Oblystyq memlekettik arhıvtiń dırektory Sáýle Málikovanyń aıtýynsha, erekshe qamqorlyqqa alynǵan jádigerler sany áli tolyǵa túseri daýsyz. Reseı arhıvterinen Noǵaıbaı bı, Ulpan ana jaıly tyń derekter tabylyp, kartadan oıyp turyp óz ornyn alatyn bolady. Sol sııaqty Dolmatovo aýyly janynan júrgizilgen qazba jumystary nátıjesinde Aq-ıir tańǵajaıyp eskertkishi ashylǵanymen áli de zerdeleı túsýdi, bir júıege keltirýdi qajet etedi.
Qasıetti jerlerdiń mádenı-geografııalyq beldeýiniń qalyń shoǵyry Aıyrtaý aýdanynda ornalasqan. Olardyń ishinde Botaı qonysy eń kónesi sanalady. Munda jylqy túliginiń alǵash qolǵa úıretilgeni jaıly ǵalymdar, arheologtar, ólketanýshylar jaqsy bilse, endi osynaý qasterli muralardyń tarıhı, mádenı bastaýy men mańyzdylyǵyn jas býynǵa jan-jaqty túsindirip, týǵan ólkege degen qasterli sezimin, súıispenshiligin qalyptastyrý basty mindetterdiń biri ekenin tıisti oryndar jete túsine bastaǵan syńaıly. Osy sebepti «Týǵan jer» baǵdarlamasy aıasynda respýblıkalyq, oblystyq mańyzdy obektilerdi aralap, jete tanysý, ańyz-áńgimelerge qanyǵý, qundy da qyzǵylyqty maǵlumattar alý dástúrge aınalǵan.
Jýyrda Esil aýdanynyń turmysy tómen, az qamtylǵan otbasylarda tárbıelenetin balalar ár shoqysy qymbat, ystyq sanalatyn tarıhı oryndarǵa saıahat jasap, kózben kórý múmkindigine ıe boldy.
«Buǵan deıin oblys ortalyǵynda, Taıynsha, Esil, Jambyl aýdandarynda bolyp, «Abylaı han rezıdensııasy» mýzeı keshenin, Qojabergen jyraý, Qulsary áýlıe kesenelerin, «Qazaqstan juldyzy» altaryn tamashalaǵan bolatynbyz. Bul jolǵy saıahatymyz ejelgi adamdardyń turaǵy Botaı jáne Syrymbettegi Aıǵanym hansha qonysyn tamashalaýǵa arnaldy. Qazaqstan – ulan-ǵaıyr jerimen qosa rýhanı-tanymdyq dástúrleri úzilmesteı, sabaqtastyqpen jalǵasyp kele jatqan el. Ata-babalarymyz Uly dala tórinde ómir súrip, nebir qundylyqtardy amanat etip qaldyrǵan. Olardy jadyda toqyp, ulttyq biregeıliktiń basty ustanymyna, temirqazyǵyna aınaldyra alsaq, rýhanı tolysýymyzdyń sarqylmas qaınar bulaǵy bolar edi. Bárinen de balalardyń sapardan úlken ásermen oralǵanyn aıtsańyzshy», dedi áńgimeleskenimizde aýdandyq bilim bóliminiń ádiskeri Tatıana Abdýlova.
Shynynda da Aıyrtaý aýdany tóbeli jazyqtarymen, sýy káýsar aıdyndy kólderimen, ormandy alqaptarymen erekshelenedi. Ár shoqysy, ár tasy syrǵa tunǵan Syrymbet, Shalqar, Imantaý... munyń bári – bir kórse dep armandaýǵa turarlyq nysandar. Syrymbet taýy baýraıyndaǵy Aıǵanym qonysynda da aıaldadyq. Aleksandr patshanyń buıryǵymen 1823-24 jyldary Shoqannyń ájesi Aıǵanymǵa qaraǵaıdan qıyp saldyrtqan záýlim saraıdaı úıdi óshikken bireýler qasaqana órtep jibergen. Al 1993 jyly irgetasy saqtalǵan ǵımarattyń ornyna Shoqan salǵan sýretterdiń negizinde on bólmeli qonaqúı, meshit, medrese-mektep, sharýashylyq saraıy qaıta salynǵan. Áıtpese, kezinde bul jerde kishigirim qonys emes, úlken aýyl bolǵan desedi. Qarasaı men Aǵyntaı batyrlardyń kesenesi de alystan erekshe kóz tartady. Bıiktigi 16 metrlik nysan 1999 jyly turǵyzylǵan. Kesenege kirer bette uzyndyǵy 2 metrlik naızalar shanshylǵan. Keseneniń ishinde qos batyrdyń ózderi, syrtynda Qarasaı batyrdyń egiz uldary Erkin men Tórkin jerlengen. Kúmbezdiń aınalasynda basqa da jaýyngerlerdiń zırattary bar. Batyr babalar kesenesi ornalasqan Qulshynbaı shoqysy, onyń mańaıy týrızmge ábden suranyp tur. Imantaý kóliniń jaǵasynda «Aqbar» týrıstik kesheniniń boı kóterýi – sózimizdiń bir dáleli. Jaryq tartylyp, jol qalpyna keltirilgen.
«Aıyrtaý aýdanynda 18 tabıǵı qorǵalatyn eskertkish bar eken, sonyń biri – Shalqar-Imantaý kýrortty aımaǵyn da balalar armansyz aralady. «Solnechnyı VIP» demalys aımaǵy bazasynda pantamen emdeý orny bar kórinedi. Demek, týrızm áleýeti zor degen sóz. Kóz suqtandyratyn ásem tabıǵaty óz aldyna, qundy eskertkishter aıaq basqan saıyn kezdesedi. Shalqar tabıǵı aımaǵynyń maqtanyshy ispettes «Eki aǵaıyndy» jartasyn kórgen balalar onyń janynan kópke deıin shyqpaı qoıdy. Ańyzǵa sensek, elin, jerin qorǵaǵan aǵaıyndy eki batyr aýyr shaıqastardyń birinde osy jerde mert bolsa kerek. Shalqar kóli aǵalarynan qapııada aıyrylyp, zar eńiregen jalǵyz qaryndastarynyń kóz jasynan paıda bolǵan desedi», deıdi Tatıana Nıkolaevna saıahattan alǵan áserin bizben bólisip.
Soltústik Qazaqstan oblysy
