Elimizdiń jańa tarıhyndaǵy mańyzdy beles

Azamattyq qoǵamdy damytý – turaqtylyq tiregi

Parlamenttiń birlesken oty­rysyna Májilistiń 107 depýta­tynyń 106-sy, Senattyń 49 depýtatynyń 47-si, Mem­le­kettik hatshy, Joǵarǵy Sot, Úkimet músheleri tolyq quram­da, Pre­zı­dentke tikeleı esep bere­tin jáne baǵynatyn organ bas­shylary, ulttyq kompanııa­lar men memlekettik uıym­dar, Nur-Sultan, Almaty, Shym­kent qalalarynyń jáne oblys­tar­dyń ákimderi, saıası partııa­lardyń basshylary qatysty.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Joldaýy «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» dep ataldy. Prezıdent sóziniń ba­synda Táýelsizdik jyldary jetken jetistikterge toqta­lyp, bul jasampazdyq pen il­ge­­ri­leý, beıbitshilik pen kelisim kezeńi bolǵanyn, osy ýa­qyt ishinde Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń basshyly­ǵymen elimiz álemdegi bedeldi ári ornyq­ty memleketke aınal­ǵanyn aıtty. Halyqqa bergen ýáde­lerin mindetti túrde oryndaıty­nyn málimdegen Qasym-Jomart Toqaev elimizdiń jańa tarıhyndaǵy mańyzdy belestiń ortaq maqsattaryn, onyń ishinde saılaýaldy baǵ­darla­masyn júzege asyrýǵa ne­gizdelgen Joldaýdyń basym ba­ǵyttary týraly egjeı-tegjeıli baıandady.

Joldaýdyń «Zaman talabyna saı memleket» atty birinshi bóliminde eldiń qoǵamdyq-saıası ómirin jańǵyrtpaı, tabysty ekonomıkalyq reformalar jasaý múmkin emes ekeni aıtyldy. «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Parlament – esep beretin Úkimet» – memleket turaqtylyǵynyń negizi bolatyn saıası júıeniń formýlasy. Endigi jerde azamattardyń syndarly saýaldaryna qulaq túretin, jedel ári tıimdi ja­ýap beretin memleket tujyrym­damasyn iske asyrý ortaq mindet bolmaq. Sondyqtan Mem­leket basshysy azamattyq qoǵam­dy qoldaý jáne nyǵaıtý isin, ózekti máselelerdi sheshý joldaryn keńinen talqylaý úshin Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi qurylǵanyn atap ótti.

Joldaýda halyqty tolǵan­dyrǵan negizgi máseleler kóshe­lerde emes, Parlamenttiń jáne azamattyq dıalogtyń sheń­berin­de talqylanyp, sheshimin tabýy tıis ekeni kórsetildi. Al­daǵy Parlament Májilisi men máslıhat saılaýlary kóp­par­tııaly júıeni odan ári damytýǵa yqpat etýi kerek.

Halyqpen tıimdi baılanys ornatý úshin memlekettik organ­dar­dyń ashyqtyqqa, jedeldikke basymdyq berýi nazarǵa alynady. 2020 jyldan bastap mem­lekettik qyzmetshilerdiń sany birtindep qysqartyla bastaıdy. Odan únemdelgen qarajat neǵurlym isker qyzmetkerlerdi materıaldyq jaǵynan ynta­lan­dyrýǵa jumsalmaq. 2024 jylǵa qaraı memlekettik qyzmetshiler men ulttyq kompanııalar qyz­met­kerleriniń sany 25%-ǵa qys­qartylady.

Zań aıasynda beıbit mıtıng ótkizý týraly sóz boldy. Aza­mattardyń oıyn ashyq bil­dirýi úshin qalanyń ishinen arnaıy oryn belgilenedi. Biraq zań­ǵa qaıshy, buzaqylyqqa únde­gen aksııalardyń joly kesiledi.

Prezıdent memlekettik til máselesine mán berdi. Ol qazaq halqynyń memleket quraýshy ult retindegi rólin bekemdep, qazaq tiliniń ultaralyq qatynas tiline aınalatyn kezeń keletinin aıtty.

Azamattyq qoǵam qurý úshin úkimettik emes uıymdardyń bedelin arttyrý baǵytynda jumystar jalǵasa beredi. Jaqyn arada Azamattyq qoǵam damytýdyń 2025 jylǵa deıingi tujyrymdamasy ázirlenedi.

Sondaı-aq aldaǵy ál-Fara­bıdiń 1150 jyldyq, Abaı Qu­nan­baı­ulynyń 175 jyldyq me­reı­toılaryna, eń mańyzdy me­reke – Táýelsizdiktiń otyz jyl­dy­ǵyna baılanysty tıisti is-sharalar nazarǵa alyndy.

Aýyr qylmystyń jazasyn kúsheıtý kerek

Joldaýdyń ekinshi bólimi «Azamattardyń quqyǵy men qaýipsizdigin qamtamasyz etý» dep ataldy. Munda Memleket bas­shysy sot sheshimderiniń sapa­syn jaqsartý, aýyr qylmystyń jazasyn kúsheıtý, sybaılas jemqorlyqqa qarsy júıeli kúres, quqyq qorǵaý júıesin tolyqqandy reformalaý, jaýyngerlik qabiletti ásker qalyptastyrý týraly atap ótti. Osynyń ishinde Prezıdent zorlyq-zombylyq, pedofılııa, esirtki taratý, adam saýdasy, áıelderge jasalatyn turmystyq qysym jáne basqa da tulǵalarǵa, ásirese balalarǵa zardaby tıetin aýyr qylmystardy jazasyn jedel túrde qatańdatý jóninde Parlament pen Úkimetke tap­syr­ma berdi. Buǵan qosa tabıǵat­qa aıaýsyz qastandyq jasap júr­gen brakonerlerdiń áreket­terine tez arada tosqaýyl qoıý talap etildi.

Ishki ister mınıstrligi reformasyna úsh jyl ishinde 173 mlrd teńge baǵyttalady. Bul qarajat eńbekaqyny kóterýge, turǵyn úıdi jalǵa alýǵa, HQO qaǵıdaty boıynsha polısııanyń qazirgi zamanǵy front-keń­selerin qurýǵa jumsalady. Úki­metke IIM reformasyna bóli­netin qarajat sheńberinde azamat­tyq qorǵaý organdary qyzmet­ker­leriniń jalaqysyn arttyrý úshin 40 mlrd teńgeni qarastyrý tapsyryldy.

MShB tabys salyǵynan bosatylady

Memleket ál-aýqatynyń kórset­kishi sanalatyn ekonomı­kalyq damý baǵyttary «Qar­qyn­dy damyǵan jáne ınklıýzıvti ekonomıka» degen ataýmen naqtylandy. Bul jerde Mem­leket basshysy aldymen shıki­zatqa baılanǵan mentalıtetten bas tartyp, ekonomıkany árta­raptandyrýdy alǵa tartty. Eńbek ónimdiliginiń naqty ósi­min kem degende 1,7 esege arttyrý kózdelip otyr. Odan keıin kvazımemlekettik sektordan qaıyrymdy arttyrý jaıy qozǵaldy. Osy rette Úkimetke Esep komıtetimen birge úsh aı merzimde memlekettik hol­dıngter men ulttyq kompa­nııalardyń tıimdiligine taldaý júrgizý mindeti júkteldi. Prezıdent baǵa belgileý, tarıf­ter máselesine toqtalyp, mysal retinde eń jıi qatynaıtyn baǵyttar boıynsha ushaq bılet­teriniń Eýropaǵa qaraǵanda 30% joǵary qunyn synǵa aldy.

Kásipkerlikti damytý – qa­shan­nan halyqtyń ahýalyn jaq­sartý maqsatyndaǵy negizgi ba­ǵyttardyń biri. Sondyqtan bızneske irkilissiz qoldaý kór­setilip, Ulttyq qordan 100 mlrd teńgege jýyq qarjy bólindi. Biraq qarjylaı qoldaýdyń ıgiligin tek jergilikti bılikpen baılanysy bar sharýashylyqtar ǵana kórmeýi kerek. Shaǵyn, ásirese mıkrobıznes elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası ómirinde mańyzdy ról atqarady. Prezıdent Úkimetke mıkro jáne shaǵyn bıznes kompanııalaryn úsh jyl merzimge tabys salyǵyn tóleýden bosa­tý­dyń zańnamalyq negizin ázir­leýdi tapsyrdy. Sondaı-aq 2020 jyldyń qańtarynan bas­tap mıkro jáne shaǵyn bıznes sýbek­tilerin tekserýge úsh jyl­dyq tyıym salý týra­ly sheshi­mi kúshine enedi. Osylaı­sha bız­neske túsetin salmaq jeńil­detilmek.

Ekonomıkanyń mańyzdy salasy retinde týrızmge jeke toq­talǵan Qasym-Jomart Toqaev Altyn Ordanyń 750 jyldyǵyn bizdiń tarıhqa, mádenıetke, tabıǵatqa týrısterdiń nazaryn aýdarý turǵysynan atap ótý kerektigin, týrızmdi damytý úshin qajetti ınfraqurylymdy, birinshi kezekte joldardy salý, bilikti mamandardy daıarlaý mańyzdy ekenin aıtty.

Sonymen qatar Memleket bas­shysy halyqaralyq naryq­taǵy ulttyq bıznesti qoldaý, agroónerkásip keshenin damytý, salyq salý júıesin jańǵyrtý, Ulttyq qordy tıimdi paıdalaný máseleleri jóninde baıandady. Sóz arasynda Prezıdent jerdiń sheteldikterge satylmaıtynyn, biraq jerdi tıim paıdalanýdy qamtamasyz etý kerek ekenin málimdedi. Úkimetke «Aýyl – El besigi» baǵdarlamasyn iske asyrýǵa kelesi úsh jylda osy jyly bólingen 30 mlrd teńgege qosymsha 90 mlrd teńge baǵyttaý tapsyryldy.

Salyq týraly aıtylǵanda jumys berýshige qosymsha 5% zeınetaqy aýdarymyn ja­saý mindeti 2023 jylǵa deıin qarastyrylmaıtyny málim boldy. Buǵan qosa kepil­dendirilgen transfert kóle­min 2022 jyldan bastap bir­te-birte 2 trln teńgege deıin azaıtý, qor qarjysyn paıdalanýdyń anaǵurlym tıim­di ınvestısııalyq saıasatyn júr­gizý máseleleri qozǵaldy.

Zeınetaqy jınaǵy esebimen turǵyn úı alý qarastyrylady

Prezıdenttiń aıtýynsha, memleket bıýdjeti eki negizgi maqsatqa baǵyttalady: onyń biri ekonomıkany damytý, ekin­shisi áleýmettik máselelerdi sheshý. Áleýmettik sala boıynsha eń aldymen bilim berý sapa­syn jaqsartýǵa mán berildi. Jas­tarǵa jumyssyzdardyń qataryn tolyqtyrmaýy úshin oqý­shy kezinen qabiletin aıqyn­dap, kásibı baǵyt-baǵdar berý saıa­satyna kóshý qajet. Qala men aýyl mektepteri arasyn­daǵy orta bilimniń sapasy al­shaqtap bara jatqanyn nazarǵa alǵan Memleket basshysy Úki­­metke kelesi jyldan bas­tap «Dıplommen – aýyl­ǵa!» baǵdar­lamasyn qarjylan­dyrý­dy 20 mlrd teńgege jetkizýdi júktedi. Sondaı-aq «Daryndy balanyń» qabiletin damytýdyń jol kartasyn ázirleýdi tapsyrdy jáne kelesi jyldan bastap muǵalimderdiń eńbekaqysy 25%-ǵa ósetinin málimdedi. Buǵan qosa mádenıet qyzmetkerlerine de qoldaý kórsetilip, eńbekaqysy kóteriledi.
Bul bólimde otbasy ınstı­tý­tyn nyǵaıtý, buqaralyq sport­ty damytý, azamattyq qoǵam­­­dy qalyptastyrýda Erikti­­­ler jylynyń mańyzy týraly aı­­tyldy. Al medısınalyq qyz­met­tiń sapasy men qoljetim­di­ligin qamtamasyz etý turǵy­syn­da Prezıdent úsh jylda tegin me­­dısınalyq kómekti qarjy­­lan­­­dyrýǵa 2,8 trln teńge bóli­­ne­tinin jáne buǵan qosymsha den­saýlyq saqtaý júıesin da­my­týǵa 2,3 trln teńge baǵytta­latynyn aıtty.

Joldaýda belgili bolǵan taǵy bir jaıt, Úkimet jyl so­ńy­na deıin azamattardyń ózde­ri­niń jınaqtalǵan zeınataqy qara­jatynyń bir bóligin úı satyp alý, bilim alý sııaqty maq­sat­ta paıdalanýǵa jumsaı alý máselesin qaras­tyrady.

Ákimderdiń jumysyn halyq baǵalaıdy

Prezıdent saılaýaldy baǵ­dar­lamasynda eldiń eńsesin tiktep, jaǵdaıynyń jaqsarýy úshin aýyl-aımaqtardyń áleýe­tin kóterýge erekshe mán bergen edi. Bul baǵyt Memleket bas­shysynyń Joldaýynda da «Qýatty óńirler – qýatty el» degen ataýmen kórinis tapty. О́ńirlerde ilkimdi isterdi ilgeri­letý úshin jergilikti bılik or­gandary jumysynyń tıimdi­ligin arttyrýǵa mańyz be­rildi. Osy tusta Prezıdent qanatqaqty joba retinde halyq­tyń jergilikti ákimdikterdiń ju­my­syn baǵalaý júıesin engizýdi usyndy. Eger saýaldama nemese onlaın-daýys berý nátı­jesinde 30%-dan asa tur­ǵyn qala nemese aýyl ákiminiń jumy­syn tıimsiz dep tanysa, bul máseleni Prezıdent Ákimshiligi jan-jaqty zerdeleý kerek.

Sonymen qatar óńir tur­ǵyn­daryna áleýmettik qoldaý kórsetý máseleleri de qaras­tyryldy. Máselen, jeke úı sa­typ alýǵa tabysy jetpeıtin azamattarǵa áleýmettik jalǵa alý jaǵdaıynda turǵyn úıge jaı­ǵasýǵa múmkindik beriledi. Osy maqsatta 2020 jylǵa qaraı memleket 240 mlrd teńgeden asa qarjy bóledi. Buǵan qosa óńirlerge eki jyl ishinde turǵyn úı qoryn jańǵyrtý men jóndeý jumystaryna bıýdjettik nesıeler túrinde 30 mlrd teńge baǵyttalmaq. Jalpy, óńirlerdi damytý bıýdjeti 2022 jylǵa qaraı 800 mlrd teńgeden asady.

Sóz sońynda Memleket bas­shysy reformany tek refor­ma úshin júrgizýge jol beril­meıtinin, Úkimet múshe­leri­ne, memlekettik organdar men óńir­lerdiń, memlekettik kompa­nııa­lardyń jáne mekemelerdiń basshylaryna tıisti reformanyń júzege asyrylýy úshin derbes jaýapkershilik júkteletinin aıtty.