Tramp pen «Talıban» kelissózi toqyrady

AQSh kók tiregen qos ǵımaratty jermen jeksen etip, qansha myńdaǵan adamnyń ómirin jalmaǵan teraktini uıymdastyrǵan Ýsama Ben Laden men «Ál Kaıda» uıymyna qoldaý kórsetti dep osy «Talıban» qozǵalysyn aıyptaǵan. Sol jyly Aýǵanstanǵa áskerin alyp kirgen amerıkalyqtar tálipterdi bılik basynan taıdyrdy. Sodan beri tálipter Aýǵanstan bıligimen jáne AQSh áskerimen taıtalasyp keledi.

Álem elderiniń nazaryn aýdarǵan AQSh-Talıban kelissózi aýmaly-tókpeli kezeńdi bastan keship jatqan aýǵan jerindegi qarýly qaqtyǵystardyń, bitispes dushpandyqtyń bitimi, beı­bitshilik ornatýdyń bastamasy retinde baǵalanǵan edi. Osydan týra bir jyl buryn qyrkúıekte AQSh memlekettik departamentiniń Aýǵanstan boıynsha resmı ókili bolyp Zalmaı Halılzad taǵaıyndalǵanda, eń uzaq soǵystyń aqyry kóringendeı bolǵan. О́ıtkeni onyń moınyna jaǵdaıdy odan ári ýshyqtyrmaı, Aýǵanstannan amerıkalyq sarbazdardy áketýdi jedeldetetin kelissózderdi júrgizý mindeti júkteldi. Mıssııasyn múltiksiz oryndaýǵa talaptanǵan ol taraptar bir mámilege keletinin málimdegen edi. Jaqynda Zalmaı Halılzad Katar astanasy Dohada ótken toǵyz raýndqa sozylǵan AQSh-Talıban dıalogynyń nátıjesinde amerıkalyqtar bes aıdyń ishinde Aýǵanstannan 5400 sarbazyn shyǵarýǵa, al «Talıban» baqylaýda ustap otyrǵan aımaqtaryna terrorısterdi kirgizbeýge, AQSh pen onyń odaqtastaryna shabýyldamaýǵa ýaǵdalasqanyn aıtqan.

Buǵan deıin ilgerindi sıpatta órbigen kelisimniń kúshine enýi úshin Donald Tramp qujattyń sońǵy nusqasyna qol qoıýy kerek bolǵan. Sóıtip 8 qyrkúıekte AQSh prezıdentiniń Vashıngton irge­sindegi «Kemp-Devıd» rezıdensııa­synda «Talıban» qozǵalysynyń jetek­shilerimen jáne Aýǵanstan prezıdenti Ashraf Ǵanımen kezdesý josparlandy.

Alaıda 5 qyrkúıekte Kabýlda bol­ǵan lańkestik oqıǵa «kún raıyn» kúrt óz­gertti. Aýǵanstan astanasyndaǵy NATO-nyń shtab-páteri jáne AQSh elshi­ligi ornalasqan aýdanda jarylys bolyp, 12 adam qaza tapty. Onyń ishinde bir amerıkalyq sarbaz bar. Qasaqana jasalǵan bul shabýyldy «Talıban» qozǵalysy óz moınyna aldy. Beıbit kelissózder júrip jatqanda tálipterdiń tynysh­tyqty qashyratyn osyndaı beıbe­reket áreketterge beıil bolýyna qatty qynjylys bildirgen Donald Tramp olarmen ortaq mámilege kelýden bas tartty.

11 qyrkúıekte qaraly kún qur­ban­daryn eske alý kúni Aq úı basshysy «Bizde beıbit kelissózder josparlanǵan edi. Birneshe kún buryn olardyń Pýerto-Rıkonyń týmasy, amerıkalyq sarbazdy jáne taǵy basqa 11 jazyqsyz adamdy óltirgenin bilgen kezde mundaı mámileni doǵardym. Sońǵy tórt kún boıy biz dushpandarymyzǵa burynǵyǵa qaraǵanda qattyraq soqqy berdik jáne bul áli jalǵasady» dep málimdedi. Donald Tramp buǵan deıin ıadrolyq kúshke ıe ekenderin meńzep, Aýǵanstandaǵy soǵysty az ýaqyttyń ishinde aıaqtaýǵa bolatynyn, biraq mıllıondaǵan beıbit halyqtyń zardap shekkenin qalamaıtynyn aıtqan. Degenmen, ol tálipterdi táýbesine túsiretin jańa soqqynyń jasalatynyna sendirdi.

Aýǵanstan prezıdenti Ashraf Ǵanı «Talıban» radıkaldy qozǵalysynyń sumpaıy áreketteri elde beıbitshiliktiń saltanat qurýyna kedergi keltirip turǵanyn aıtty. «Úkimet tálipterdiń aýǵandarǵa qarsy zorlyq-zombylyq áreketterin tabandy túrde júrgizip kele jatqany beıbit kelissózderdiń jolyndaǵy basty kedergi dep sanaıdy. Biz tálipterdiń aýǵandardyń ómirine qaýip tóndirýin tyıǵanda, jappaı qarýly qaqtyǵystardy toqtatqanda Aýǵanstan bıligimen tikeleı mámilege kelip, tynyshtyq ornatý múmkin ekenin árdaıym aıtyp kelemiz» dep jazyldy Aýǵanstan prezıdenti keńsesiniń Twitter-degi paraqshasynda.

Al «Talıban» radıkaldy qozǵalysy AQSh prezıdentiniń beıbit kelissózden bas tartqanyna qatty shamdanyp, ózderiniń kúresin jalǵastyra berýge nıetti ekenin ańǵartty. Iаǵnı, tálipter sheteldik áskerdiń aýǵan jerinen ket­peıinshe qarýly qaqtyǵystaryn toqtat­paıdy. «Talıban» ókili Zabıhýlla Mýd­jahıd bir jarylysqa bola kelissózden shyǵyp ketý AQSh-tyń álsizdigi jáne tájirıbesizdigi dep baǵalady. Degenmen, tálipter Aq úıdiń kelissóz júrgizýge qaıta oralatynynan úmittenedi.

Jalpy, «Talıban» radıkaldy qoz­ǵalysy bıyldyń ózinde qanshama adamdy jer jastandyrǵan dúrkin-dúrkin teraktilerdi uıymdastyrdy. El ortalyǵy Kabýl qazirgi tańda otty sha­býyldardyń oshaǵyna aınalǵan. Jo­ǵaryda aıtylǵan jarylystyń aldyn­da ǵana 2 qyrkúıekte astanada sheteldik kompanııalar ornalasqan aýdanda mına­men jaraqtanǵan avtokólik jarylyp, 16 adam ajal qushty, 119 adam ja­ra­qattandy. Bir aı buryn 17 tamyzda Ka­býldaǵy neke saraılarynyń birinde bolǵan jarylysta 80 adam qaza taýyp, 160 adam zardap shekken. Odan on kún buryn 7 tamyzda qalanyń batysynda joıqyn shabýyl jasalyp, 18 adam opat boldy, 100-den asa turǵynǵa ot tıdi. Jyl basynan bergi osyndaı qaraly oqı­ǵalardy jipke tizgendeı jalǵastyra berýge bolady. 30 shildede BUU-nyń Aý­ǵanstanǵa kómek mıssııasy (UNAMA) jarty jylda bul elde 300-den asa beı­bit halyq baqılyq bolyp, 2466 adam jara­lanǵanyn jarııalady.

Alaıda birqatar sarapshy AQSh-Talıban dıalogy dittegen maqsatyna jetken kúnniń ózinde Aýǵanstanda beı­bitshiliktiń ornaýyna kepil bolmaıtynyn aıtady. Donald Tramptyń basty oıy aýǵan jerinen amerıkalyq áskerdi alyp ketý ǵana boldy. Búginde onda 14 myń AQSh áskeri bar. Al AQSh áskerinen qutylǵan tálipterdiń aıasy keńip, elde odan saıyn dúrbeleń týdyrady. Iаǵnı, «taıaqtyń eki ushy bar» degendeı, saıasattanýshylar bul beıbit kelissózdiń júzege asýy eldegi azamattyq soǵystyń kúsheıýine serpin beredi degen pikirde. Onyń ústine Aýǵanstan bıligi 28 qyrkúıekte prezıdent saılaýyn ótkizemiz dep otyr. Bul saıası naýqanǵa tálip­ter úzildi-kesildi qarsy. BUU saılaý kezinde beıbit turǵyndar zardap shegýi múmkin dep alańdaýda.

Sonaý 2001 jyldan beri bılikten yǵystyrylǵan «Talıban» qozǵalysynyń Aýǵanstan bıligimen mámilege kele qoıýy ekitalaı. Bul topty BUU 2003 jy­ly terrorlyq uıym retinde tanydy. Qa­zaq­standa da «Talıban» terrorlyq uıymdar tiziminde tur.