CERN-men yntymaqtastyq – ǵylymǵa keń óris
Parlament Senatynyń minberine aldymen Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaev kóterildi. Ol depýtattardyń aldyna Parlament Májilisi maquldaǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti men Eýropalyq ıadrolyq zertteýler jónindegi uıym (CERN) arasyndaǵy ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyqqa qatysty halyqaralyq yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy jóninde baıandady.
Onyń aıtýynsha, «Qazaqstan-2050» strategııasyndaǵy ıadrolyq qarýdy taratpaý rejimin ilgeriletý saıasatynyń arqasynda elimiz osy salanyń kóshbasshysy bolyp tanyldy. Búgingi tańda Qazaqstan atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalanýdy belsendi damytýda. Qazaqstannyń atom salasy – tehnologııalyq áleýetti damytý turǵysynan perspektıvti salalardyń biri. Bul – Qazaqstannyń ǵylymı jáne ındýstrııalyq damýynyń qozǵaýshy kúshi.
– Qazirgi tańda bizdiń ǵylymı-tehnıkalyq, adamı áleýetimiz ıadrolyq fızıka jáne qoldanbaly zertteýler salasyndaǵy eń mańyzdy máselelerdi sheshe alady. Iаdrolyq quzyrettilikti arttyrýǵa kúsh-jiger salýdyń arqasynda Qazaqstan – irgeli jáne qoldanbaly ıadrolyq fızıka, ıadrolyq jáne radıasııalyq tehnologııalar boıynsha óz betinshe jumys atqara alatyn elder qatarynda. Bul elimiz úshin eń damyǵan eldermen teń jaǵdaıda jumys isteýge, halyqaralyq uıymdarmen yntymaqtastyq jáne jobalarǵa qatysý akademııalyq qoǵamdastyqtyń kúsh-jigerin, ǵylymı jáne bilim áleýetin biriktirýge múmkindik beredi. Bul maqsatta 2016 jyly Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen Eýropalyq ıadrolyq zertteýler uıymymen (CERN) yntymaqtastyqty damytý boıynsha jumys bastaldy. Eýropalyq ıadrolyq zertteýler uıymy – qarapaıym bólshekter fızıkasyn zertteý salasynda álemdegi jetekshi uıym. Joǵary energııalar fızıkasy men bólshekter fızıkasy salasyndaǵy tabysty zertteýlerdi kóptegen el ǵalymdarymen birlesip qana júrgizýge bolady. Iаǵnı, álemdik ǵylymı ıntellektini shoǵyrlandyrý qajet. CERN-men yntymaqtastyq biz úshin asa mańyzdy. Ári onyń keleshegi zor. Birinshiden, ol resýrstardy basym baǵyttarǵa shoǵyrlandyrýǵa, ıaǵnı aldymen irgeli bilim, keıin tehnologııalar boıynsha bolashaqqa serpinmen jol bastaýǵa múmkindik týǵyzady. CERN-men yntymaqtastyqtyń quqyqtyq negizin qurý maqsatynda 2018 jyldyń 29 maýsymynda Jeneva qalasynda Ǵylymı-tehnıkalyq yntymaqtastyqqa qatysty Qazaqstan Úkimeti men Eýropalyq ıadrolyq zertteýler uıymy (CERN) arasyndaǵy kelisimge qol qoıyldy, – dedi Q.Bozymbaev
Búginde CERN-niń keńes quramyna 23 el kiredi. Buǵan qosa keıbir elder men halyqaralyq uıymdar baqylaýshy retinde qatysady. CERN-de 2400-ge jýyq ǵalym turaqty eńbektense, álemniń 113 eliniń 580 ýnıversıteti men ınstıtýtynan 10 myńnan astam fızıkpen men ınjener CERN-niń halyqaralyq eksperımentterine qatysyp, ýaqytsha jumys isteıdi.
Energetıka mınıstriniń aıtýynsha, atalǵan kelisimdi ratıfıkasııalaý ǵylymı baılanystardy odan ári nyǵaıtýǵa jaǵdaı jasaıdy. Qazaqstannyń ǵalymdary, ınjenerleri, stýdentteri men tehnıkalyq mamandary úshin uzaq merzimdi negizde CERN ǵylymı-zertteý jobalaryna qatysýǵa jol ashady.
Mınıstrdi muqııat tyńdaǵan senatorlar zań jobasynyń keıbir tustaryna qatysty suraqtaryna jaýap alyp, bul qujatty qabyldaýdy qup kórdi.
Shekaradan ótýdiń mashaqatyn azaıtady
Budan keıin depýtattar nazaryna «2006 jylǵy 3 qazandaǵy QR Úkimeti men RF Úkimeti arasyndaǵy Qazaqstannyń jáne Reseıdiń shekara mańyndaǵy aýmaqtary turǵyndarynyń Qazaqstan-Reseı memlekettik shekarasyn kesip ótý tártibi týraly kelisimge ózgerister engizý týraly hattamany ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy usynyldy. Bul qujattyń jaı-japsarymen Syrtqy ister mınıstriniń mindetin atqarýshy Marat Syzdyqov tanystyrdy. Onyń aıtýynsha, eki el arasyndaǵy shekara – 7 500 shaqyrymnan asady jáne álemdegi eń uzyn shekaralardyń biri. Qazirgi tańda Qazaqstan-Reseı shekarasynda 51 ótkizý beketi bar. Olardyń 30-y avtokólik, 20-sy temir jol jáne taǵy bireýi ózen arqyly iske asyrylady. Reseı tarapy 2019 jyly 12 sáýirde hattamanyń kúshine enýi úshin qajetti memleketishilik rásimder aıaqtalǵanyn habarlady.
Kelisimniń 3-qosymshasynda kórsetilgen shekara mańyndaǵy aımaqtarda turatyn Qazaqstan men Reseı azamattarynyń shekarany kesip ótýi úshin jaramdy qujattar tizbesine ózgerister engizilip otyr. Qoldanystaǵy kelisimge sáıkes, shekarany kesip ótý kezinde Qazaqstan azamattarynyń ózimen birge jeke kýáligi nemese tólqujaty, sondaı-aq azamattardy tirkeý kitabynan kóshirme bolýy qajet. 2011 jyldan bastap Qazaqstanda azamattardy tirkeýdi esepke alý kitaby alynyp tastaldy. Osyǵan baılanysty hattamanyń 1-babymen ózgerister engiziledi, oǵan sáıkes jeke kýálikke shekara mańyndaǵy aýmaqtyń eldi mekeninde turaqty turǵylyqty jeri boıynsha tirkelgenin rastaıtyn, ýákiletti memlekettik organ bergen qujat (mekenjaı anyqtamasy) qosa usynylýy tıis.
Aýyl sharýashylyǵynyń áleýeti artady
Halyqtyń ál-aýqatyn kóterýdiń bir kórsetkishi retinde aýyl sharýashylyǵyn damytý ekeni – jıi qozǵalyp júrgen másele. Osy saladaǵy túıtkildi jaǵdaılardy jónge keltirýdiń joly – arnaıy zańdy kúsheıtý. Bul taqyryp Senattyń jalpy otyrysynda keńinen talqylandy. Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Saparhan Omarov «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine agroónerkásiptik keshendi retteý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy jóninde egjeı-tegjeıli aıtyp berdi.
– Aýyl sharýashylyǵyn qarjylandyrýdyń qoljetimdiligin arttyrý úshin zań jobasy aıasynda qoldanystaǵy qarjy tetikterin jetildirý jáne jańalaryn engizý kózdelgen. Qoldanystaǵy mindetti saqtandyrý júıesi 15 jyl buryn arnaıy zańmen engizilgen, sondaı-aq ósimdik sharýashylyǵyndaǵy saqtandyrýdy nasıhattaýǵa septigin tıgizýi tıis bolatyn. Alaıda bul mindet oryndalmady, saqtandyrylǵan egister úlesi jyl saıyn tómendeýde. Saqtandyrý formalary formaldy túrde qalyp otyr. Sharýalardyń alatyn saqtandyrý tólemderi eń az óndiristik shyǵyndy da jappaıdy. Osyǵan baılanysty zań jobasy aıasynda aýyl sharýashylyǵyndaǵy saqtandyrý júıeleriniń tásilderi ózgerdi. Bul rette mindetti saqtandyrýdan erikti saqtandyrýǵa, saqtandyrý tólemderin sýbsıdııalaýdan saqtandyrý syıaqylaryn sýbsıdııalaýǵa kóshirý júzege asyrylady. Saqtandyrý tólemderin sýbsıdııalaýdan saqtandyrý syıaqylaryn sýbsıdııalaýǵa kóshý agroónerkásiptik keshen sýbektileri úshin saqtandyrýǵa qoljetimdilikti arttyrady. О́ıtkeni saqtandyrý polısi ekinshi deńgeıdegi bankterden qaryz alǵanda qosymsha kepildik bola alady, – dedi S.Omarov.
Sonymen qatar mınıstr nesıelik seriktestikterdiń qyzmetin jaqsartý maqsatynda onyń quramyna kirý jáne shyǵý tártibi jeńildetiletinin atap ótti. Eger buryn nesıelik seriktestik qatysýshylarynyń jalpy jınalysynyń sheshimi talap etilse, al qazir seriktestikke qatysýshylardy qabyldaý men shyǵarý, sondaı-aq onyń jarǵysyn ózgertý jónindegi quzyret seriktestik basqarmasyna berildi.
Buǵan qosa veterınarııa qyzmetiniń jumys isteý tıimdiligin arttyrý úshin zań jobasynda tıisti qadamdar kózdelgen. Birinshiden, jergilikti atqarýshy organdardan jáne keden organdarynan (avtokólikte baqylaý) baqylaý-qadaǵalaý fýnksııasyn veterınarııa salasyndaǵy ýákiletti organ vedomstvosyna qaıtarý jolymen barlyq baqylaý-qadaǵalaý fýnksııasyn bir organǵa shoǵyrlandyrý eskerilgen. Ekinshiden, jergilikti atqarýshy organdardyń veterınarlyq qyzmetiniń vertıkaldy baǵynystylyǵyn qurý jolymen olardyń qurylymyn ózgertý, ıaǵnı veterınarlyq bólimshelerdi
aýdandar, oblystyq mańyzy bar qalalar deńgeıinde ókilderi bolý múmkindigimen oblys deńgeıinde shoǵyrlandyrý, sondaı-aq memlekettik veterınarlyq uıymdardy oblystyq deńgeıge baǵynysty etý qarastyrylǵan. Jergilikti atqarýshy organdarda veterınarııa salasyndaǵy iske asyrý fýnksııasy qalady, ýákiletti organ vedomstvosyna barlyq kezeńdegi baqylaý-qadaǵalaý fýnksııasy beriledi.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstri agrarlyq ǵylymdy damytýǵa da toqtaldy. Onyń aıtýynsha, zań jobasynda kásipkerlerdi ınnovasııany engizýge tartý úshin bıznestiń ǵylymı-zertteýlerdi qarjylandyrý boıynsha shyǵyndarynyń bir bóligin sýbsıdııalaý kózdeledi. Bul bıznes pen ǵylymnyń ózara is-qımyl jasaý tetigin iske qosýǵa, agroónerkásiptik keshenge ınnovasııany engizý aýqymyn keńeıtýge múmkindik beredi. Sondaı-aq Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń aýyl sharýashylyǵy mamandyqtary boıynsha bilim berý granttarynyń kólemin qalyptastyrý fýnksııalaryn Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine berý jaǵy qarastyrylmaq.
Atalǵan saladaǵy qordalanǵan máselelerdiń birazy qamtylǵan bul zań jobasyn depýtattar keńinen talqyǵa salǵan soń qabyldady.
Sonymen qatar bul otyrysta Parlament Májilisi maquldaǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine memlekettik qyzmet jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasy qabyldandy.
Jıyn sońynda Senat depýtattary Á.Qurtaev, N.Beknazarov, N.Tóreǵalıev, D.Nóketaeva Premer-Mınıstr A.Mamınniń atyna depýtattyq saýal joldady.
Depýtattyq saýal demekshi, senator Baqytjan Jumaǵulov óz kezeginde buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderine, quryltaıshylaryna, ǵalamtor jelisinde otyratyn blogerlerge arnap úndeý jasady. Sondaı-aq atalǵan úndeýdiń ártúrli partııalardyń, qoǵamdyq uıymdardyń jetekshilerine, saıasatkerlerge, úkimettik emes uıymdardyń múshelerine de qatysy bar ekenin jetkizdi.
Ashyq saıasatta júrgendikten memlekettik qyzmetkerler, ártúrli deńgeıdegi depýtattar oryndy, orynsyz aıtylyp júrgen syndarǵa tózimdilikpen qaraıdy. Biraq keıde ne adamı, ne ımanı, ne rýhanı turǵydan shekten shyǵyp, shyndyqqa janaspaıtyn aqparat taratýǵa bola ma? Bul postkeńestik júıege tán jaman ádetke aınalyp bara jatqandyǵy alańdatady» deıdi senator.
Senatordyń aıtýynsha, ınternetti ashyp qalsańyz, áleýmettik jelige kóz salsańyz, jańsaq aqparattan, «kóripkeldik» pen «sáýegeılikten» aıaq alyp júre almaısyz. Sóz bostandyǵy degendi jeleýletip, shyndyqqa kúıe jaǵady. Sondyqtan ol atalǵan máseleni ár adamnyń uıat-ojdanyna salyp otyrǵanyn aıtty.
«Áleýmettik jeliler arqyly shyndyqqa eshbir janaspaıtyn aqparatpen jurtty aldamaıyq» dep túıindedi óz sózin Senat depýtaty.
