Tildiń tıip ketse jarylyp qalatyn qaǵanaq emes ekeni ras. Biraq jazýdan, ádebıetten «qazaqtyń tiline ıneniń jasýyndaı paıda-zııan kelmeıdi» deýdiń túk qısyny joq. «Elikten kúshti nárse joq. Atasy maımyl adam, basshy doǵa ıse, bári de maımylshalap, doǵashy bola qoıam dep oılaıdy» («Aq joldyń» № 435 basylǵan qyp-qyzyl joldastyń sózi). Buǵan shek keltirýge bolmaıdy. Bul – jan tiliniń zańy, muny neshe túrli dáleldermen yspattaýǵa bolady. Jaqshanyń ishindegi qyp-qyzyl joldastyń bedeline senbeı, dálel kerek qylýshylar bolsa, «Aq joldyń» sol №435-tegi qyp-qyzyl joldastyń keltirgen dálelderin teksersin, meniń bilýimshe, sonda aıtylǵan dálelderdiń ózi de kisi qanaǵattanarlyq. Jazý, ádebıet tilge áser bermeı qoımaıdy. Buǵan adamnyń maımyl minezdiligi kepil. «Adam da, qus ta, ań da – bári de jan ıesi maqulyq» degen sózdi Júsipbek «adamda, qusta, ańda ...» dep, «da»-ny qosyp jazatyn bolsa, ony elikteıtin maımyldar tabylmaı qalady deýge bolmaıdy. Olaı jazýdy Ýshakov, Raýmer, Tomson, Pavelderdiń bedelimen qısyndyryp, ereje qylyp shyǵarsaq, til buzylmaı qoımaıdy. «Adam da» degen eki sóz. Oqymaǵan, Júsipbekti elikteı almaıtyn qazaq ony eki sóz qylyp, «adam»-nyń «D» men «M»-nyń arasyndaǵy daýysty «A»-syn kóterip aıtady; «Adamda» degen (máselen, adamda aqyl bolady degende aıtylatyn «adamda») – bir sóz. Qazaqsha sóıleı biletin qazaq ony bir sóz qylyp, «D» men «M»-nyń arasyndaǵy «A»-ny kótermeı, eń sońǵy «A»-ny kóterip aıtady»*); «Adam da» degen eki sózdi bir sózge usatyp, «adamda» dep jazatyn bolǵan soń, ony oqýshy jazylýynsha oqyp, «D» men «M»-nyń arasyndaǵy «A»-ny kótermeı, aıaǵyndaǵy «A»-ny kóteretin bolady. Hat tanıtyn bedeldi azamattar Júsipbekti eliktep, sózdi buryp sóıleıtin bolady; qara buqara bedeldi azamattaryn eliktep úırengen. Sondyqtan olar da júsipbekshelep, sózdi buryp sóıleıtin bolady. Sonan soń qazaqtyń tili buzylmaı amaly joq.
Durysynda jazýdyń, ádebıettiń qyzmeti tilge áser berý, qubylmaly tildiń qubylysyna basshylyq qylý emes, tildiń túrli qasıetin, sózdiń túrlerin (qoldan kelgenshe) birinen-birin aıyra tanyrlyq qylyp, ashyp kórsetý. Bul qyzmetti atqara almaǵan jazý, jazý emes, leker. Paıdasynan zııany artyq leker. Tildiń bar qasıetin jasyryp, ózinde joq qasıetterdi týǵyzýǵa bet alǵan jazý ádebıet – jalǵan jazý, jalǵan ádebıet bolady.
Dybysshyldardyń áýeıin basý úshin keltirgen Júsipbektiń Ýshakov professorymen daýlasa almaımyz. Ol kisiniń bedeline biz de turamyz. Kórmesek te Raýmer, Tomsondarǵa da qarsylyǵymyz joq (bulardyń Júsipbek keltirgen bedeldi sózderi Ýshakovtyń «Rýsskoe pravopısanıe». Moskva, 1911» degen kitabynyń 9-shy betinen kóshirilgen. Ol sózderdiń durystyǵyna Ýshakovtyń keltirgen dálelderi de jeterlik. Olardyń ózderi nendeı dálel keltirgenin Júsipbek te bilmeıdi. Kórmegen Raýmer, Tomsondardyń bedeldi sózderin betke ustaýdy qazaqsha «qara borandatý» deıdi. Júsipbekshe «qara borandatýdyń» ne ekenin men túsine almadym). Ýshakov ol bedeldi sózderdiń jónimen oryssha jazý erejelerin teksergen. Ol bedeldi sózderdi Ýshakov til júıesi tekserilip, bir qalypqa túsken, dybys tańbalary artyqtyq qylmasa kemdik qylmaıtyn orys tili úshin keltirgen. Ony ákelip qazaq tiliniń jazý erejesi úshin betke ustaý oryndy bolǵanmen, jetkilikti bolmaıdy. Ýshakovtyń qazaq tilin teksergeni bar ma, joq pa – ony men bilmeımin. Joǵaryda aıtylǵan kitabynan qazaq tilin bilmegen bolar dep jorýǵa bolady. Qazaq tilin bilse, «»-ty qazaqtyń «Y» ıa «U» dybystarynyń birimen salystyrar edi. Ony istemegen. Qazaq tilin, qazaqsha jazý erejelerin teksergende kisi qanaǵattanarlyq dálel keltirý múmkin bolmasa (tabylmasa, ıa gazet betine sımaıtyn bolsa), bedeldi kisiniń bedeldi sózin keltirýge bolady. Biraq ondaıda bedeline jurt senerlik kisilerdiń bedeldi sózderin keltirgen artyq. Menińshe, qazaq tiline kelgende Ýshakov, Tomsondardan Baıtursynuly Ahmet, Dosmuhambetuly Halelderdiń bedeli qudaıdaı. Halel «Qazaq-qyrǵyz tilindegi sıngarmonızm zańy» degen kitabynda: «On toǵyzynshy ǵasyrdyń ekinshi bóliminde qazaq eli otyryqshy bola bastady da, ózara aralasýy kemidi. Kórshiles otyrǵan «ádebıeti» bar noǵaı-sarttardyń tili otyryqshy eldiń arasyna jaıyla bastady. Osy aǵaıyndar arqyly birqatar parsy, arab sózderi ózgermeı tilimizge kire bastady», – dep noǵaı-sarttar mektebiniń jazýy qazaq tilin buza bastaǵanyn aıtady. Halel ony júsipbekshelep aıta salmaı, tolyq dáleldermen yspattaǵan. Júsipbek qazaq tilin mensinip, qazaq tilin teksergen Ahmet pen Haleldiń sózderin oqysa, «Qazaq tili arab, parsy, tatar, sart, mıssıonerler ádebıetiniń yqpalyna júrip, aıdaýyna kónbedi» demes edi. Halel aıtqan dáýirde qazaq tiline sińip ketken «Kámıla», «Márııa», «Jámıla» syqyldy tolyp jatqan sózder bar. Bul sózder Júsipbektiń túsinýinshe qazaq tilin jandandyratyn bolar. Halel ol sózderdi saý jerge shyqqan shıqanǵa meńzep otyr. Durysynda, ol dáýirdiń qazaq tiline áseri bolmaýǵa tıis edi. Ol dáýirde qazaq tilin buzarlyq ádebıet bola qoıǵan joq. Qazaq tiliniń sol shamaly dúmpýilge de shydaı almaı, «Kámıla», «Jámıla»-lardy boıyna sińirip alǵany dúnıede elikten kúshti nárseniń joqtyǵyn yspattaıdy.
Júsipbektiń «Sońǵy sózinde»: «Eldestiń negizi – til qural, estilý. Meniń negizim – kóbinese iske qolaıly (praktıka) jeńildik, qala berse estilý», – deıdi. Munysy – jala. «Jazýdyń jeńil bolý jaǵyn eskerýdiń keregi joq», – dep men eshqashan da aıtqan emespin. «Eńbekshil qazaqtyń» № 195-de basylǵan «Ý» men «I» degen maqalamda «Úý», «Iý», «Iа»-lardy jalǵyz «Ý», «I»-men jazsaq, is jaǵynan da qıyn bolatyn kórsetkenmin. Júsipbek: «Dybysty, býyndy ózgelerge eliktep, dybys ádisin qoldanǵandyqtan alyp otyrmyz. Dybys býynnan bezip, erteń Amerıka ádisine túsetinimizge basqalar shek keltirgenmen, Júsipbek ekeýimiz sheksiz senemiz. Biraq dybys pen býyn tek bala oqytý úshin ǵana emes, basqa oryndarǵa da kerek. Býyn, sózdiń býyny eń aldymen jyrshylarǵa, aqyndarǵa, Júsipbektiń qara basyna kerek. Júsipbektiń án shyrqap, «Qalııany» aıtqanda «Oıpyrym-aı Qalııa-aı», – dep sozady. «Qalııany», «Qal-ıaı» dep býyndaıdy. О́ıtpeı «Qalı-aı» dep býyndap sozýǵa Júsipbektiń aqyndyq sezimi bastyrmaıdy.
Júsipbektiń «sońǵy sózinde usynǵan jobalarynan menińshe qısyndysy:
Dáıekshini qaldyrmaı jazý;
«T» estilgen jalǵaý, jiktelýlerde, «D» jazbaı, estilýinshe «T» jazý (bul jobany men bilim keńesine usynyp, keńes ony maquldap edi. Men ony keńesten buryn aýyzeki Júsipbektiń ózine de aıtyp edim. Júsipbek te maquldap edi. Endi ony menimen aıtys retinde usynyp otyrǵany – qara borannyń dál ózi emes pe?). «Da», «De», «Ma», «Ba» («Me», «Be»), «Ǵoı», «Ǵana»-lardy aldyndaǵy sózge qosyp jazamyn degeni qısynsyz. Ol jazýdy jeńildetpeıdi, qıyndatady. Onda maǵynasy da, estilýi de túrli sózderdi birinen-birin aıyra almaıtyn qylyp shyǵaramyz. «Kelse ıgi edi» degen sózdi júsipbekshelep «kelseıgedi» dep jazatyn bolsaq, «Qara ala atqa usaǵan asa oınaqy at qolǵa ustatpaıdy» degen toǵyz sózdi úsh sóz qylyp, «qaralatusaǵan asoınaqat qolǵustatpaıdy» dep jazýymyz kerek. Sóıtsek, bul sózderdi osylaı tizip aıtqanda estilmeı qalatyn dybystardy jazyp áýre bolmaımyz. Jazý jeńildenedi jáne yqshamdalyp bir sóz bolyp bara jatqan «qaralatusaǵan» degen sózdiń birigip ketýine bógeý bolmaımyz. Júsipbektiń buǵan da qol qoıýy múmkin. Júsipbek muny da jeńildik dep biler. Biraq «qaralatqusaǵan»-nyń bir sóz emes ekenin, ony qosyp jazýdyń qısynsyz ekenin kórsetýge oqýshydan uıalyp otyrmyn.
«Ý» men «I» týraly Júsipbektiń túk dáleli joq. «Ilgeriden tileýimiz bolsa», – dep otyrǵany dálel emes, «qara boran». Sondyqtan onysynyń qısynsyz ekenin kórsetýdiń de kajeti joq.
«Qajet», «qasıet», «qarajat» syqyldy sózderdi árkim ártúrli aıtady. Ondaı sózderdi qalaı jazý kerek ekenin Halel tolyq dáleldermen túsindirip, kórsetip otyr. Jat eldiń sózin buzbaı aıta alatynyn kórsetip, maqtanatyn azamattarymyz ol sózderdi «hajat», «hasıet», «harajat» dep júr. Biraq eldegi buqaranyń oǵan tili kelmeıdi: «qajet», «qasıet», «qarajat», – deıdi.
Adamda es bar, zeıin bar. Adam esimen kórgen-bilgenin jattap alady, zeıinimen kórgen-bilgenin ońaı jattaıtyn qylyp júıeleıdi. Bir aýyz sózine túsinbeı, qurandy jattap alýǵa bolady. Oǵan zeıin kerek emes, tek es kerek. Jıegi 12 kez sharshy (uzyny da, eni de 3 kezden bolǵan) dastarhannan jıegi 12 kez dóńgelek dastarhannyń matasy 1¼ ese artyq bolatynyn (sharshy dastarhannan 11 oramal shyqsa, dóńgelek dastarqannan sondaı 14 oramal shyǵatynyn) túsiný úshin zeıin kerek. Adamnyń zeıini kórgen-bilgenin júıelep túsinýdi tileıdi. Zeıinniń sol qasıetiniń arqasynda adam tabıǵattyń neshe túrli zańyn taýyp otyr. Osymen sol tapqanyn umytpaıtyn bolyp jattap alyp otyr. Es te, zeıin de jyldan-jylǵa órbip, ilgerilep barady. Ilgeriden tileýimiz joq emes, kim biledi, bir kezde es kemeline jetip, kórgen-bilgenin túsinbeı-aq, júıelemeı-aq jattap alatyn bolar. Mine, is sóıtip jetilgende túrli uǵymdardy júıelep, tap-tapqa bólýdiń keregi bolmaıdy. Biz ázir ol dáýirge jetkenimiz joq. Adam balasynyń aqyly ázirge júıeleý dáýirinen shyǵa almaı júr. Sondyqtan bul kúngi adam kórgen-bilgenin júıelemeı qoımaıdy. Aqyldyń júıeleýdi tileıtin qasıeti, ásirese, oqý jasyndaǵy balalarda kúshti bolady. Olarǵa jazý úıretkende, zań, ereje degen eshteńe joq, ár sózdiń derbes súgireti bolady dep, ár sózdiń súgiretin óz aldyna jattap alýǵa qossaq, oǵan bala qanaǵattanbaıdy. Zeıindi bala túrli sózderdiń súgiretterin jattaı kele, jazý erejelerin ózi oılap tabatyn bolady. Taba almasa, «Bul nege bulaı?» dep muǵalimniń mazasyn alady. Oqyǵan sabaqta júıe bolmaýdyń jóni joq. Júsipbek tildiń zańy, erejeleri bolýyna qarsy. Sol qarsylyǵymen sońǵy sózinde usynǵan jobalaryn da júıelemeı usynyp otyr: «Barǵan-bysyn» degen sózdi «barǵanbysyń» dep jazý kerek; «Atty kisi myltyq atdy» demeı, «Atty kisi myltyq atty» dep jazý kerek», – dep birqatar sózderdiń súgiretin kórsetken. Ony qalaı júıeleý kerek ekenin aıtpaıdy. О́ıtkeni ózi júıege qarsy. «Y» týraly ereje bolmasyn, jazǵan kisi jazar, jazbaǵan kisi jazbas, júre kele ondaı «menshevıkter» (biz «menshebek» dep jazýshy edik, Júsipbektiń kórsetken súgireti buzylmasyn dep, ádeıi jazyp otyrmyn) ózi-aq shyǵyp qalar deıdi.
Júsipbek usynǵan súgiretterdiń birsypyrasyn men ózimshe júıelep, teksergen boldym. Endi qalǵanyn Júsipbektiń ózi (ıa bolmasa aldaǵy sezde ol úshin basqa bireý) júıelemese, men erinip otyrmyn.
* Qazaqsha sózdiń eń sońǵy býynyndaǵy daýysty dybysy kóterilip aıtylady. Bul qazaq tiliniń zańy.
Eldes.
