Azııa ádebıetin álemge áıgileıtin forým

Keshe Nur-Sultan qalasynda el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń qatysýymen Azııa elderi qalamgerleriniń I forýmy óz jumysyn bastady. Azııalyq aqyn-jazýshylardyń jıyny 300-den astam qalamgerdiń basyn qosty. Onyń ishinde 38 memleketten Nobel syılyǵynyń nomınanttary, Býker jáne ASEAN syılyqtarynyń laýreattary, ulttyq, memlekettik syılyqtardyń ıegerleri hám Jazýshylar odaqtary men assosıasııalarynyń tóraǵalary bastaǵan 70-ke jýyq shetel qalamgeri bar.

Ádebı forýmnyń plenarlyq otyrysyn Qazaqstan Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev ashty.

«Azııa aqyn-jazýshylarynyń al­ǵash­qy forýmy Qazaqstannyń Tuńǵysh Pre­zıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń bas­tamasymen ótkizilýde. Bizdiń halqymyz rýhanı muralaryn saqtap, ulttyq tarıhyn zertteýge, mádenıetti jan-jaqty qoldaýǵa árdaıym asa úlken mán beredi. Bul berik ustanym táýelsiz Qazaqstan kezeńinde jańa sıpat alýda. Qazaq áde­bıeti – halqymyzdyń sanǵasyrlyq tarı­hymen bite qaınasqan asyl qazyna. Bú­ginde tól ádebıetimizdiń kókjıegi ke­ńeıip, álem ádebıetiniń damý kóshine qo­syldy. Qazaqstandyq 30 jazýshy men 31 aqynnyń shyǵarmalary BUU-nyń alty tiline aýdarylyp, jaryqqa shyqqaly otyr. Osy týyndylar 5  qurlyqtaǵy 90-nan astam  elge, ıaǵnı 2,5 mlrd oqyrmanǵa tar­aıdy.

Uly dalamyz san alýan órkenıetter men mádenıetterdiń kýási. Elimiz alyp qurlyqtyń batysy men shyǵysyn, kún­geıi men teriskeıin jalǵaǵan toǵyz jol­dyń torabynda ornalasqan. Biz bir kez­deri Uly Túrki qaǵanatynan mıras bol­ǵan túrki tegimizdi saqtaı bilgen halyq­pyz. Búgingi túrki jurtynyń teńdes­siz jetistikteri sol dáýirlerden  qalyp­tas­qan uly muralarmen tyǵyz baılanysty.

Arab, parsy, qytaı, úndi órkenıetteri – adamzat tarıhynyń ajyramas bóligi. Shyǵys mádenıetteri san alýan sıpattaryna qaramastan, ózara astasyp jatyr. Azııa halyqtary órkenıetter qaqtyǵysyna ushyramaı, etene úndestikte damýynyń basty syry da osynda. Sońǵy jarty ǵasyrda Azııa qaıta túlep, qarqyndy  damyp keledi. Shyǵys memleketteri álemdik alpa­ýyttar qatarynan nyq oryn aldy. Azııa ádebıetiniń órisi aıtarlyqtaı keńeıip keledi. Shyǵystan shyqqan qalamgerler kúlli dúnıeni moıyndatyp otyr. Bul rette Azııa ádebıetin álemge áıgilep, dáripteı túsý – forýmnyń taǵy da bir mańyzdy mindeti dep  sanaımyn. Shyǵys  danalarynyń dástúr sabaqtastyǵy siz­derdiń týyndylaryńyz arqyly jalǵasyn tabady dep oılaımyn.

Batys tehnologııasy Azııa rýhanııa­tymen úndesip, shyǵystyq jańǵyrý úr­disin dúnıege ákeldi. Qalalarda shy­ǵys áleminiń bolmys-bitimin nasıhattaıtyn kreatıvtik klass paıda boldy. Rýhanı baılanystardy keńeıtý jańa zamandaǵy Azııa halyqtarynyń birtutastyǵynyń kepili. Biz bul úrdisti qoldap, álem halyqtarynyń yntymaq-birligin nyǵaıtýǵa úles qosýǵa tıispiz.

Túrki, Qytaı, Úndi, Arab, Parsy el­deriniń kóptegen kóne jádigerleri dáýir synynan súrinbeı ótip, búginge deıin jetti. Bul muralardyń qundylyǵy nede? Kóne eskertkishterdiń negizinde jatqan jalpyadamzattyq qundylyqtar ádebıet arqyly álemge taraldy. Ár oqyrmannyń kókeıindegi saýaldardyń jaýaby men jahandyq máselelerdiń sheshimi de dál osyndaı týyndylardan tabylady», dedi Q.Toqaev.

Sonymen qatar forýmnyń saltanatty ashylýynda Memleket basshysy birneshe mańyzdy máselege toqtaldy. «Jahandanýdyń shyǵystyq dástúri naqty sıpatqa ıe bolyp, keńeıe túsýde. Mysaly, qazir Uly Jibek jolynyń ekonomıkalyq mán-mańyzy ǵana kóbirek aıtylady. Shyn máninde, onyń tutas órkenıetterdi toǵystyratyn kúshke ıe bolǵany eskerile bermeıdi. Búginde Azııanyń ozyq ekonomıkasymen birge, ádebıeti, óneri, bilim júıesi de aldyńǵy qatarǵa shyqty. 

Aldymen Azııa qalamgerleri forýmy shyǵarmashylyq qaýymnyń mańyzdy dıalog alańyna aınalýy kerek. Bul mańyzdy shara Azııa elderinde qýatty túrde ótýi qajet dep sanaımyn. Adamzatty tol­ǵandyrǵan kúrdeli máseleler dál osyndaı alańdarda ortaǵa salynýy tıis. Azııany búkilálemdik rýhanı damý ortalyǵy retinde damytý aıryqsha mańyzdy. Sondyqtan ádebı úderisterdi jańǵyrtý úshin jaǵdaı jasaý – basty min­detterdiń biri. Osy maqsatta «Azııa alyby» ádebı syılyǵyn taǵaıyndaǵan jón. Álemdegi áıgili syılyqtar sekildi bul marapattyń da bedelin arttyrýǵa kúsh salýymyz kerek.

Azııa qalamgerleri týyndylarynyń birtutas elektrondy kitaphanasyn quratyn ýaqyt jetti. Bul Azııanyń teń­dessiz dúnıetanymy jınaqtalǵan baǵa jetpes asyl qazynanyń esigin jer júzi­ne aıqara ashatyn qundy dúnıe bolary sózsiz. Osyndaı ıgi bastamalardy is­ke asyrý jumysy qalamgerlerimizdi bi­rik­tirip, Azııa ádebıetin jańa beleske shy­ǵa­ra­dy dep senemin. Búgingi forým ju­my­syna tabys tileımin», dedi el Pre­zı­denti.

Ádebı forýmnyń plenarlyq otyrysynda Nobel syılyǵynyń nomınanttary Ko Yn (Ońtústik Koreıa), Moza ál-Malkı (Qatar), Mend-Ooıoo (Moń­ǵolııa), Ońtústik Azııa halyqaralyq syı­lyǵynyń laýreaty Amar Mıtra (Ún­distan), Ázerbaıjannyń halyq jazýshysy Anar Rzaev  jáne t.b. spıkerler baıandama jasady.

Halyqaralyq «Manhe» ádebı syıly­ǵynyń, «Grıffın» poezııa syılyǵynyń laýreaty, ádebıet salasy boıynsha Nobel syılyǵynyń nomınanty koreıa­lyq Ko Yn Arqa tósindegi aýqymdy sha­ranyń Azııa ádebıeti tarıhynda balamasy joq ekenin atady.

«Búgingi jaǵdaıdy zerdeleı otyryp, Azııanyń árbir bóligi, árbir eli, mádenıeti óziniń túpnusqa beınesin tap­sa degen oıǵa keldim. Azııa Eýropa sııaq­ty birtutas emes ekeni anyq. Eýropa erte birigip, jalpy alǵanda bir dinge bas urdy. Biraq bizdiń keıbir kórshiler Eýropa elderimen týystasyp ketti. Azııada mundaı tutastyq múmkin emes. Azııa – tabıǵı erekshelikterdiń, taý men dalanyń, shól men kóldiń astasyp jatqan álemi. Osy árkelkilik ádebıetke de tán. Azııanyń dinderi men fılosofııalyq júıesi de tereń ári kúrdeli. Eń alǵash Azııa órkenıeti skıfterden tarady. Keıin ol Qara teńiz arqyly búkil álemge jaıyldy. Azııa qaıtadan túlep, jańa núkteden bastaýy kerek degen oılar da aıtylady. Menińshe, árqaısysymyz erkin bolýy­myz kerek. Batysqa baǵdar retinde qaraý­dan bas tartýymyz qajet. Tipti keı jaǵdaıda Azııa ádebıeti Eýropa ádebıetin jasartty, tyń lep qosty. Baýyrlas jazýshylarǵa qarap otyryp, Azııa ádebıeti búginniń ádebıeti, Azııanyń ádebıeti jańa ǵalamsharlyq ádebıet degen oıǵa keldim», dedi koreıalyq aqyn.

Álem ádebıetindegi poezııanyń damý qarqynyna toqtalǵan mońǵolııalyq jazýshy, Nobel syılyǵynyń nomınanty Mend Ooıoo «Álem ádebıeti jáne Azııa poezııasy» atty baıandamasynda: «Búgingi tehnologııa alǵa ozǵan zamanda adamzattyń tól tabıǵılyǵy, tili men mádenıeti jo­ıylyp, poezııa qunsyzdanǵan kúıde. Tipten keıbir tilder múldem azyp, jo­ıylyp, joǵalyp barady. Sonymen birge poezııaǵa ásirese Batystyń áseri kúsheıip, túrli «ızmder» tyǵyryqqa tireýde. Adamzat órkenıetiniń poezııa teńizinen tergen jaýhary sekildi «Antologııaǵa» Azııanyń aıryqsha usynar  jańalyqtary enýi kerek. Áýeli Azııa qurlyǵy elderiniń  erekshe iltıpatymen «Azııa poezııasynyń antologııasy» kóp tilge tárjimalanyp shyqqanyn qoldaımyn. Bul prozaǵa da ádebıettiń ózge janryna da qatysty sóz. Biz qashanǵa deıin Batystyń qabaǵyna qarap,  qolyna telmiremiz?» dep atap ótti.

Plenarlyq otyrystyń ekinshi bóliminde sóz alǵan jazýshy, Memlekettik syı­lyq­tyń ıegeri Tólen Ábdik 1973 jyly ót­ken Azııa-Afrıka elderi qalamger­leriniń V konferensııasyn tilge tıek etip, estelikterimen bólisti. «Ár el bolǵan soń tili, dili, dástúri ártúr­li bolýy múmkin, biraq biz bárimiz bir til­de kú­lemiz, bir tilde muńaıamyz, bir tilde qýanamyz, bir tilde jaqsy kóremiz. О́ıt­keni izgilik, adamgershilik, mahabbat degen uǵymdar barlyq elde birdeı. Al endi osy qundylyqty bizdiń sanamyzǵa sińirgen – kórkem ádebıet. Ádebıet shyn máninde sapaly ádebıet bolsa, bir halyqtyń shekarasynda qala almaıdy. Ol basqa da ulttardyń kádesine jarap, búkil adamzattyń ıgiligine aınalýǵa tıisti. Mysaly, men Japonııada bolǵan emespin. Biraq japondardy jaqsy kóremin. Al jaqsy kórgizgen japon ádebıetiniń áıdik ókilderi – Kavabata, Akýtagava, Mısıma, Kobo Abe, Sakıo Komasý. Kezinde Sakıo Komasýdyń «Japonııa satylady» degen bir ǵajaıyp áńgimesin aýdarǵan edim.

Qazaq ádebıetinde álemge usynatyn shyǵarmalar barshylyq. Tek sapaly aýdarylsa boldy. Al aýdarma máselesi bizde durys jolǵa qoıylmaǵan. Qazaq rýhanııatynyń kósemi Abaıdy áli jahanǵa tanyta almaı júrmiz. Jaqsy aýdarma shyǵý úshin adamdar bir-birin jaqsy kórý kerek. Shyǵarmany súıý kerek. Sondyqtan myna álemniń ár jerinen kelip jatqan pikirlesterge aıtarym: Abaı men Mahambetti aýdarýǵa kómektesińizdershi. Sonda sizder qazaqty tanyr edińizder», dedi qalamger. 

Kongress-ortalyqta ótip jat­qan jıyn aıasynda «Azııa ádebıe­tiniń jaýharlary» atty kitap kórme­si uıymdastyryldy. Forým baǵdarla­ma­synda TED formatyndaǵy «ASIAN LitTALKS» forsaıt sessııasy, kórnekti jazý­shylardyń jeke sheberhanasy, «Qalam­gerler alleıasynyń» ashylýy, Orta­lyq Azııa qalamgerleri men jas aqyn-jazýshylardyń shyǵarmashylyq kezdesýi, t.b. is-sharalar bar.

Elordanyń tórinde jınalǵan qalam­gerler qaýymy úsh kúnge sozyla­tyn forýmda Azııa ádebıetiniń damý úderisi, azııa­lyq avtorlardyń quqyqtaryn qor­ǵaı­­tyn ortaq birlestik qurý, Azııa elderi qa­lamgerleri arasynda Halyqaralyq syı­lyq taǵaıyndaý syndy máselelerdi talqylamaq.