Naıza ushymen bult úrkitip: Toqtamys batyr tur Táýelsizdik tuǵyrynda

Sebepsiz saldar bolmaıdy. Keshegiden búgingi jaqyn. Aldymen táýelsizdiktiń bir tarıhı tábárigi týraly tarataıyn. Sosyn jolaıǵy tarıh kómbesin úńgip kórermiz...

...Uly Abaıdyń 175 jyl­dy­ǵy qarsańynda Qaraýylǵa kire­beristegi aınalma jolda or­na­tylǵan «Abaı eli – rýha­nııat mekeni» atty stellany ashý sal­­tanatyna qatystyq. Abaı, Shákárim jáne Muhtardyń ba­relefti beıneleri úsh­bu­rysh – úsh taǵandy báıterek butaǵyna qonaqtaǵandaı bolyp, elge kirgen ár pendeniń búıregin búlk et­ki­zetindeı. Sezim áseri osy sátte jetelep shoq taldy alańqaı alabynan kózge ystyq basylǵan Toqtamys batyrdyń at ústindegi tulǵasyna janar qadatqyzady. Mine osy eskertkishtiń ashylý saltanaty bastaldy. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń «Týǵan jer» jobasy aıasynda Abylaı hannyń shep buzar batyrlarynyń biri, Qabanbaı men Bógenbaı bahadúrlerdiń senimdi serigi bolǵan, «Tý tikken Tobyqtynyń qolbasshysy» – Toqtamys batyr Laqaulynyń tý­ǵanyna 290 jyl tolý qur­me­tine arnalǵan merekelik is-sh­ara ýaqyt talabyna saı salı­qaly ótti.

Qazaq-qalmaq soǵysynyń bas qaharmandarynyń biri, tolar­saqtan qan keship, týǵan je­rin aq naızanyń ushy, aq bilek­tiń kúshimen qorǵaǵan dańq­ty ba­tyr Toqtamys Laqauly 1730-shy jyldardyń shamasynda Ázirettiń Qarataýyndaǵy Jy­ly­bulaq degen jerde dúnıege kel­gen. Toqtamystyń alǵash kózge túsip, júrek jutqan eren er­li­giniń tuńǵysh tanylǵan tusy – ataq­ty Shaǵan shaıqasy bolǵan. Son­daı-aq Aıagóz shaıqasynda da (mólshermen 1750 jyldary) qolyn kózsiz erlikke bastaı bil­gen. Jalpy Toqtamys batyr úsh soǵysqa kirip, jeńiske je­tip, úsh týǵa ıe bolǵan (sonyń bir týyn osy saltanatta kózben kór­dik). Keıinnen Mamaı batyr da bir kezde Kókenaı batyrdan al­ǵan Tobyqty týyn batyr inisi Toqtamysqa tabystapty. Ol shamamen 1797 jyly dúnıeden ótedi. Batyrdyń súıegi Abaı aýdanynyń ortalyǵy Qaraýyl aýylynyń kúnbatys jaǵynda Qydyrdyń bókterindegi Bel­basar tóbesine jerlengen. Ke­ıinnen urpaqtary basyna Mań­ǵys­taýdyń aq tasynan eńseli kesene ornatqan.

Mine endi alyp eskert­kishi boı kóterdi. Aýdan ákimi J.Baı­sabyrovtyń málim­dege­nindeı, halyqtyń óz qarjysymen. Ol eskertkish avtory N.Qalıevke, qomaqty qarjy quıyp, demeý­shilik tanytqan aıtýly el azamattaryna óz atynan «Alǵys hat» tabystady. Talantty aqyn T.Janǵalıev «Babaǵa arnaý» óleńin oqydy. Ol jetekshilik etetin «Aqsuńqar» aqyndar sy­nybynyń oqýshylary da batyr babasyna arnap júrekterinen jyr túletti.

Ǵalym T.Jurtbaı eńseli es­­kertkishke eńserile qarap tu­ryp: «Naızasynyń ushymen el basyn torlaǵan qasiret bul­tyn úrkite seıiltken batyrǵa qarańyzdarshy, paı-paı!» dep Táýelsizdiktiń máńgilik tu­ǵyry­na ornaǵan Toqtamys baha­dúr­diń erligin keler urpaqtyń zer­desine qonaqtatý turǵysynda keleli oılaryn kelistire sabaq­tady. Al akademık Ǵ.Esim ult óresi osyndaı tarıhı tul­ǵa­lardy áspetteýden bastaý ala­ty­nyna keńinen toqtaldy. Mem­lekettik syılyqtyń laýrea­ty T.Ábdikákimuly óz jer­les­terin Abaıdyń keler jylǵy 175 jyldyq mereıtoıyna da­ıyn­dyqty belsendi júrgizip, Qaraýyl mańyn abattandyrý máse­lelerine nazar aýdardy.Bir­qatar el aqsaqaldary el bir­li­gin nyǵaıtýdyń joldaryn atap kórsetip, eń aldymen jastar tárbıesine kóńil bólý qajettigin saralap berdi. Toq­tamys batyrǵa arnalǵan qos kitap­tyń tusaýy kesildi. Batyr rýhy­na duǵa baǵyshtalyp, as berildi.

... Iá, Toqtamys batyr mu­ryndyq bolǵan Qaraýyldaǵy osyndaı qymbat qaýyshýlar júrekke nár berdi. Bolashaqqa nyq jospar jasatty. Ult taǵ­dyryna qatysty nebir oılardyń basyn qarpytty. Osyndaı shyraıly berekesimen mańyzdy is-shara este qalmaqshy.

...Al Qaraýylǵa jetkenshe qandaı oılar mazalap edi? Ádette qaıbir oılar jandy mazdatyp ári jabyrqatýymen mándi ǵoı. Áıtpese olardyń ne quny qalmaq!

Sonymen eń qudirettisi sol, Abaı aýdanyna jetkenshe uly jazýshy M.Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasynyń áserine bólenip, onyń betterin qaıta paraqtaǵandaı sezim áldıinde terbelip otyrdyq. Jalpy tas­joldyń qos qaptalyndaǵy kóri­nis­terge Abaı babanyń kózimen qaraǵymyz kelgen.

Bórlidegi M.Áýezovtiń mura­jaı-úıi sonshalyqty ystyq kó­rindi. Jasyl aǵashqa malynyp, aǵarańdap tur. Balalyq shaq­tyń taby qalǵan qasıetti mekenniń ár bólmesi tarıhtan syr shertedi. Alash arystary týraly biraz kitaptar jınalyp qa­lypty. Bizge de M.Dýlatovqa qatysty shyǵarmalarymyzdy jetkizip berýge ótinish tústi. Kelistik. Esikten shyqqanda qar­sy aldyndaǵy dóńniń oıpań­daý tusynan jarqyrap mazar kórinedi. Jazýshynyń áke­si Omarhan men sheshesi Nur­ja­maldyń beıiti eken. Jaryq­tyqtarǵa táý ettik te «jazý­shy­nyń kindik qany qaıda tamdy eken?» dep alasurǵan ishki su­raǵymyzǵa jaýap izdep, ertip júrgen kisiniń elgezektigimen uza­sa bir shaqyrymdyq Aıaqqara­ǵanǵa jaıaýlap jettik. Oıdym-oıdym bop ósken qaraǵan buta­larynyń sál suıylǵan tusynda kir­pishten órilgen qabyrǵa taq­taıshasyna «Aıaqqaraǵan. M.Áýezovtiń týǵan jeri. 28.09. 1897 j.» dep jazylypty. Bıik­tigi tizeden kelerlik te­mir shar­baqpen qorshalypty. Qasyn­da qudyq silemi kólbeńdeıdi. Jaı­paq oıyq. Bir kezderi onyń zámzám sýy sábı ernine shy­lanǵan shyǵar-aý... Búginde tar­tylǵan, jaıdaýyq. Biraq tereńge tartqan tuńǵıyǵy áli túgesilip sarqylmaǵanyn mańaıyn jap-jasyl túske bólep, kúzde de kókmaısaǵa bóktirgeninen ábden ańǵarýǵa bolar edi... Netken qa­sıetti qudyq ediń! Nárińnen bal tamǵan tirshilik kózi... Álemdik ádebıet jylǵasyna jalǵasyp, odan ári darııadaı daralanyp ketkenińdi biler me ediń!

Endi qulaǵymyzǵa qońyr ún ýildedi. Mana murajaı-úıdiń sol qaptalyndaǵy bıik mú­sindelgen jartasqa qashalyp ja­zyl­ǵan «...muńly qońyr tý­ǵan anam, týǵan jerim Bórili... M.Áýezov» degen tirkester sanada jańǵyrdy. Osy jazýshynyń «ińgálaǵan» jerine Bórlige kire beriste andaǵaılap kózge túser­lik bıik belgi qoıylsa, nur ústi­ne nur bolar edi-aý!

Bir oıdy bir oı qozǵaıdy. Uzyn joldyń boıyndaǵy kór­set­kish taqtada Syrt-Qasqabulaq Abaı­dyń týǵan jeri dep jadaǵaı meńzelgen. Mólsheri qansha shaqyrym? Abaı kindigi kesilgen jer aıtýshynyń kómegimen kózge áreń buldyrap shalynady... Saǵym kótergen alystaǵy sul­basyna saǵynyshymyzdy amalsyzdan syzdyqtata syǵyp ketip baramyz... Uly toı qarsańynda záýliM bir belgi soǵylar!

HVIII ǵasyrdyń sońynda ómir súrgen, eli men jerin jaý­dan qorǵap, nebári 21 jasynda mert bolǵan qazaqtyń júrek jutqan Kúshikbaı batyrynyń mazary turǵan dóńge kóterilip táý etpes buryn, joldyń sol qap­talyndaǵy yldıǵa aǵyp jat­qan Kúshikbaı bulaǵyna toq­tap tynystadyq. «Bul bu­laq «Kúshikbaı» dep atala­dy, Toqta, meıman, kóp alda sa­par áli... Bul bulaqtan sý ish­ken adamdar­dyń, Ǵumyry bir ǵasyrǵa uzara­dy!» degen aqyn T.Janǵalıevtiń óleńi taq­taı­shaǵa ilinip qoıǵan eken. О́leń myqty, taqtaısha júdeý. Batyrǵa qatysty taǵy basqa de­rekter usynylǵan tustary da jemirilgen, kemirilgen... Al bulaq bolsa turbadan týlap aǵyp tómenge jaıylyp jatyr. Alqa­byn aıdyndy etip, kórkem abattandyryp qoısa degen tilek til ushynda dirildeıdi. Abaı aýylyn betke alǵan jolaýshy bitkenniń bulaqqa soqpaı ótpeıtini neǵaıbyl. Shet týrıs­terden betti basyp, uıalmasaq boldy da... Alda dabyl qaǵyp toı kele jatyr...

Jer jánnaty, jeruıyq meken Jıdebaı! Seni de kórer kún bar eken. Abaıdyń kózimen jol boıyn tintkilegen janarymyz dymqyldanǵany nesi. Ishki jalyn dem ystyq lebimen júzi­miz­di sharpyǵany nesi, bátir-aý! Abaı inisi Ospanmen, Shákárim balasy Ahatpen máńgilik tynystap jatqan kıeli orynnan kókke shanshylǵan qos munara álemge qol bulǵap turǵandaı... Toı qarsańynda kóńil eleginen ótkizse, bul keshendi keńistikte de qolǵa alyp kemshin tustaryn qulpyrtyp jiberetin jaıttar jeterlik eken...

... Jol ústi oılary balalaı beredi. Tý syrtynan Shyńǵystaý qal­qa­laǵan Qaraýylǵa jetkenshe jer bederinen týǵan Tor­ǵaıym­nyń jalǵyz tal kezik­peı­tin keıbir tus­taryn oısha bar­lap, sonaý bir jyl­dary Ahań men Jaqań­­nyń (A.Baı­­tur­synuly, M.Dýlat­uly) aq­tal­ǵan­nan keıingi úlken jıy­­ny­na kele jatqan belgili ǵa­lym T.Kákishevtiń «e, ulylar qaı­­da týady desem, qaımaǵy tu­tas, tabıǵaty búlinbegen, aýa­sy byl­ǵan­baǵan, tili men dini bu­zyl­maǵan osyndaı bir budyrsyz ólkede dúnıege keledi eken-aý» – dep tamsanǵanyn estip edik. Sol sózdi Qaraýylǵa qaratyp ta qaıtalaýǵa bolady eken... Al osy óńirdiń rýhanı úndestigin aıt­sańyzshy. M.Dýlatov uly Abaı muralary ýaqyt ótken sa­ıyn biz­ge, alystaýdyń ornyna ja­qyn­daı túsetinin meńzep ketip edi ǵoı.

Abaı aýdandyq kitaphanasy men gımnazııasynda, Semeıdegi Abaı atyndaǵy kitaphana men Abaıdyń murajaı-úıinde oqyr­mandarmen bolǵan kezdesýlerde qanshama suraqtar qoıylyp, oı bólisildi. Bári-bári kókeıde. Bir stýdent: «Abaı álemine qandaı úles qospaqsyz?» dep edi. Bas­tapqy úlesim bálkim, osy ma­qa­lam bolar, jarqynym! Arǵy jaǵyn ýaqyt kórsete jatar...

Qaısar ÁLIM,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri

Nur-SULTAN – Semeı – Qaraýyl