. Mysaly, Iran men Irak memleketteri arasynda bolǵan janjal kezinde osyndaı jankeshtilik jasaǵan sar­baz­dardyń otbasylaryna ırandyq áskerı komandırler olardyń qaza tapqany týraly «ózin ózi azapty ólimge qıdy» degen maǵynada quttyqtaý úlgisindegi habarlama jiberip otyrǵan. Taıaý Shyǵysta, sondaı-aq Soltústik Kavkazda jankeshtiler jasaǵan terrorlyq áreketter keıbireýlerge otbasy­lyq maqtanysh bolyp tabylatyn kórinedi.
Osyndaı qaýip-qaterlerdi bol­dyrmaý búginde álemdik qo­ǵamdastyqtyń da, iri halyq­ara­lyq uıymdardyń da, kez kel­gen memlekettiń de «bas aýrýy­na» aınalyp otyr. Basqalar­dy aıtpaǵanda, Ortalyq Azııa­ elderiniń ózinde osy prob­le­ma­larǵa qatysty halyqaralyq deńgeıdegi jıyndar da jıi ótkizilip júr. Sol jıyndarda negizinen – terrorızmmen jáne ekstremızmmen kóp bolyp aıanbaı kúres júrgizý qajet degen sııaqty burynnan aıtyla-aıtyla ábden jaýyr bolǵan pikirler. Buǵan óz tarapymyzdan qosarymyz, bul zulymdyqpen kúresýde naqty ıdeologııalyq jumystardyń orny da, jóni de erekshe mańyzdy ekendigi. Ol úshin memlekettik jáne quqyq qorǵaý organdary, sondaı-aq dinı jáne qoǵamdyq birlestikter jan-jaqty josparlanǵan ıdeologııalyq jumystardy kópshilik arasynda, birinshi kezekte jastar arasynda uıymshyldyqpen júrgizgenniń bereri mol bolmaq demekpiz.
Álemdik qoǵamdastyq tarapynan halyqaralyq terrorızmge qarsy is-qımyl kórsetýge sha­qyrǵan málimdemeler men ún­deý­ler qabyldanyp jatady. Al kóptegen elder bul shaqyrýlarǵa qoldaý bildirip, keıde kúsh ju­myl­dyrýǵa ázir ekendikterin resmı túrde málimdep te jiberedi. Jasyratyny joq, kóp rette el­derdiń óz múddelerine baılanys­ty, geosaıası jaǵdaılarǵa baı­l­anysty aıtqan sózi men naq­ty is-qımylynyń arasynda alshaqtyqtar da kezdesip qala­dy. Máselen, Taıaý Shyǵys elde­ri de terrorızmdi aıyptaıdy, oǵan qarsy birlese kúres júr­gizýdi quptaıdy. Biraq osy aımaqtaǵy birqatar elderdegi emıs­sarlar óz qyzmetterin Orta­lyq Azııadaǵy memleketterge vahhabızm ıdeıasyn taratýdy bel­sendi uıymdastyryp ári júrgizip keledi. О́kinishtisi sol, olardyń ıdeıasyn jaqtaýshylar Qazaqstanda da bar.
Bizdiń elimizde terrorızm men ekstremızmniń kórinis berýi qazirshe onsha aýqymdy emes. Degenmen, sheteldik terrorıstik jáne ekstremıstik uıymdardyń, radıkaldyq aǵymdaǵy konfes­sııa­lar mıssıonerleriniń, son­daı-aq elimizde ózderiniń qury­lymdarynyń bólimshelerin qu­rýǵa umtylyp otyrǵan túrli sek­talardyń is-áreketteri alań­datpaı qoımaıdy. Osy aıt­qan­darymyz, ıaǵnı sheteldik ter­rorıstik uıymdardyń Ortalyq Azııadaǵy eldermen qatar, Qazaq­stanǵa da yqpal etýge qareket jasap jatqandary ótken jyldyń qarashasynda Parlament Máji­lisinde uıymdastyrylǵan terrorızmge qarsy is-qımyl máseleleri jónindegi halyqaralyq konferensııa barysynda da atap kórsetilgen bolatyn.
Terrorıstik qurylymdardyń jetekshileri Internetti paıdalaný arqyly azamattardy shetel­derdegi soǵys qımyldaryna tartýǵa úgitteıtini, óz ıdeıalaryn bizdiń elimizdiń turǵyndaryna da taratatyndyǵy áldeqashan dáleldengen. Oǵan Ismatýlla Abdýǵappar jetekshilik jasaǵan ekstremıstik uıymnyń biraz jylǵa sozylǵan qyzmeti naqty dálel bolyp tabylady. Uzaq merzimge sottalǵan onyń jaqtaýshylary el aýmaǵynda áli de kezdesip qalýy múmkin. Endi solardyń qaıta bas kóterýlerine jol bermeý kerek.
Buryndary terrorızm qylmys retinde qarastyrylyp, onymen negizinen quqyq qorǵaý organdary men arnaıy qyzmet organdary aınalysyp kelgen bolsa, sońǵy jyldary olarǵa qarsy kúres júrgizýge kontrterrorlyq qarýly kúshter men ózge áskerı qurylymdar da qatystyryla bas­tady. Mine, bul halyqaralyq terrorızmniń álem jurtshylyǵy úshin asa qaýipti sıpat alyp bara jatqanyn kórsetedi. Eli­miz­diń Ulttyq qorǵanys ýnıver­sıtetiniń professory Gennadıı Dýbovsevtiń aıtýynsha, qarýly kúshterdiń terrorızmmen kúreske tartylý sharalary onyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan. Eger ol oryndalmaǵan nemese terrorshylar berilmegen jaǵdaıda, qaýipsizdik úshin olardyń kó­zin joıýǵa áskerı quramalar da qatystyrylady. Sonymen qa­tar, qarýly kúshter terrorıstik uıymdarmen jáne qylmystyq toptarmen kúres júrgizýde quqyq qorǵaý organdaryna kómekter de kórsetýi múmkin.
Quzyretti organdar ókilderi­niń qatysýymen birlesken antı­terrorlyq jattyǵýlardy júıeli túrde ótkizip turý preventıvti is-qımyl sharalarynyń biri bolyp tabylady. Mysaly, 2003 jyldan bastap ShYU-ǵa múshe elderdiń áskerı quramalary «Beıbitshilik mıssııasy» degen ataýmen antı­ter­rorlyq jattyǵýlardy turaq­ty negizde ótkizip keledi. Sondaı-aq Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymynyń koalısııalyq kúshteri de jyl saıyn kontrterrorlyq máselelerge arnalǵan birlesken jattyǵýlar ótkizip turady. Mun­daı sharalardy ótkizý qu­qyq qorǵaý jáne arnaıy qyz­met organdarynyń, áskerı bó­lim­shelerdiń kóterilisshil-par­tızandyq taktıkany qol­daný­ǵa beıim terrorıstik qury­lym­darmen kúres júrgizýde tájirıbe jınaqtaý úshin qajet.
Sarapshylardyń pikirinshe, terrorızmge qarsy kúres salasynda áskerı-saıası qyzmetti je­tildirýde sheshýdi qajet ete­tin problemalar da bar. Oǵan birqatar memleketterdiń ter­ror­shylarǵa qatysty eki túrli saıasat júrgizetindigi, keıbir elder­diń halyqaralyq sharttardy oryndamaıtyndyǵy, terrorıstik uıymdarǵa preventıvti soqqy berý jónindegi tujyrymdamalarynyń halyqaralyq quqyq normalary­na sáıkes kelmeıtindigi jáne bir­qatar memleketterdiń BUU jáne basqa halyqaralyq uıymdardyń rólin elemeýi jatady.

Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan».