SAQTYQTA QORLYQ JOQ

Qyzylaǵashtaǵy sý tasqyny eldiń basqa óńirlerine de sabaq bolsa kerek. О́ıtkeni qaraýsyz jatqan sý qoımalary men bógenderi búginde ár oblysta ondap sanalady. Kóńilge qaýip uıalatatyn mundaı derek pen dáıekten Jambyl oblysy da qur emes. Búginde oblysta 127 sý qoımasy men toǵan bar. Onyń 5-eýi respýb­lıkalyq, 24-i kommýnaldyq, 43-i jeke menshik ıeliginde. Al... 55 sý bógeni qaraýsyz. Sózimizdi Qordaı aýdanyndaǵy Qaqpatas sý qoımasynan bastaıyq. 1988 jyly salynǵan bul sý qoı­masyna kezinde 10 mln. tekshe metr sý jınaýǵa bolady dep jos­parlanǵan. Búginde “Tarazsý­sha­rýa­shylyǵy” RMK-niń ıeliginde tur­ǵan osy sý qoımasy kúrdeli jón­deýsiz uzaq jyl paı­dalanýdyń jáne kúshti jel týdy­ratyn tol­qyn­nyń saldarynan qabyr­ǵalary 2 metrge deıin qulaı bastaǵan. Eger bógen jaqtaýy qulasa, onda topan sý tómende jatqan Almaty-Tashkent baǵytyndaǵy respýblı­ka­lyq mándegi avtojol men kópirdi bir páste shaıyp ketýi múmkin. Jýaly aýdanyndaǵy jeke men­shikke ótken Darbaza sý qoı­ma­syn­da da kúrdeli jaǵdaı qalyp­tasyp otyr deıdi mamandar. О́ıt­keni syıym­dy­ly­ǵy 3,0 mln. tekshe metr bolatyn sý qoı­ma­synyń 300 metrge jýyq qa­byr­ǵasyn sý shaıyp ketýi qaýpi bar eken. Eger sol osal tusty sý jyryp ketetin bol­sa, onda etektegi 2 aýyl men oblys­tyq mán­degi avtojol sý astynda qalady. Moıynqum aýdanyndaǵy Aqba­qaı aýyldyq okrýginiń aýmaǵynda da jaǵdaı máz emes. Aqbaqaı orta mektebiniń jertólesi men jer asty kanaldaryn erigen qar men jańbyr sýy alyp, ol úsh qabatty ǵımarat­tyń irgetasynyń shógýine jáne qabyrǵa­larda jaryqtar paıda bo­lýyna ákelip soqtyrǵan. Búginde osy qaýipti jaǵdaıǵa baılanysty oblys ákiminiń ókimimen mekteptegi oqý toqtatyldy. Sonymen birge “Aqbaqaı” AQ shahtasyn da sý alyp ketken. Qazir kásiporyn óz kúshimen sýdy syrtqa shyǵaryp, jumysty qaıta jal­ǵas­ty­rý úshin ter tógip jatyr. Sondaı-aq, Aqbaqaı-Mırnyı jo­lynyń 21- shaqyrymynda sý ót­ki­zetin qubyrdyń kólemdi bolmaýy saldarynan  joldyń bir bó­ligin sý shaıyp, jeńil avto­kólik­terdiń qozǵalysyna qıyn­dyq týdy­rýda. Myńaral beketindegi temir jolǵa da sý tasqynynyń qaýpi bar sııaqty. Qazir munda apattyń aldyn alý jumystaryn júrgizý úshin qajetti tehnıkalarmen jab­dyqtalǵan jumysshylar jumysqa kiristi. Oblystaǵy kóptegen jeke menshik ıeleri sý qoımalaryn ýaq­tyly jón­dep, jaqtaýlaryn qaýipsiz jaǵdaıǵa keltirmeıdi. Mysaly, Merki aýda­nyn­­daǵy Tátti sý qoımasy qaraýsyz jatyr. Keńes-4 toǵanynyń osaldy­ǵy­nan Keńes aýyly da sý alý qaý­pinen ada emes. Mamandardy Shý aýdanyndaǵy Aqsý sý qoımasynyń sý bosatý dańǵylynyń uzaq jyldardan beri apatty jaǵdaıda jatýy da maza­laı­dy. Talas ózeniniń boıyndaǵy Taraz qalasy men Baızaq aýdan­da­rynyń, Shý ózeniniń boıyndaǵy Qordaı men Shý aýdandarynyń keıbir eldi mekenderi men je­kelegen kósheleri sý ańǵarlaryna ishkeri, enteleı ornalas­qandyqtan olardy da qaýip-qaterden tysqary dep eshkim aıta almas. Jambyl oblysyndaǵy eń iri Kırov, Tasótkel jáne Teris-Ashy­bulaq sý qoımalarynyń ha­lyq­qa qaýipsizdigi de kúndiz-túni qatań baqy­laýdy qajet etedi. Mysaly, osydan 40 jyldaı buryn salynǵan qyrǵyz eliniń Kırov sý qoımasy taý ústine, ıaǵnı Taraz qalasynan óte bıikte ornalasqan. Sý qoıma­sy­nyń kólemi de úlken, taý ara­syndaǵy orasan zor aýmaqty alyp jatyr. Aıtqan jerden aýlaq, eger osy Kırov sý qoıma­sy­nyń eki taý­dyń arasyna salynǵan bógeti men qaqpasy tosyn tabıǵat áser­lerinen zaqymdanyp, sý etekke qaraı lap beretin bolsa, joıqyn tas­qy­nnyń Taraz qalasy men Baızaq, Jam­byl aýdandaryna qarasty keıbir eldi mekenderiniń ústimen ótetini anyq. Al onyń qansha metr bıiktik­pen ótetini bir Allaǵa ǵana aıan. Eldiń aıtýyna qaraǵanda 5 qabatty úıińizdiń bıiktigi túk emes. Naqty derekke júginsek, 520,0 mln. tekshe metr sý jınaýǵa bolatyn Kırov sý qoımasynda búginde 483, 65 mln. tekshe metr kóleminde sý bar. 520 men 483-tiń arasyndaǵy aıyrma­shylyq onsha alshaq emes. Demek, alań­daýǵa negiz bar. Kırov sý qoı­masyn jaǵalaı taý asyp ótetin jol­men Taraz bazarlaryna keletin qyr­ǵyz baıkeler de qoımanyń kemerin uryp jatqan bıylǵy erekshe mol sýǵa kádimgideı úreılene qaraı bastapty. Buryn óıtpeýshi edi. Demek, qazaq-qyrǵyz elderiniń úkimet basshylary arasynda Kırov sý qoımasynyń ha­lyq­qa qaýipsizdigi jóninde keleli ke­ńes jasaıtyn ýaqyt jetken sııaqty. Qazaqta “saqtyqta qorlyq joq” degen sóz bar. Dátke qýaty sol, oblys ákimi Q. Bozymbaev oblys aýma­ǵyn­daǵy sý qoımalary men toǵandardaǵy osy ýaqytqa deıin oryn alyp kelgen óres­kel kemshilikterdi jipke tizip, syn tezine alýmen birge, olardaǵy qaýip­tiń aldyn alý úshin barlyq múmkindikterdi jumyldyrý ústinde. Kósemáli SÁTTIBAIULY,  Jambyl oblysy.