Berik Ábdiǵalıev: Bizge ulttyq arman kerek

Seısenbi, 12 naýryz 2013 7:07

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ulttyq ýnıversıtetiniń túlegi Berik Ábdiǵalıevti qalyń jurtshylyq ózindik kózqarasy bar, ustanymy nyq saıasattanýshy, qoǵam qaıratkeri, isker uıymdastyrýshy, bilikti de jańashyl basshy, qaıda júrse de óz ultynyń múddesin qorǵaýdy birinshi kezekti mindeti sanaıtyn abzal azamat retinde jaqsy biledi. Qazir ol – Qostanaı oblysyndaǵy Arqalyq qalasynyń ákimi.

Seısenbi, 12 naýryz 2013 7:07

Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ulttyq ýnıversıtetiniń túlegi Berik Ábdiǵalıevti qalyń jurtshylyq ózindik kózqarasy bar, ustanymy nyq saıasattanýshy, qoǵam qaıratkeri, isker uıymdastyrýshy, bilikti de jańashyl basshy, qaıda júrse de óz ultynyń múddesin qorǵaýdy birinshi kezekti mindeti sanaıtyn abzal azamat retinde jaqsy biledi. Qazir ol – Qostanaı oblysyndaǵy Arqalyq qalasynyń ákimi.

– Berik Ábdiǵalıuly, «Zamana zııaly­lar zerdesinde» aıdarymen beriletin mate­rıaldarda negizinen el damýyna, ult bolashaǵyna qatysty máseleler tó­ńireginde áńgime qozǵalatynyn, elimizdiń ótkeni men búgini sabaqtasyp, órilip jatatynyn ózińiz de baıqap júrgen bolarsyz. Aıasy keń, aıtary az emes. Ýaqyt, qoǵam, bolashaq týraly, t.b. zııalylarymyzdy tolǵandyratyn oılar ortaǵa salynady. Mine, osy rette búgingi áńgimeni Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» dep atalatyn ha­lyqqa Joldaýynan bastaǵanymyz jón sııaqty. Sizdiń osy qujatty qolyńyzǵa qalam alyp otyryp oqyǵanyńyzǵa kú­mánim joq. Joldaý týraly oılaryńyzben bólisseńiz.

– Elbasynyń halyqqa bıylǵy Joldaýyn shyn máninde keń aýqymdy qujat retinde qarastyrǵanymyz jón. Eger buǵan deıin elimizdiń saıası-ekonomıkalyq baǵyttaryna basymdyq berilse, bıylǵy Joldaýda ıdeologııalyq, qoǵamdyq, ulttyq máseleler de keńinen qamtylǵan. Ásirese, zııaly qaýymnyń qoǵamdyq kózqaras qalyptastyrýdaǵy róliniń mańyzdy ekeni basa aıtylǵan. О́kinishke oraı, búgingi tańda zııaly qaýym ókilderiniń ulttyq ıdeologııa qalyptastyrýdaǵy yqpalynyń tómen ekenin moıyndaýymyz kerek. О́zindik ustanymy bar, aıtar oıyn búkpesiz bildire alatyn zııalylar elimizde saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana. Solardyń ózderiniń arasynda múdde ortaqtastyǵy, saıası kúsh-jiger birligi, eldik mindetterdi sheshýge bir kisideı jumylý nıeti baıqalmaı otyr.

Bıylǵy Joldaýdyń taǵy bir ereksheligi – ol el óńirlerimen kórikti, áleýetti degen oıdy dátteıdi. Qazir elimizdegi úlken qalalar men aýyldardyń aıyrmashylyǵy jer men kókteı. Iri qalalar men óńirlerdi salystyrǵanda, árıne, dısproporsııanyń bolýy zańdy. Biraq, Qazaqstanda bul dısproporsııanyń ara-jigi tym alshaq.

Jalpy, búgingi kúni Elbasy alǵa qoıyp otyrǵan mindetterdi oıdaǵydaı júzege asyrý úshin óńirlerge ult, til taǵdyryna jany ashıtyn basshylardy taǵaıyndaýdyń mańyzy zor. Tipti, jalǵyz ákimder ǵana emes, mekteptegi ár muǵalim óskeleń urpaqty tárbıeleýdegi úlken jaýapkershilikti sezine bilse, ultymyzdyń birtutastyǵyna nuqsan kelmes edi. Qazirgi qoǵamdaǵy ahýaldy alyp qaraıtyn bolsaq, elimizdegi ulttyq baǵyttaǵy ıdeologııalyq jumys áli álsiz.

Ár nárseniń artyqshylyǵy da, kemshi­ligi de bolady. Sondaı dúnıeniń biri – ja­handaný. Kez kelgen aqparattyń qas-qaǵym sátte taralýynyń, joǵarǵy tehno­logııalardyń kún sanap qaryshtap damýynyń adamzatqa tıgizer paıdasyn joqqa shyǵarý ábestik bolar. Desek te, kez kelgen ulttyń ımmýnıteti joǵary bolmasa, onyń etnografııalyq erekshelikteri osy jahandanýdyń «jutqynshaǵynda» ketýi ǵajap emes. Bizdiń táýelsiz el bolǵanymyzǵa kóp ýaqyt óte qoıǵan joq. Keseldeı bolǵan keńestik ıdeologııanyń kesirinen qazaq ultynyń tili, dili, dini, mádenı murasy, rýhanı qundylyqtary turalap qaldy. Áli de bodandyq sanadan tolyqtaı aryla qoıǵan joqpyz.

– Sizdiń Arqalyq qalasyna ákim bolyp taǵaıyndalǵanyńyzǵa bir jyldaı ýaqyt boldy. Ádette, basshy aýysqanda halyq kádimgideı eleńdep, tyń serpilis, sony baǵyt, bir sózben aıtqanda, jańa kelgen adamnan eleýli ózgerister kútedi. Onyń ústine siz elge belgili azamatsyz. Halyq Ulytaýda, Jezqazǵanda tyndyrǵan isterińizden habardar. Degenmen, ánshi Mádı «Senen bult, menen qaıǵy tarqamady» degendeı, keńes zamanynda qaıta-qaıta «súrinip», sodan ońala almaı kele jatqan Arqalyqtyń jóni bólek qoı… 

– ­­­Arqalyqqa attanar sátte munda sharýa shash etekten ekenin bildim. Arqalyqqa ákim bolyp taǵaıyndalý men úshin ári syn, ári abyroı boldy. Nege syn deseńiz, Arqalyq talaı qıyndyqty kórdi. Toqsanynshy jyldar tusyndaǵy daǵdarys qalanyń kóp zardap shegýine ákep soqtyrdy. Qalanyń ınfraqurylymy ábden tozǵan, jylýsyz, jaryqsyz qalǵan tutastaı móltek aýdandar yqshamdalyp, synyp-qıraǵany da barshaǵa málim. Sodan bolýy kerek, búginde Arqalyqtyń atymen shoshytatyndar bar. Birdeńe durys bolmasa, «ekinshi Arqalyq» bolasyń dep, tozýdyń túbine jetken qala degen sarynda saqtandyra sóıleıdi. Alaıda, Arqalyqta adam shoshıtyndaı eshteńe de joq. Problemasy az bolmasa da, ret-retimen sheshilip keledi. Depressııalyq qala dep aıtýǵa esh negiz joq.

Búgingi kúni qalanyń ózindik qurylymy qalyptasyp, birte-birte sharýasy ońalyp kele jatqan jaıy bar. Muny Úkimettiń monoqalalardy damytý baǵdarlamasynyń shapaǵaty dep túsinsek te bolady. «Arqalyq – Shubarkól» temir jol qurylysynyń da úmitin úkilep otyrǵan el senimin nyǵaıta túskeni sózsiz.

Arqalyqtyń bir ózekti problemasy – qıraǵan apatty úıler. Úkimettiń «Monoqalalardy damytý» baǵdarlamasy boıynsha jylyna 500 mıllıon teńgeden astam qarajat bólinedi. Sonyń 100 mıllıony osy úılerdi buzyp tastaýǵa baǵyttalyp otyr. Bıyl qala ishindegi 160 qırandy ǵımarattyń 17-sin buzbaqpyz. Qudaı qalasa, taıaý ýaqytta barlyǵynan da qutylamyz.

Arqalyq – san qatparly tarıhy bar Torǵaı óńiriniń ortalyǵy. Alash alyptaryn, ataqty aqyn-jazýshylardy, batyrlar men danalardy dúnıege ákelgen shejireli ólkeniń gúldenýine úles qosý – abyroı dep otyrǵanym sodan. Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Ahmet Birimjanov sııaqty Alash qaıratkerlerinen basqa da talaı-talaı esimi elge tanys tulǵalar – osy óńirdiń perzentteri. Torǵaıdyń tarıhyna zer sala qarasaq, kóptegen taǵdyr shesherlik tarıhı oqıǵalardyń shıelenisi osy óńirde bolǵanyna kóz jetkizemiz. Torǵaı – ulttyq jiger, ulttyq namys qalyptasqan orta desem jańylyspaǵan bolarmyn.

Odan qaldy, munda Saqan Qusaıynov, Erkin Áýelbekov, Orazbek Qýanyshev, О́zbekáli Jánibekov, Maqtaı Saǵdıev, Qarataı Turysov syndy eline eleýli eńbek sińirgen memleket qaıratkerleri ózindik qoltańbasyn qaldyrǵan. Osyndaı mańdaıaldy azamattardyń jasaǵan isin jalǵastyrý – men úshin úlken mártebe. Sondyqtan, ekonomıkalyq-áleýmettik ahýal bir bólek, munda rýhanı máselelerge kóp kóńil bólinýge tıis.

– Elbasynyń jańa Joldaýynda ákimderdi saılaý týraly aıtyldy. Siz osyǵan qalaı qaraısyz? Bul suraqty qoıyp otyrǵan sebebim, esińizde shyǵar, kezinde keńsharlardyń basshylaryn saılaý qolǵa alynyp, bir dúrlikken edik qoı. Sonyń aıaǵy ne boldy. Árkim «kórpeni» ózine qaraı tartyp, el arasy búlindi. Yrdý-dyrdý kóbeıdi. Halyq saılady degen kóptegen basshylardyń basqarý qabileti tómen bolyp shyqty. Taǵy da sonyń kebin kıip júrmeımiz be? Ákimdikterdiń basshylyǵyna shyn máninde isker, talapshyl, jańasha oılaıtyn adamdar kelýi úshin qandaı tetikterdi iske qosqanymyz jón?

– Jalpy, óńirlerdegi jaǵdaı kóbine bılik tizginin ustaǵan basshylarǵa baılanysty ekeni belgili. Ákimdik jumysynda adamı faktor mańyzdy ról atqarady. Nıetiń bolsa, múmkindik tabý qıyn emes. Sol sebepten, ákimderdi saılaý reformasyn halyqpen múddeles basshy bılikke kelýiniń demokratııalyq tetigi retinde qabyldaǵanymyz jón. Ákimderdi saılaý jóninde az pikir aıtylyp jatqan joq. Menińshe, aýyl ákimderinen keıin aýdan ákimderin de saılaǵan durys. Sebebi, aýyldyń jaǵdaıy aýdan ákimderine tikeleı baılanysty.

Desek te, búgin engizilip jatqan saılaý reformasynyń burynǵy júıeden aıyrmashylyǵy shamaly. Úmitkerler belgili bir krıterııler boıynsha iriktelýi – qajettilik. Onyń basqarý qabileti de, tájirıbesi de qyzmetine laıyqty deńgeıde bolǵany jón. Kezdeısoq adam basshylyqta bolmasa ǵana saılaý­dan utarymyz kóp bolady. Ekinshiden, halyq tek tulǵaǵa emes, onyń saılaýaldy baǵdarlamasyna da súıene otyryp da­ýys bergeni quba-qup bolar edi. Burynǵy jumys istep júrgen ákimder qaıta saılanyp, eshqandaı ózgeris bolmasa, onyń aqyr aıaǵy halyqty aldaǵandyq bolyp shyǵady.

Aýyl ákimderiniń qolynda múmkindik joq deýimiz durys emes. Birinshiden, aýyl ákiminiń ózinen tabandylyq qajet. Sebebi, aýdannyń qarajaty – aýyldyń da qarajaty. Halyqtyń amanatyn, onyń muń-muqtajyn aýdan, oblys basshylaryna jetkizip, aýyldyń damýyna tıisti qarajat bólinýin uıymdastyra bilýi tıis. Isker, talapshyl, jańasha oılaıtyn ákimder elimizde aýadaı qajet.

Biz ótkennen sabaq alýǵa tıistimiz. Siz aıtyp otyrǵan keshegi jaǵdaıdy qaıtalamaý úshin aýyl ákimderin saılaý­dy birneshe satyly júrgizgen tıimdi me deımin. Aýyl qarııalarynan, zııaly qaýymynan, belsendi azamattarynan arnaıy alqa quryp, solardyń ortaq sheshimimen úmitkerler usynylsa, ol úmitkerlerdi aýdan basshysy maquldap, máslıhatqa joldasa, saılaýdyń tıimdiligi arta túsetin sııaqty. О́zim osyndaı tájirıbeni Arqalyqta engizbek oıdamyn. Taǵy bir aıtpaǵym – eger ákimniń qolynan túk kelmese, ony alyp tastap, merziminen tys saılaý júrgizýge quqyqtyq negiz qajet. Ol úshin saılaý alqasy ákimniń jumysyn qoǵamdyq baqylaýǵa alyp, ár isin tarazylap otyrýy kerek.

– Berik Ábdiǵalıuly, qalaı desek te, kóptegen máselelerdiń oıdaǵydaı sheshilýi ákimderge baılanysty. Bılik te, qarjy da solardyń qolynda. Eshkimge jalynatyn emes. Nıet bolsa, qolda bar múmkindikterge súıene otyryp, kóp máselelerdi sheshýge bolady. Ony ózińiz de dáleldep júrsiz. Ulytaý aýdanyna ákim bolyp taǵaıyndalǵannan keıin Jezdi aýylynyń ortalyǵynda myzǵymaı turǵan «kún kósemniń» qola músinin julyp tastap, ornyna Kenesary hannyń eskertkishin ornattyrdyńyz. Sol sııaqty, aýdandaǵy mektepterge handardyń attaryn bergenińizden de habarymyz bar. Bul neni bildiredi? Tarıhqa degen qurmetińiz be, álde…

– Bul tarıhqa da qurmet, urpaq tárbıeleýdiń de bir joly. О́tkenimizdi jań­ǵyrtyp, rýhanı, mádenı qundylyqtary­myz­dy qasterleı almasaq, ultymyzdyń bolashaǵy bulyńǵyr bolary sózsiz.

Biz áli kúnge deıin tarıhtyń rólin tolyqqandy túsinbeı kelemiz. Tarıh – ult dińgegi, arqa súıer tiregi. Alash balasy Azattyq úshin san ǵasyr shaıqasqan, tartysqan, julysqan. Ulttyq jiger men otanshyldyq rýh tarıhqa taǵzym etýden bastalady. Búgin qazaqqa ulttyq arman-muratyń ne degen suraq qoısań, oılanyp qalady. Bizge ulttyq arman kerek. Básekege qabiletti bolý úshin talpyný kerek, namystaný kerek. Qazirgi tańda qazaq qoǵamynyń psıhologııasynda bir qarama-qaıshylyq bar. Bir jaǵynan, jalǵan maqtanshaqtyq beleń alsa, ekinshiden, óz-ózin kemsitýshilik, óz kúshine senbeýshilik te bar. Osy bir paradoksty qubylystyń sebep-saldaryn taldaıtyn ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizgen jón sııaqty.

Eldi meken, kóshe, mektepterge aty ańyzǵa aınalǵan batyrlardan, qazaq handarynan bastap Alash úkimetiniń múshelerine deıin qanshama tulǵalardyń esimderin berýge bolady. Mysaly, mekteparalyq túrli doda-baıqaýlarda balalar osyndaı tarıhı tulǵalardyń esimderin urandatyp shyqsa qandaı jarasymdy. Bul esimderdiń ulttyq rýhty, sana-sezimdi oıatyp, bir serpilis beretin qasıeti de balalarǵa oń yqpalyn tıgizedi.

Bir mysal keltireıin, Jezqazǵanda júrgende mektepke Jeltoqsan kóterilisiniń qaharmany Qaırat Rysqulbekovtiń esimin bergen bolatynbyz. Biraz ýaqyttan soń sol mektepke qaıta baryp, aralaýdyń sáti tústi. Oqýshylar Qaırattyń óleńderin jatqa aıtyp jatyr eken. Mekteptiń ishinde sýretin, jeltoqsan oqıǵasyna qatysty derekterdi ilip qoıypty. Osynyń bári óskeleń órenderdi patrıottyqqa úndep, Otanyn, ultyn qadirleýge tárbıelep jatqanyn kórip qýandym.

– О́tken ǵasyrdyń basyndaǵy alasa­pyranda halqymyz nebir asyl uldarynan aıyrylyp qalǵanyn eske alǵanda ózegimiz otqa oranady. Olardy aqtap alý, halqyna qaıtarý ońaı bolǵan joq. Qazir táýbe, táýelsiz elmiz, eshkimge jaltaqtamaımyz, joǵaltqanymyzdy túgendep jatqan jaıymyz bar. Siz qalaı oılaısyz, biz sol qazaq erkindigin armandap, kóre almaı ketken, «ult» úshin basyn báıgege tikken asyldarymyzdy elge, halqyna sińirgen eńbegine qaraı qurmettep otyrmyz ba?

– Áli de ádiletti baǵasyn ala almaı kele jatqan tulǵalar, árıne, bar. Alash qozǵalysyn aıtar bolsaq, eń aldymen Ahmet Baıtursynovty, Álıhan Bókeıhanovty, Mirjaqyp Dýlatovty, Maǵjan Jumabaevty ataıtynymyz ras. Biraq, osy arystarmen birge murattas, múddeles bolǵan birsypyra Alash qozǵalysynyń qaıratkerlerin, ár óńirde Alash komıtetterin basqarǵan ult­jandy azamattardy halyq tanı qoımaıtyny shyndyq. Azattyq úshin arpalysqan osyndaı azamattardyń ómirbaıany, olardyń atqarǵan isteri áli kúnge deıin tolyq zert­telip, elge jetkizilmeı keledi. Alashtan basqa, asharshylyq jyldary qolyna qarý alyp, qazaqqa qastyq etkenderge qarsy kóteriliske shyqqan keıbir azamat­tar áli kúnge aqtalǵan joq. Sozaq, osy óńirdegi Batpaqqara kóterilisi, Mańǵystaýdaǵy, Aqsýdaǵy, Abyralydaǵy halyq kóterilis­teriniń kóshbasshylaryn áli kúnge deıin bilmeıtinimiz taǵy shyndyq.

Joǵaryda aıtqanymdaı, qazekeń áli de sol rýshyldyqtan asa almaı júr. Rýbasylarǵa, áýlet basshylarynyń qur­me­tine eskertkish, mazar salamyz. Ol du­rys ta shyǵar. Biraq, qazaq memlekettiginiń irgetasyn qalaǵan, alty Alashtyń basyn qosqan iri tulǵalarǵa laıyqty qurmet kór­setilmeı keledi. Mysaly, Kereı – qazaqtyń tuńǵysh hany, orny bólek, saıası ult basshysy, al Jánibek – qazaq tarıhyndaǵy aıryqsha tulǵa, sońǵy búkil qazaq handary osy Jánibektiń urpaqtary. Qudaıǵa shúkir, Astanada eskertkish turǵyzyldy, degenmende ortalyq emes bir kóshege ekeýiniń aty berildi. Ekeýine eki bólek kósheni qımadyq.

Shynaıy ulttyq aýqymdaǵy is-sharalar oblys ne aýdan basshysynyń qalaýymen emes, memlekettiń bekitýimen, tikeleı nusqaýymen júrgizilýi kerek degen oıdamyn. Sondyqtan, Úkimet tarapynan bir konsepsııa qabyldanyp, osyndaı taǵylymy mol sharalar júrgizilse nur ústine nur bolar edi.

– Sizben áńgimelesip otyryp memle­ket­tik tildi damytý máselesin orap óte almaımyz. Erterekte bergen bir suh­ba­tyńyzda «Qazaq tiliniń máselesi qa­ra­jatqa, oqýlyqqa, ádistemege, ma­man­ǵa emes, saıasatqa tirelip tur», odan keıin bólinip jatqan qarjy óz maq­sa­tyna jumsalmaıdy degen sııaqty pikir­ler aıtqan edińiz. Elbasynyń jańa Jol­daýynda kóńilge úmit uıalatatyn tustar bar sııaqty. Áıteýir, halyq qýanyp jatyr. Siz Joldaýda tilderdi damytýǵa baı­lanys­ty jasalǵan tujyrymdardan qandaı oı túıdińiz?

– Elbasynyń Joldaýynda jyl saıyn qazaq tiliniń mártebesin kóterý jaıynda az aıtylyp jatqan joq. Osy tapsyrmalar qalaı júzege asyrylýda, másele osynda.

О́kinishke oraı, qazir qazaq tili máselesi uranǵa aınalyp ketken sııaqty. Aıtylýy aıtylady, biraq, naqty bir nátıjesi kórinbeı keledi. Elbasynyń tapsyrmalaryn oryndaý úshin tabandylyq, qulshynys baıqalmaıdy. Qazaq tiliniń taǵdyry barshamyzǵa ortaq, árqaısymyz atsalysýǵa tıistimiz. «Qazaqpen qazaq qazaqsha sóılesýi kerek» desek te, áli de búgingi memlekettik tildiń qoldanys aıasy kóńil kónshitpeıdi. «Qazaq eliniń bolashaǵy – qazaq tilinde» desek te, onyń ana tilimizden alshaqtap bara jatqan qazaqtarymyzǵa yqpaly kúshti bolyp turǵan joq.

Bolashaqta memleket ıesi – qazaqtar qazaqsha sóıleıtinin qalaıtyn bolsaq, biz búginnen bastap balabaqshalarda jáne mektepte qosalqy pánderdi memleket­tik tilge kóshirýimiz qajet. Orys tildi mektepterindegi eńbek, án, dene- shynyqtyrý, alǵashqy áskerı daıyndyq sııaqty pánderdi tolyq memlekettik tilde júrgizetin mezgil jetti. Bul usynysty men Jezqazǵanda júrgende bastaǵan bolatynmyn. Arqalyqta da qolǵa alyp jatyrmyn.

– О́zim suhbattasyp júrgen azamat­tar­dyń bárine qoıatyn bir saýa­lym bar. Ol búgingi aýyl tirshiligine qatys­ty. Bireýlerdiń aýyldyń, ásirese, qa­zaq aýyldarynyń júdegenine, turǵyn­dardyń ejelgi mekenderin tastap kó­ship jatqandaryna qabyrǵalary qaıys­paıtyn sııaqty. О́z basym osyǵan qarsy­myn. Aýyl ońalmaı, qazaq ońbaıdy. Biz aýyldyń qadir-qasıetin, olardyń urpaq tárbıesindegi rólin tómendetip jibergen sııaqtymyz. Siz qalaı oılaısyz? Ásirese, shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldardyń jaǵdaıy nashar. Olardyń bolashaǵy qalaı bolar eken?

– Men sizben tolyq kelisemin. Aýyl – qazaq mádenıetiniń, salt-dástúriniń ajy­ramas bóligi. Aýyldyń amandyǵyn oılamaý óz tamyryńa balta shapqanmen para-par. Aýyldyń júdep-jadap bara jatqanynyń bir sebebi – ondaǵy jaǵdaıdyń tómendigi. Jaǵdaıdyń tómendigi aýyz sý tapshylyǵyna, jylý, kárizdik júıelerdiń joqtyǵyna, oıqy-shoıqy joldardyń jaramsyzdyǵyna, bilimniń sapasyzdyǵyna kelip tireletini barshaǵa aıan. Árıne, búgingi tańda Úkimet tarapynan qoldaý kórsetilmeı jatqan joq. Aýyldardy ustap turǵan – aýyl sharýashylyǵy salasyna memleket birshama sýbsıdııa bólip jatyr. «Sybaǵa» baǵdarlamasy arqyly mal basyn asyldandyrýǵa, kóbeıtýge jeńildetilgen nesıeler berilýde. Áıtse de, aýyldardan kóshý úrdisin toqtatý ońaı bolmaı tur.

Aýylǵa búgin keregi – turmystyq deńgeıdi kóterý. Aldymyzǵa básekege qabiletti 30 eldiń qataryna enemiz degen meje belgilep qoıdyq. Eger aýyldarda qarapaıym kommýnaldyq ıgilikter bolmasa, biz qalaısha jarty álemdi ozyp jeńbekpiz? Mysaly, Germanııada HIH ǵasyrdyń ózinde barlyq eldi mekenderde kárizdik júıe ornatylǵan bolatyn. Al bizdiń aýyldarda bul áli kúnge deıin arman bolyp keledi.

Ekinshiden, aýyldyń mádenı-rýhanı ómirin jandandyrýǵa kómektesý kerek. Meshit, mádenı klýbtar, kitaphanalarmen shektelmeı, tipti, sol aýyldyń tarıhynan syr shertetin murajaılar da ashý kerek.

Aýyldy aman saqtap qalý aýyldaǵy aǵaıynǵa da baılanysty. Eger eńbekke bilek sybana kirisýge daıyn azamattar kóp bolsa, aýyldyń da jaǵdaıy birte-birte ońalary sózsiz.

– Elimizdiń táýelsizdik alyp, derbes memleket retinde damı bastaǵanyna 21 jyl toldy. Osy ýaqyt ishinde atqa­rylǵan ister shyn máninde ushan-teńiz. Al osy jyldar el ıesi, jer ıesi – qazaqtyń sanasyna qandaı ózgerister ákeldi dep oılaısyz? Qazaq qalyptasqan jaǵdaıdy, jahandaný talaptaryn durys baǵalap, ýaqyt talabyna ilese alyp otyr ma? Bireýler qazaq jurtynyń etek-jeńin jınap, ózine-ózi kelýi uzaqqa sozylyp bara jatqanyna alańdaıdy. Qazaqtyń ult bolyp tutasýyna kóńili tolmaıtyndar da bar. Jalpy, biz ortaq ulttyq qundylyqtarymyzdy taptyq pa? Búgingi tańda qazaqqa bárinen de ne jetpeı tur dep oılaısyz?

– Sizdiń bul suraǵyńyz – bir ǵylymı ınstıtýt aınalysatyn tereń taqyryp. Táýelsizdik alǵan shaqtan bastap kúni búginge deıingi qazaq qoǵamyndaǵy qubylystardy ǵylymı negizde zerttep, qazaq ultynyń damý strategııasyn bekitý qajet dep oılaımyn.

Ázirshe biz ortaq qundylyqtarymyzdy taptyq dep tap basyp aıta almaımyz. Nege deseńiz, qazaqqa birlik jetispeıtin sııaqty. Bylaısha aıtqanda, qazir elimizde ártúrli toptar kóp. Biriniń ekinshisinde sharýasy joq ári óz tobynyń qundylyǵyn ózge toptyń kózqarasynan joǵary qoıady. Dinı nanym-senimi boıynsha jik-jikke bólinip jatqandar da az bolyp turǵan joq. Sońǵy ýaqytta elimizde beleń alǵan túrli dinı aǵymdar ulttyq ıdeologııanyń álsizdiginen keń taralyp jatyr. Biz ózimizdikinen ózgenikin joǵary qoıamyz, bul aqyr aıaǵy jaqsylyqqa aparmaıtyny anyq.

Búgingi tańda ǵylym men bilim salasyna mıllıardtaǵan qarajat quıylýda. Al bul baǵytta jumys atqarylyp jatyr ma? Ol jumysqa kóńil tola ma? Jalań urandarǵa berilmeı, bir strategııalyq qujat bekitip, sol boıynsha tarıh aqtańdaqtaryn ashýǵa, urpaq tárbıesi máselesine jete mán berilýi kerek. Qazirde qazaqqa keregi – aýyzbirshilik, ortaq múdde. Memlekettik, ulttyq, otandyq qundylyqtarǵa negizdelgen ıdeologııalyq tuǵyrnama bolsa, irgesi berik, memlekettigi bekem el bolarymyzda daý joq.

– «Meniń pirim Súıinbaı» demekshi, árkimniń de úlgi tutar tulǵalary bolaty­ny anyq. Sizdi ómir jolynda óz ónege­simen demegen osyndaı tulǵalar bar ma?

– О́zime pir tutqan, úlgi sanaǵan tulǵalardyń biri dep qazaqtyń jaryq juldyzy Shoqan Ýálıhanovty aıtar edim. Azǵantaı ǵumyrynda qazaqtyń bilim men ǵylym kókjıeginde jarq etip ótken juldyzdyń keıingige mura etip qaldyrǵan eńbekteri eresen. Tarıhqa degen qyzyǵýshylyǵymdy eseleı túsirgen qazaq kemeńgeriniń beınesin árdaıym parasattylyq pen patrıottyqtyń nyshany retinde óz jadymda saqtap júremin.

О́mir aǵymymen ári qaraı joǵarǵy oqý ornyna túskenimde de ózime baǵyt-baǵdar berip, jol kórsetip, jón siltegen birqatar azamattardy da aıtpaı ketýge bolmaıdy. Jańasha oılaýǵa, lıberaldyq kózqarastyń qalyptasýyna, kóshpendiler órkenıetin, turmys-saltyn, sharýashylyǵyn zertteý­ge yqpal etken belgili ǵalym Nurbolat Masanovtyń esimin erekshe ataǵym keledi. Aǵamyzben pikirlesetin, syrlasatyn, aıtysatyn sátterimiz az bolǵan joq. Nátıjesinde meniń saıasatqa degen kózqarasym, jalpy azamattyq ustanymym qalyptasty.

Keıin oqýdy bitirip, Prezıdent janyndaǵy Strategııalyq zertteý ınstıtýtyna qyzmetke ornalasqanymda ınstıtýt dırektory О́mirserik Qasenovten alǵan tálim-tárbıe de zor boldy. Halyqaralyq qatynas, geosaıası jaǵdaılarǵa qatysty kóptegen nárselerdi uǵyndyryp, birqatar halyqaralyq ǵylymı konferensııalarǵa joldama berýi oı-órisimniń keńeıýine sep tıgizdi. Odan keıin úlken saıasatqa aralasýy­ma Altynbek Sársenbaıulynyń yqpaly da boldy.

Ákimdik qyzmetke men 29 jasymda kelippin. Basqarý tizginin alǵash ustaǵanymda halyqpen jumys jasaýdy, el senimin aqtaı bilýdi úıretken – qazirgi Úkimet basshysy Serik Ahmetov. Ol tusta, bilesizder, Serik Nyǵmetuly Temirtaý qalasynyń ákimdigin basqardy. Sonda ákimniń orynbasary bolyp taǵaıyndalǵanymda ákimdik jumysyndaǵy jaýapkershilikti alǵash sezingen edim.  Elbasynyń Temirtaýdan kele jatqan tól shákirti Serik Nyǵmetuly kez kelgen iste «halyqqa janyń ashýy kerek» degen ustanymyn alǵa tartyp otyratyn. Shyn máninde, óz halqyna ákimderdiń jany ashymasa, olardyń jaǵdaıyn durystaýǵa nıeti bolmasa ondaı ákimnen ne paıda?

– Halyq arasynda «Ákim bol, halqyńa jaqyn bol» degen sóz bar, ótken ýaqytta siz halyqqa qanshalyqty jaqyndaı al­dyńyz?

– Jumys babymen de, jumystan tys­ ýaqytta da qarapaıym halyqpen júz­desý­den eshqashan tartynǵan adam emespin. Bir jaǵynan osyndaı ashyqtyqtyń nátıjesinde bolar, jeke elektrondyq poshtama, ákim blogyna, ǵalamtordaǵy áleýmettik jelilerde halyq tarapynan kóp hattar keledi.

Ásirese, Jezqazǵan qalasynyń turǵyn­darynan kelip jatqan tilekter kóp. Olardyń barlyǵyn ózim jınap otyramyn. Bul jaı ǵana ermek emes, jumysymnyń qanshalyqty nátıjeli bolǵanyn aıǵaqtaıtyn kórsetkish desem artyq aıtpaǵan bolarmyn. Ekinshiden, halyqtyń alǵysy jumysyńa tyń serpin berip, jańa jobalarǵa, halyqqa ońtaıly jaǵdaılar týǵyzýǵa, turmysyn jaqsartýǵa jigerlendiredi.

Arqalyq qalasyna kelgenime bir jylǵa tolmas ýaqyt bolsa da, munda da aıtary bar aǵaıyn jeterlik. Osynda kelgenimde ákimniń jeke qabyldaýyn ashyq formatqa aýystyryp, jergilikti mekeme basshylarynyń, BAQ ókilderiniń qatysýymen ótkizýge kóshtik. Ákimnen ádildik izdep keletin halyqtyń muń-muqtajy az emes. О́kinishke oraı, barlyǵynyń máselesin sheship berýge múmkindik shekteýli. Desek te, ákimniń qolynan kóp nárse keledi. Belgili bir túıindi tikeleı sheship bere almasaq ta, jergilikti azamattardyń kómegimen, basqa da joldarmen járdemdesýge múmkindik bar. Tek halyqpen jaqyn bolýǵa, halyqtyń halin durystaýǵa nıetiń bolsa bolǵany.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken

Jarasbaı SÚLEIMENOV,

«Egemen Qazaqstan».