Qoıannyń qalpyna qarap, qaljasynan túńilme

Seısenbi, 19 naýryz 2013 1:31

Qoıan sharýashylyǵy qazaq halqyna tańsyq sala. Elimizdiń agrosektorynda da eleýsiz qalyp keledi. «Qalpyna qarap, qaljasynan túńilme» degen qazaqtyń as mázirinde de qoıan etine oryn berilmegen. Desek te qazir Qazaqstan qoıan etin negizinen Germanııa men Vengrııadan tasymaldaıdy. Iаǵnı, qoıan etine elimizde qajettilik, suranys bar. Eger qajettilik pen suranys bar bolsa, salpańqulaq-saqqulaq qoıan sharýashylyǵyn elimizde nege damytpasqa? 

Seısenbi, 19 naýryz 2013 1:31

Qoıan sharýashylyǵy qazaq halqyna tańsyq sala. Elimizdiń agrosektorynda da eleýsiz qalyp keledi. «Qalpyna qarap, qaljasynan túńilme» degen qazaqtyń as mázirinde de qoıan etine oryn berilmegen. Desek te qazir Qazaqstan qoıan etin negizinen Germanııa men Vengrııadan tasymaldaıdy. Iаǵnı, qoıan etine elimizde qajettilik, suranys bar. Eger qajettilik pen suranys bar bolsa, salpańqulaq-saqqulaq qoıan sharýashylyǵyn elimizde nege damytpasqa? 

Úkilengen qojalyq

Qoıan sharýashylyǵyna memleket túbegeıli kóńil bólmegenimen, údemeli ındýstrııalyq-ınnova­sııa­lyq damý baǵdarlamasy aıasynda 2011 jyly bizdiń elde de qoıan ósirýdi jeke sharýashylyqtar qolǵa ala bastady. Ońtústik, Shyǵys jáne Aqmola oblysynda qoıan bıznesine kirisken kásipkerler «shınshılla», «kúmis tústi» jáne «alyp» dep atalatyn úsh túrin qolǵa úıretip, baǵyp-qaǵyp paıdasyna shash-etekten kenelmek edi. Biraq qoıan sharýashylyǵyn qanatqaqty joba retinde qolǵa alǵanmen is bitpeıtin kórinedi.
Osydan eki jyl buryn Ońtús­tik­tegi Túlkibas aýdanynda el­ qulaǵyn eleń etkizip, qoıan ósirý­di qolǵa alǵan sharýashylyq qu­ryl­ǵan-dy. Jalpy quny 191, 836 mıllıon teńgege baǵalanǵan qo­jalyq búginde anaý aıtqandaı aıaǵynan turyp kete alǵan joq. Mamandardyń aıtýynsha, óndiris qýattylyǵyn arttyrý, mını­fer­ma satyp alý, qurylys pen jemdeý sehyn jaraqtandyrý úshin memleket tarapynan sýbsıdııa men jeńildetilgen nesıe berilmeıinshe, salany aıtarlyqtaı damyta qoıý ońaı emes kórinedi.
Kezinde búkil eldiń tańdaıyn qaqtyryp, Ońtústikte ashylǵan asyl tuqymdy qoıan sharýashylyǵy qojalarynyń «24 tonna qoıan eti, 9 600 qoıan terisin jáne 180 myń kójek alamyz, joba úsh jylda ózin tolyq aqtap shyǵady» degen úkili úmiti údeden shyqpady. Sharýa shatqaıaqtap, jabylýdyń aldynda tur. Senim aqtalmady.
«Ońtústik» asyl tuqymdy sha­rýa­shylyǵy» JShS dırekto­ry Nurdáýlet Álibaev qoıan qoja­ly­ǵyn qolǵa alǵan alǵashqy sátte jańa tehnologııalardyń arqasynda retro qoıandarǵa qaraǵanda, tez jetiletin akselerat qoıandy ósirý arqyly mol tabysqa kenelemiz dep oıladyq. 2011 jyly qarasha aıy­nyń orta tusynda Reseıden 120 qoıandy ákelip, reseılik tanymal qoıan ósirýshi Mıhaılovtyń tásilimen, ıaǵnı «MIAKRO» tehnologııasy boıynsha elıtalyq tuqym ósire bastadyq. Biraq búgingi kúni tókken ter, etken eńbek, quıylǵan qarjy ózin aqtamaı jelge ushty, deıdi.
Qazir sharýashylyqta 600 ǵana bas qoıan qaldy. Eshkim qoıan eti­ne qyzyqpaıdy. Bazarǵa da shy­ǵaryp, satyp kórdik. Qazaq ba­la­sy emdik qasıeti joǵary ekenin bilse de qoıan etin almaıdy, deıdi Nurdáýlet Álibaev. Onyń aıtýynsha, qoıannyń eti men terisine tek Saryaǵashtaǵy shıpajaı men Tarazdaǵy teri óńdeý kásipornynan azdaǵan suranys bar. Olardan túsken azyn-aýlaq kiris 150 000 teńge turatyn mınıferma satyp alýdan aspaıdy, jem-shópti ótemeıdi. Úmitpen úkilengen sharýashylyq búginde osylaısha úpi-tápi kún kórip otyr.

Senim nege aqtalmady?
Aldymen áýel basta tańdaý nege Túlkibas aýdanyna tústi de­gen saýalǵa keler bolsaq, ádet­te akselerat qoıandar aptap ys­tyq­qa tózbeıdi. 27 gradýstan jo­ǵary temperatýrada ózderin qo­laısyz sezine bastasa, 33 gradýs ystyq olardyń ómirine kádim­gi­deı qaýipti. Taý bókterine taıaý or­nalasqan Túlkibas aımaǵy – oń­tústiktegi eń salqyn aýdan. Son­daı-aq, tańdaýly «MIAKRO» tehno­logııasyna sáıkes qoıandar me­kendeıtin fermanyń arnaýly salqyndatqysh basseıni bar. Salqyn sý ańdardy sergitýmen qatar tábetin de ashýǵa tıis. Iаǵnı, qojalyq ıeleri ystyqqa shydamsyz akselerat qoıandardy salqyn samal taý bókterinde, «MIAKRO» tehnologııasyna sáıkes saqtap qalýǵa bolatynyna bek sengen.
Alaıda «MIAKRO» qazaqstan­dyq alǵashqy qoıan qojalyǵynyń senimin aqtamady. Sondaı-aq mundaı mınıfermalarda kútimge alynǵan kójekter turpatyna qaramaı, táýligine aýzy qurǵamaı 80 ret arnaıy daıyndalǵan quramajemdi qorek etýi kerek. Al mundaı quramajem tek Almatydan tasymaldanady. Buryn jemniń 1 kelisi 55 teńge bolsa, qazir baǵa 70 teńgege kóterilgen. Buǵan taǵy jetkizý qunyn qosqanda baǵa sharyqtap shyǵa keledi. Mundaı qıyndyqtarmen qosa, qoıandy ońtústiktiń aptap ystyǵynda ósirý múldem tıimsiz.

Qalaýyn tapsa, qar janar…
Ǵalymdardyń dáleldeýinshe, akselerat qoıandar tez kóbeıedi. Má­selen, bes analyq qoıan bes aıda 25-ke, on aıda 125-ke, on bes aıda 625-ke jetedi. Al, 4-5 jylda olardyń qanshaǵa kóbeıetinin ba­ǵamdaı berińiz. Ekinshiden, bul janýar kádimgi qoıanmen sa­lystyrǵanda, 3 ese jyldam ósedi. Retro qoıannyń bir jylda qosatyn 4-6 keli salmaǵyn akselerattar 4 aıda jınaıdy. Iаǵnı, olardy fermalarda 4 aılyǵynda soıa berýge bolady. Úshinshiden, olar eshqashan aýyrmaıdy. Munyń ózi qosymsha shyǵyndy boldyrmaıdy.
Qysqa merzim ishinde qoıan sharýashylyǵyn da, qoıan eti ón­dirisin de jolǵa qoıýǵa bola­dy, deıdi Astanadan 10 sha­qy­rym qashyqtyqta ornalas­qan Qosshydaǵy qoıan sharýa­shy­lyǵynyń qojasy Serikjan Ámir­januly. Onyń aıtýynsha, bul sha­rýa­shylyq ta halal ındýstrııasy arqyly qaldyqsyz «MIAKRO» tehnologııasy boıynsha jumys jasap jatyr. Qoıandar edeni arnaıy elektrjylytqyshpen jylytylatyn mınıfermada kútimge alynǵan.
– Qazir sharýashylyqta 563 bas bar. Edennen kelgen jylý qoıan­darymyzdyń Saryarqanyń sary aıazy men boranynda da alań­syz ósip-ónýine múmkindik berip otyr. Akselerattar óte názik jáne kirpııaz bolatyndyqtan, kishkentaı kójekterin qolǵa alýǵa bolmaıdy. Qoıandar tabıǵatynan qorqaq, óte úrkek janýarlar. Sondyqtan mınıfermaǵa adam aptasyna bir-aq ret jaqyndaıdy. Oǵan salynǵan jem-shóp, sý bir aptaǵa jetedi, deıdi Serikjan Ámirjanuly.
Qorqaq qoıandardy arnaıy mınıfermada ósirý ıdeıasy da osy Mıhaılovtyń oılap tapqany eken. Sóıtip, akselerat qoıandardyń jem-jep, sý ishetin naýasy, jylytý, salqyndatý, jeldetý sekildi sharýalardyń barlyǵy avtomatty basqarýǵa kóshirilgen. Qoıandardyń úıshikteriniń tórt jaǵy da ashyq. Únemi taza aýa kirip turǵandyqtan, olar úı qoıandaryndaı ózderiniń zári men tezekteriniń ıisine ýlanbaıdy. Olardyń zári, tezegi arnaıy shahtalar arqyly shelekterge túsip, ıisi murjalardan shyǵyp ketip turady.
Qosshydaǵy sharýashylyq ta Mıhaılovtyń «MIAKRO-syna» senip otyr.

Bıznestiń bereri mol
Sharýashylyq aldaǵy ýaqytta qoıan sanyn 5 myńǵa jetkizip, asyl tuqymdy qoıan sharýashylyǵy mártebesin alýdy kózdep otyr. Jalpy, joba quny 130 mln. teńgeni quraǵan. Qojalyq basshysy Serikjan Ámirjanuly qoıandar ózin-ózi bar joǵy 3 jylda aqtaıdy. Bizdiń Arqaǵa kelgenimizge kóp bola qoıǵan joq. 40 bas asyl tuqymdy qoıandy Ońtústikten, taǵy 40 bas­ty Novosibirden alyp keldik. Qazir 563 bas bar. Sáýir aıynan beri 320-330 basty soıyp, etin tapsyrdyq. 36 bas qoıandy asyrap, kóbeıtkisi kelgen kásipkerlerge sattyq. Sonymen qatar, jeńsik as sanalatyn qoıannyń etine Astanada suranys kóp. Al terisi tigin sehtaryna jóneltilip jatyr, deıdi.
Bizdiń bilgenimiz, nebári tórt aı ǵana ómir súretin akselerattarǵa dári egilmeıdi, hımıkat azyq be­rilmeıdi. О́miriniń deni anasynyń baýyrynda ótetindikten eti aqýyz­ǵa baı. Sondyqtan balalarǵa ar­nalǵan taǵamdar jasaýǵa óte paıdaly. Emdik qasıetke ıe qoıan eti adam aǵzasyn toksınder men shlak, radıasııa sekildi zııandy zattardan aryltady. Sondaı-aq, sýyqqa qarsy ımmýnıtetti kúsheıtedi. Asqazan-ishek aýrýlaryna daýa. Terisi óte baǵaly jáne bas kıim, jaǵa, jaket, ton tigýge qolaıly.
– Salany damytyp, sapalyq deńgeıge kótere alsaq, mundaı sharýashylyqty elimizdiń barlyq oblys ortalyqtarynan ashýǵa múmkindik bar. Memleket tarapynan qazirgi qaptaǵan baǵdarlamalar sheńberinde mınıfermalar satyp alýǵa lızıng berilse, akselerattardy árkim ózderi bir-eki mınıfermada-aq ósirip, qajetin óteýine bolady, – deıdi Serikjan Ámirjanuly.
Arqadaǵy qojalyq qoıandarǵa beriletin quramajemdi ózderinde daıyndaýǵa daǵdylanyp, tasymal­daý­ǵa qarjy jumsamaýǵa kúsh salyp jatyr eken. Qoıan kútimine de kóp adamnyń jumylýynyń qajeti joq. «Aqyldy» mınıfermada kójekterge qajetti arnaıy ereje tek «túımelerdiń» kómegimen júıeli túrde iske asyp tursa bolǵany.
Demek, keleshekte qoıan qoja­ly­ǵynyń sharýasy shalqyp, tek­ restoran, shıpajaılardyń sura­ny­syn ǵana óteýmen shektelmeı, qarapaıym halyqtyń da qol­je­timdi jeńsik asyna aınalsa deısiń. «Jese tisine, jemese túsine kiretin» mal etindeı emes, emdik qasıetimen salamatty ómir súrýdiń negizgi bir bóligi bolyp qalyptassa jaman ba?
Tilekgúl ESDÁÝLET.