Prezıdent Joldaýynda áleýmettik standarttarǵa degen jańa ustanymdy jarııa etti. Ol azamattardyń turmys-tirshiligine, ómirlik mańyzdy máselelerge jáne áleýmettik qorǵalýyna baǵdarlanýymen kórinis tapty. Elimizdiń ár azamatynyń ál-aýqatynyń jaqsarýy tikeleı memlekettiń damýyna, sondaı-aq sol azamattardyń óz ómirine, eldi damytýǵa qosatyn úlesine baılanysty ekeni aıtyldy.
Kez kelgen damyǵan memleket áleýmettiń álsiz toptaryna qoldaý jasaýdy moınyna alady. Al bul sanatqa jatpaıtyn ýaqytsha jumyssyzdarǵa qatysty pragmatızm jáne ortaq jaýapkershilik prınsıpteri qoldanylmaq. Qazaqstannyń jańa áleýmettik saıasatynyń negizgi eki prınsıpi bar: áleýmettik kepildikter jáne jekelegen adamdardyń jaýapkershiligi. Osy eki prınsıp ádiletti áleýmettik saıasattyń túpqazyǵyna aınalmaq. Alaıda ádiletti áleýmettik saıasat degenimiz – áleýmettik shyǵyndardy shekteýsiz ósire berý degen sóz emes. Mundaı memlekettiń ekonomıkasy túbinde toqyraýǵa ushyraıdy. Bul paternalıstik pıǵyldyń jappaı kúsheıýine ákelip soǵady. Jan-jaqty saraptalmaı qabyldanǵan sheshimderdiń saldarynan áleýmettik kómek alatyndar sany sońǵy bes jylda 77 myń adamnan 1,4 mıllıon adamǵa artqan.
Ádiletti áleýmettik saıasattyń negizgi sıpaty tek járdemaqy tólemimen ólshenbeıdi, ol ádiletti múmkindik berýden turady. Iаǵnı, áleýmettik tólem alatyndardy kásipke baýlý, ulttyq kásipkerlikti barynsha damytý qolǵa alynady. Sondyqtan da Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Úkimetke «Atameken» ulttyq palatasymen birlese otyryp, bir aı ishinde kóp balaly analardy mıkro jáne shaǵyn bızneske jumyldyratyn, sonyń ishinde, úıde otyryp-aq kásippen qamtıtyn arnaıy baǵdarlama ázirleýdi tapsyrdy. Iаǵnı, «ádilettilik degenimiz» – memlekettiń «shekteýsiz járdemaqylardy tóleýi» degen túsinikten arylýymyz qajet. Áleýmettik kómek adamdy eńbek etýge yntalandyrýy tıis. Az qamtylǵan otbasylar úshin kepildendirilgen áleýmettik kómek engiziletin bolady. Odan basqa shaǵyn jáne orta bızneske memleket tarapynan qarjylaı qoldaý kórsetý júıesi qurylyp; áleýmettik baǵyttarǵa – otbasy bıznesin qurýǵa, eń aldymen, kóp balaly jáne jaǵdaıy tómen otbasylarǵa basa mán bere otyryp, bızneske qoldaý kórsetiledi. Demek, shaǵyn bızneske túsetin aýyrtpalyq azaıady. 2020 jylǵy qańtardan bastap, mıkro jáne shaǵyn bıznes sýbektilerine tekseris júrgizýge úsh jylǵa tyıym salý týraly sheshim kúshine enedi.
Prezıdent halyqty tolǵandyryp júrgen barlyq máselelerge derlik toqtaldy. Onyń ishinde, basqarylatyn ýrbanızasııa jáne biryńǵaı turǵyn úı saıasaty da bar.
Memleket basshysy atap ótkendeı, osy kúnge deıin «Qazaqstan Respýblıkasy astanasynyń mártebesi týraly» jáne «Almaty qalasynyń erekshe mártebesi týraly» zańdar óziniń tıimdiligin kórsetti. Biraq búginde bul zańdardy jetildirý qajet. Osyǵan oraı eń iri úsh qala ákimdikteriniń quzyreti, sonyń ishinde qala qurylysy saıasaty, kólik ınfraqurylymy, qala sáýletin qalyptastyrý salasynyń quzyretteri keńeıtiledi. Respýblıkalyq mańyzy bar qalalardaǵy halyq sanynyń kóptigi halyqty áleýmettik-ekonomıkalyq qajettiligin tolyq qamtamasyz etý turǵysynan alańdaýshylyqqa negiz bolyp otyr. Iri qalalardyń turǵyndary kóbeıip kele jatqanymen, Pavlodar jáne Petropavl syndy qalalarda adamdar men eńbek resýrstarynyń tapshylyǵy bar. Úkimet kóshi-qon úderisin basqarý úshin shara qabyldap, turǵyndar, ásirese, áleýmettik turǵydan álsiz toptar úshin baspananyń qoljetimdiligin arttyrý kerek.
2019 jyldyń 1 aqpanyna qaraǵanda, Qazaqstandaǵy qala turǵyndarynyń sany 58,1%-ǵa jetip, 2009 jylmen salystyrǵanda 4,9%-ǵa ósken. Sonymen birge úsh mıllıoner qala paıda boldy: Almaty (1 856 480 adam), Nur-Sultan (1 080 298 adam), Shymkent (1 011 538 adam).
Qala halqynyń tabıǵı ósimi, eldi mekenderdiń qala mártebesin alýy, qala mańy aýdandarynyń paıda bolýy, aýyldy jerden qalaǵa qaraı kóshý, qalalyq bolýǵa umtylý – munyń bári ýrbanızasııa úrdisiniń kórinisi. Ondaı qalanyń biri – Shymkent.
Shymkent halqynyń sany jyl sanap artýda. Máselen, 2013 jyly halyq sany – 683 300, 2015 jyly – 858 147, 2018 jyly – 1 010 855 bolsa, 2019 jyly 1 011 538 adam boldy. Osylaısha Shymkent mıllıondy qala atandy. Kóshi-qon aıyrmasy men demografııalyq tabıǵı ósim birneshe esege ósti. Shymkenttiń aýmaǵy keńeıip, jańa shekarasy bekitilgeni belgili. Ýrbandalý nátıjesinde Shymkent qalasynyń aýmaǵy bastapqyda 40 myń gektardan 117 myń gektarǵa ulǵaıdy. Qala mańyna irgeles ornalasqan 44 eldi meken Shymkent aýmaǵyna ótti. Al endi respýblıkalyq mańyzy bar qalanyń basty maqsaty – sol eldi mekenderdiń ınfraqurylymdyq jaǵdaıyn qalalyq deńgeıge jetkizý.
Mundaı ýrbanızasııa úderisi ındýstrııalyq aımaqtarǵa tán. Degenmen, eń jaqsy jetistikterdiń de ózindik qıyndyqtary bolady. Halqy tyǵyz ornalasqan iri qalanyń qajettilikterin baqylaý, máselelerin sheshý úshin laıyqty deńgeıde qoldaý qajet. Álemdik tájirıbede osy ýaqyt aralyǵynda megapolıste jumyssyzdyq, áleýmettik jaǵdaıdyń tómendeýi, keı aýdandarda ınfraqurylymdyq jaǵdaıdyń ózgerýi nemese bolmaýy, ekologııalyq jáne áleýmettik máselelerdiń kóbeıýi kórinis tabady. Megapolıs damyǵan saıyn bul máseleler qolǵa alynady.
Baspanaly bolýdyń tıimdi tetigi
Baspana – qoǵamnyń eń kúrdeli problemalarynyń biri. Osy kúnge deıin halyqty baspanamen qamtýdy kózdegen túrli baǵdarlama jumys istep jatyr. Sonda da baspanasy joqtardyń sany az emes. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Qorynyń janyndaǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń deregine súıensek, sońǵy 10 jylda turǵyn úımen qamtamasyz etý 30 paıyzǵa ósken. Aldaǵy 12 jylda bul kórsetkishti 40 paıyzǵa arttyrý josparlanǵan, ıaǵnı baspanamen qamtý jylyna 3,3 paıyzǵa ósip otyr.
Baspanaǵa suranys kóp bolǵanymen, saýda az – halyqtyń tólem qabileti tómen. Tutas halyqtyń baspana máselesin sheshýge tıimdi memlekettik saıasat qajet. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev óziniń ulyqtaý rásiminde «Túrli sanattaǵy azamattardyń qoljetimdi baspanaǵa ıe bolýyna aıryqsha nazar aýdaramyn. Bizdiń aldymyzda Biryńǵaı turǵyn úı saıasatyn jasaqtaý mindeti tur. Úkimet osy baǵytta naqty sharalar qabyldaıdy», – dedi.
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrliginiń málimetine súıensek, búgingi tańda elimizde 31 myń kóp balaly jáne turmysy tómen otbasy baspana kezeginde tur. Aldaǵy 7 jylda 42 000 arendalyq páter salynbaq. Bıyldan bastap jyl saıyn 6 myń páter berilip otyrady. 2021 jylǵa deıin jumysshy jastarǵa 3 myń páter beriledi. Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, bıyl Nur-Sultan, Almaty jáne Shymkent qalalarynda jumys istep jatqan jastarǵa arnap 1 myń páter salý josparlanyp otyr.
El turǵyndaryn baspanamen qamtamasyz etý máselesi – bıliktiń nazarynda. Bastapqyda áleýmettik múddege oraılastyrylǵan «7-20-25» baǵdarlamasy aıasynda qaryz alýshynyń otbasylyq tabysy ortasha eseppen aıyna 320 myń teńgeni quraýy tıis edi. Tabysy az adamdar buǵan qatysa almaı otyr.
Osy rette elimizdegi respýblıkalyq mańyzy bar qala – Shymkentte baspana qurylysy qarqyn alǵan. Taıaýda Shymkentte «Baqytty otbasy» turǵyn úı baǵdarlamasy iske qosyldy.
«Baqytty otbasynyń» buǵan deıingi baǵdarlamalardan ózgesheligi bar. Nesıe sharty da tıimdi, jyldyq mólsheri – 2 paıyz. Oǵan kóp balaly otbasylar, múmkindigi shekteýli balalardy tárbıelep otyrǵan otbasylar men kámelet jasyna tolmaǵan balalary bar tolyq emes otbasylar qatysa alady. Bir ǵana talap bar. Ol – tabys kólemi otbasy múshelerine shaqqanda adam basyna 42 myń 500 teńgeden asyp ketpeýi kerek. Nesıe somasynyń 10 paıyzy kólemindegi alǵashqy jarna bolǵan jaǵdaıda jylyna 2% mólsherlememen nesıe beriledi. Merzimi – 20 jylǵa deıin. Bank ókilderi mundaı múmkindiktiń buryn-sońdy bolmaǵanyn aıtady.
Bul baǵdarlamanyń kómegimen jańa jáne qoldanystaǵy úıden páter nemese jer úı satyp alýǵa bolady. Eń joǵary zaım somasy – Shymkent qalasynda 15 mıllıon teńge. О́tinim berýshi jyljymaıtyn múlikti baspana kezeginde turǵan aımaqta ǵana satyp ala alady.
Bıyl Elbasynyń bastamasymen iske qosylǵan «Baqytty otbasy» baǵdarlamasy boıynsha jyl sońyna deıin kem degende 6 myń otbasy baspanamen qamtamasyz etiledi. Prezıdenttiń aıtýynsha, kezekte turǵan az qamtylǵan kóp balaly otbasylarǵa baspana berý máselesin úsh jyl ishinde sheshý kerek. Búginde olardyń sany 30 myńǵa jýyq. Baspana satyp alýǵa jaǵdaıy joq azamattarǵa áleýmettik jalǵa alý tártibimen qonystaný úshin múmkindik berý qajet. Memleket 2022 jylǵa qaraı osy maqsattarǵa 240 mıllıard teńgeden astam qarajat bóledi.
Úkimet jyl sońyna deıin jaldamaly páterlerge, sondaı-aq «Baqytty otbasy» baǵdarlamasy boıynsha jeńildetilgen baspana zaemyn alýǵa kezekte turǵandardy esepke alýdyń ulttyq biryńǵaı júıesin qurýy tıis.
Qazirgi tańda turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy salasynda, kópqabatty turǵyn úılerdi basqarý, kútip-ustaý, olarǵa qyzmet kórsetý eń basty jáne ótkir de ózekti máselelerdiń birine aınalyp otyr.
Kommýnaldyq jelilerdiń tozýy 65 paıyzdan 57 paıyzǵa tómendegenine qaramastan, bul kórsetkish joǵary bolyp otyr. Kóp páterli 78 myń úıdiń 18 myńnan astamy jóndeýdi qajet etedi. О́ńirlerge turǵyn úı qoryn jańǵyrtý jáne jóndeý úshin eki jyl ishinde bıýdjettik nesıe túrinde 30 mıllıard teńgeden astam qarajat bólý kerek. 2022 jylǵa qaraı óńirlerdi damytý bıýdjeti 800 mıllıard teńgeden asyp ketedi. Ákimderge jergilikti máslıhattarmen birigip, osy qarajattyń jartysyn turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyn jańǵyrtý isin birlese qarjylandyrýǵa jáne óńir turǵyndarynyń ózekti áleýmettik máselelerin sheshýge baǵyttaýdy qamtamasyz etý kerek.
Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy elimiz, halqymyz úshin eń mańyzdy máselelerdiń biri. Bul salada sheshilmeı kele jatqan másele de kóp. Salany damytýdy kózdeıtin birqatar erejeler zańnamada jan-jaqty belgilengen. «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy turǵyn úı qoryn basqarýdyń jańa modelin engizýge, kóp páterli turǵyn úılerdi kondomınıým obektileri retinde tirkeý tártibin aıqyndaýǵa jáne kondomınıým obektilerin basqarý jáne kútip-ustaý jónindegi qyzmetti retteýge, jergilikti atqarýshy organdardyń jergilikti bıýdjet qarajaty esebinen qolda bar kóp páterli turǵyn úılerdi tehnıkalyq zerttep-qaraýdy qamtamasyz etý, olardy tirkeý jáne sáıkestendirý qujattaryn daıyndaý boıynsha quzyretin aıqyndaýǵa, jergilikti atqarýshy organdardyń turǵyn úı ınspeksııasynyń quzyretin naqtylaýǵa baǵyttalǵan. Qazirgi tańda bul zań jobasy Senatta qaralýda.
Zań jobasy qarajatty jumsaýdyń ashyqtyǵyn, sondaı-aq halyqqa qarjylyq júktemeni tómendetýdi, iri jóndeý jumystaryna jumsalǵan qarajattyń jumsalýyn tıisti baqylaýdy qamtamasyz etedi. Sondyqtan búgingi zań jobasy atalǵan sala boıynsha júktelgen mindetterdi jan-jaqty, tıimdi sheshýge yqpal etetin bolady.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, halyqty qoljetimdi baspanamen qamtý úshin biryńǵaı turǵyn úı saıasatyn jasaqtaý qolǵa alynady. Prezıdent eńbek etetin turǵyndardy jáne halyqtyń álsiz toptaryn qoldaý saıasatyn jalǵastyrýdy kózdeıdi. Joldaýda belgilengen tapsyrmalar boıynsha Parlamenttiń aldynda úlken mindetter tur. Joldaýdy júzege asyrý boıynsha birqatar zańdar qabyldanatyn bolady. Ekonomıkany damytýmen qatar, áleýmettik máselelerdiń ońtaıly sheshilýi ár qazaqstandyq úshin mańyzdy.
Aıgúl QAPBAROVA,
Parlament Senatynyń depýtaty
