Aınalamyzdy qoqysqa aınaldyrmaıyq

Zańsyz qoqys polıgondary azaımaı tur

Ekologtar jaǵymsyz úrdis jalǵasa berse, adamzatqa jahan­dyq qaýippen betpe-bet kelýine týra keletinin aıtady. Búgingi qoǵamdyq baılanys arhıtektýrasynda paternalıstik pıǵyldyń órshigeni anyq baıqalady. Bul úrdis tek qoǵamdyq qarym-qa­ty­naspen shektelip qalsa ıgi. О́kinishtisi sol, adamzat mekendegen Jer planetasyna dál osyn­daı kózqarasty tanytyp ke­ledi desek artyq aıtpaspyz. Máselen, jyl saıyn elimizde 4,3 mln tonnadan astam qatty turmystyq qaldyq jınalyp, sonyń nebary 12%-ǵa jýyǵy ǵana qaıta óńdeledi. Qalǵany qoqys polıgondarynda kómiledi eken.

Elimizde turmystyq qaldyq tastalatyn 3 520 polıgon bar, sonyń 18%-y ǵana tıisti talapty saqtap otyr. Qoǵam belsendileri jáne ekologtar zańsyz qoqys alańdarynyń azaımaǵanyn aıtyp, dabyl qaǵyp jatqany beker emes. Byltyrǵy statıstıkany sóıletsek, Qazaqstanda óndiristik jáne tutyný qaldyq­tary tastalatyn oryn sany 17 934-ke jetti. Biraq osy polıgon­dardyń deni sanıtarlyq talaptar men ekologııalyq stan­darttarǵa sáıkes kelmeıdi.

– 3,5 myńnan astam turmys­tyq qaldyqqa arnalǵan polı­gonnyń 83%-y sanıtarlyq, eko­logııalyq jáne qurylys normalaryna saı emes. Qaldyqty kómý tehnologııasy saqtalmaıdy. So­nyń saldarynan órt jıi shy­ǵady. Aımaqtarda tur­mystyq qaldyqty irikteıtin jelilerdiń bolmaýy qoqysty ta­lapqa saı kómýge kedergi. Búginde qo­qys shyǵarý qyzmetimen tur­ǵyn­dardyń tek 66%-y ǵana qam­tylǵan. Biryńǵaı esep beretin júıesiz óńir­lerdegi ahýaldy baqylaýda ustaý qıyn.

Qoqys polıgondarynyń ba­sym bóligi halyq kóp qonys­tanǵan eldi mekenderge taıaý or­nalasqan. Bul aýmaqta órt jıi bolatyndyqtan halyqtyń densaýlyǵy men qorshaǵan or­taǵa orasan zııan kelip jatyr. Jyl sanap beıbereket qo­qys alańdary kóbeıip barady. Sol sebepti jergilikti at­qarýshy organdar aýmaqtar­dyń sanıtarlyq tazalyǵyna bıýdjettiń mıllıondaǵan qara­jatyn jumsaýǵa májbúr. Tek Nur-Sultan qalasy boıynsha beıbereket qoqys orynda­ryn joıý úshin jylma-jyl 150 mln teńgeden asa aqsha bó­­li­nip keledi. Alaıda bul prob­lemanyń aldyn alýǵa emes, onyń saldarymen kúresýge ba­­­­ǵyttalǵan. Sondyqtan zań turǵysynda turmystyq qal­dyq­­ty shyǵarýmen aınalysatyn uıymdarǵa qoıylatyn talapty kúsheıtip, monıtorıngti jáne jaýapkershilikti myqtap qolǵa alý kerek, – dedi «AWOK» Qatty turmystyq qaldyqtardy qaıta óńdeýshiler, kádege jaratýshylar jáne qoqys shyǵaratyn uıymdar qaýymdastyǵy» zańdy tulǵalar birlestiginiń tóraǵasy Dýslan Ahmetov.     

Úmit – Ekologııalyq kodekste

Qazaqstan jasyl ekonomıkany damytýdy qolǵa alǵany málim. Soǵan sáıkes 2030 jylǵa qaraı qaıta óńdelgen qaldyqtyń kólemin 40%-ǵa, 2050 jyly 50%-ǵa arttyrý kózdelgen. Osy arqyly ekologııalyq ahýaldy jaqsartyp qana qoımaı, shaǵyn jáne orta bıznesti órkendetýge jol ashylady deıdi sarapshy­lar. Byltyr turmystyq qal­dyqty qaıta óńdeýdiń úlesi 11,5%-ǵa ósipti. 2017 jyly ol 9% deńgeıinde bolǵan. Osyǵan qaramastan atalǵan saladaǵy kúrmeýli máseleler jeterlik. Qazaqstannyń ekologııalyq uıymdar qaýymdastyǵynyń bas­shysy Aıgúl Solovevanyń aıtýynsha, ásirese zańsyz tógi­letin beıbereket qoqys polıgondarymen kúresti kúsheıtý qajet. О́ıtkeni ýaqyt ótken sa­­ıyn onyń sany artpasa da, kemigen joq. Naqty aıtqanda, 2018 jyly elimizde 8,5 myń zańsyz polıgon anyqtalǵan. Kókeıkesti máseleni sheshýdiń amaly retinde ekologtar zańsyz qoqys tókkenderge qatysty jaýap­kershilikti kúsheıtip, zań­dy qatańdatý qajet dep esep­teıdi.

– Bul memlekettik organ­dar jumys iste­meıdi degendi bil­dirmeıdi. Osy iske qoǵam­dyq uıymdardy tartyp, tur­ǵyndardyń jaýap­kershiligin arttyrýmen qatar, bul baǵyttyń qozǵaýshy kúshine aınalatyn isker azamattardy jumyldyrý kerek. Meniń bilýimshe, 2016 jyly qaldyqty qaıta óńdeýmen aınalysatyn 115 shaǵyn jáne orta bıznes nysany bolǵan. Búginde olardyń qatary 150-ge jetti. Biraq bıyldan bas­tap qoqys polıgondarynda plast­massa, makýlatýra, karton jáne áınek qaldyqtaryn kómýge tyıym salyndy. 2021 jyldan bastap qurylys jáne tamaq qaldyqtaryn kómýge de osyndaı tyıym salynbaq. Eń bas­tysy, polıetılen paket ón­di­­­risin qysqartý kerek, – dedi A.Soloveva. 

Polıetılen paket azaıa ma?

Qoǵam belsendisiniń sóziniń jany bar. Nege deseńiz, Bú­kil­­álemdik ekonomıkalyq fo­rým­­nyń málimdemesinde aı­tyl­ǵandaı, 2050 jylǵa qaraı jahandaǵy muhıttarda balyqtan plastık kóp bolady eken. Sońǵy 40 jylda plastmassa óndirý kólemi 15 mln tonnadan 300 mln tonnaǵa artty. Qazir álemniń 40-tan astam memleketinde polı­etılen paket qoldanýǵa tyıym salynǵan.

Joǵaryda atap ótkenimizdeı, jyl sa­ıyn Qazaqstanda 5 mln tonnaǵa jýyq qatty tur­mystyq qaldyq jınalady. Sonyń 11-15%-ǵa jýyǵyn plastmassa já­ne polıetılen paket quraıdy. Al bul pakettiń ydyraý prosesi 50, keıde 100 jylǵa deıin sozylady. Sýdaǵy plastık materıa­ly usaq bólshekterge bólinip balyqtyń aǵzasyna túsedi. Ba­lyq ónimderi kóptegen elde ne­gizgi as mázirine kiretindikten, bul azyq-túlik qaýipsizdigi tur­ǵy­synan mańyzdy máseleniń qa­taryna jatatyny kúmánsiz.

Álemdik tájirıbeni jáne naryqtaǵy konıýnktýrany zert­­teı kele Ekologııa, geolo­gııa jáne tabıǵı resýrstar mı­nıs­trligi «Atameken» UKP-men birlesip, elimizdegi polıetılen paketteri óndirisin kezeń-ke­zeńimen azaıtýdy kózdeıtin me­morandýmǵa qol qoıdy.

– Endi paketter tegin be­ril­meıdi. Satylatyn bolady. Álem­dik tájirıbe kórsetkendeı, osy tártiptiń nátıjesinde plas­­tıkti tutyný kólemi 30%-ǵa tómendeıdi. Bul – úlken kór­setkish. Osy rette polıetılen paketten bas tartý erikti túrde júrgiziletinin aıta ketý kerek. Bul amal ekologııamyzdy jaq­sartýǵa baǵyttalǵan. «Birge – taza Qazaqstan!» ekologııalyq aksııasyna respýblıka boıynsha 300 myń adam qatysqanyn bilesizder. Osy naýqannyń nátıjesinde 400 tonnaǵa jýyq qoqys jınaldy, basym bóligi plastık pen polıetılen paket. Bul memorandým jaǵdaıdy retteýge septesip, úlken saýda keshenderi men jeliler qoldaý kórsetedi degen senimdemiz, – dedi tıisti mınıstrlik basshysy Maǵzum Myrzaǵalıev.

Taıaqtyń eki ushy bar eke­nin eskersek, bul bastama kásip­kerlerdiń qaltasyna aýyr tımeı me degen zańdy saýal týyn­daıdy. Qazaqstandaǵy saýda je­lileri qaýymdastyǵynyń resmı ókiliniń sózine sensek, iri saýda ortalyqtary bul jańalyqty tolyǵymen qýattaıdy. Tipti keı­biri bıopaketterge jappaı aýysyp jatqanyn aıtady.

– Saýda jelileri qaýym­dastyǵy bul bastamany toly­ǵymen qoldaıdy. Biz te­gin paket taratýdy shekteý ke­rek­tigin birazdan beri usy­nyp kelemiz. Keıbir saýda núk­teleri qo­ǵam aldyndaǵy áleý­mettik jaýap­kershiligin sezinip, tek bıo­­paket taratady. Sol se­kil­­di elimizdegi iri saýda orta­lyqtarynyń biri bıyldan bas­tap plastıkalyq qaptamany tegin qabyldaıtyn termınal­dy ornatýdy josparlap otyr, – dedi Saýda jelileri qaýym­dastyǵynyń keńesshisi Elbegi Ábdıev.

«Atameken» UKP basqarma tóraǵasy Abylaı Myrzahmetov atalǵan bastamany eldegi isker jandar qoldaıtynyna shúbá keltirmeıtinin jetkizdi. Áıtse de bul jumys birtindep túsindirý sharalary arqyly júzege asyrylsa degen ti­legin bildirdi. Palata basshysynyń aıtýynsha, Qazaqstanda saýda sektorynda 300 myńnan astam kásipker eńbek etedi. Polıetılen paketten birden bas tartý otandyq bızneske soqqy bolýy múmkin. Deı turǵanmen, áleýmettik je­li qoldanýshylary tarapynan bul jerde bireýdiń lobbıy bar degen pikir aıtyldy. Ǵalamtor qoldanýshylary osy úlgidegi paket óndirýmen shuǵyldanatyn kásiporyndardyń múddesi esepke alynǵanyn alǵa tartyp otyr.

– Ekologııamyz taza, ba­la­larymyzdyń bola­shaǵy jar­­qyn bolsyn desek, bul ju­mys­­ty barlyǵymyz birigip at­qarýǵa tıis­piz. Memleket, ıaǵ­nı Ekologııa, geologııa jáne ta­bıǵı resýrs­tar mınıstrligi tıimdi zańdardy ázirleý kerek. Qoǵamdyq uıym­dar tú­sin­­­dirý jumystaryn ótki­zý qajet. Kásipkerler óz min­det­terin atqarýy tıis. Eń bas­tysy, qoǵamda durys túsinik qa­lyptasýy qajet. Erteń paket­tiń quny qalaı bolady? Ol tutynýshylardyń qaltasyna áser etpeı me? Osynyń barly­ǵyn eskergen artyq etpes, – dedi A.Myrzahmetov.        

Qaldyqty jınaýdyń da mádenıeti bar

Qaldyqty bólip jınaý má­denıeti elimizde ózekti prob­­­lemaǵa aınalǵany qa­shan?! Tek bas shahardyń ózin­de kóp­tegen turǵyn úı alaby­nyń aýla­sy­na qarasańyz jetki­likti. Qa­ǵaz, áınek, plas­tık qo­qys­ta­ryna arnalǵan konteı­ner qo­ıylǵanymen, jóni­men irik­tel­gen qaldyqty kórýi­ńiz eki­ta­laı. Mine, osy el azamat­ta­rynyń ekologııalyq, ıakı tur­mystyq qaldyqty bólip jınaý mádenıetin qalyptastyrý maq­satynda «Sparta» eko­lo­gııalyq qozǵalysy elordada je­­kelegen kompanııalarǵa tegin sheber­lik saǵattaryn ótkizip keledi. Uıym­nyń jetekshisi Ásel Qus­panova áýeli tutynýshylar óz suranysyn tıimdi ári únemdi ótep otyrsa degen usynysyn bil­­dirdi.

– Qazir Qazaqstanda 10 mln tonnadan artyq qaldyq bar. Polıgondar shamadan tys tolyp ketken. Olarǵa turmystyq qaldyqtar syımaıdy. Buǵan Pavlodar qalasyna shyǵatyn kúre jolda ornalasqan polıgondy mysalǵa keltirýge bola­dy. Bizge qoqys órteıtin zaýyt­tar kerek. Biraq Eýropanyń táji­rıbesin eskersek, bul da problemany sheshpeıdi. Jalǵyz amal – tutyný kólemin azaıtý. Taýar óndirýshiler de jaýap­ker­shilikti túsine bilýi kerek. Ár adam osy jaǵdaıdy ózgertý úshin «Meniń qolymnan ne keledi?» dep oı­lanǵany abzal. Bulaı jalǵasa berse, ǵalymdardyń boljamynsha 2050 jyly adamzatqa taza aýa jetispeýi múmkin. Qoqys shy­­­ǵaratyn kásiporyndar da bu­rynǵydaı emes, ózderine tıisti qaldyqtardy áketýdi jol­ǵa qo­­­ıyp keledi. Álbette, atqa­ry­­latyn sharýa shash-etekten. Biraq oryndalǵan jumysty da joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Jer­­de jatqan bir japyraq qa­ǵaz­dy jınap júrýdiń de paıdasy bar. Mysaly, dúkenge matadan tigilgen dorbamen barýdy daǵ­dyǵa aınaldyryńyz. Birneshe ret paıdalanylatyn konteınerge kóshińiz. Kún saıyn plastık shólmek satyp alýdyń ne qajeti bar? Bireýin satyp alsańyz, so­ny kúndelikti paıdalanýǵa tyrysyńyz. Qaldyqty qaıta óńdeý de máseleni túpkilikti shesh­peıdi. Sebebi 7 ret óńdelgen shı­kizat paıdalanýǵa jaramsyz bolady, – dedi Á.Quspanova.

«Álemdi ózgertkiń kelse – ózińnen basta!» degen qaǵı­dany ustanǵan jyljymaıtyn múlik salasynda qyzmet kórse­tetin elordalyq «Property Management Group» kompanııa­sy qaldyqty bólip jınaýǵa ar­nalǵan sheberlik saǵattaryn udaıy uıymdastyryp kele­di. Mundaǵy maqsat – qyzmetker­lerge jınaqtalǵan qaldyqty ótkizýdiń durys jolyn silteý.

– Búginde adamdardyń saýaty artqan. Tabı­ǵatqa degen kózqarasy jaqsaryp keledi. Ony qorǵap, saqtaýǵa daıyn. Tek jınalǵan turmystyq qaldyqty qaıda ótkizý kerektigin bilmeı jatady. Biz osyny eskere kele, qaldyqty qalaı jınaý kerektigin jáne ony qaıda tapsyrýǵa bolatynyn túsindirgimiz keledi. Bul kompanııada 600-ge jýyq adam qyzmet etedi. Jýyrda bir kompanııamen ekologııalyq jáshikterdi tegin ornatýǵa baılanysty ýaǵdalastyqqa qol jetkizdik. Ol jáshikter makýlatýra, plastık jáne basqa da materıaldar boıynsha bólek ornatylady. Osy qurylǵyny biz jyljymaıtyn múlikti jalǵa alýshylarǵa jetkizemiz, – dedi kompanııanyń marketıng jáne jarnama bóliminiń meńgerýshisi Gúlbahor Idıeva.

P.S. Keıde bilmestikten, keıde jalqaýlyqtan jınalǵan qoqysty bólip shyǵarmaq turmaq, jap-jaqyn jerdegi konteınerge aparyp tastaýǵa erinemiz. «Tazalyq – ımannyń jartysy» dep hadıs sháripte beker aıtylmasa kerek. О́zimiz ómir súrip jatqan tóńirekti taza, gúldengen kúıinde keler urpaqqa amanattaý siz ben bizdiń moıynymyzdaǵy mindet. Aınalamyzdy syrttan bireý kelip jınap beredi degen masyldyq pıǵyldan arylmasaq, keıingi býyn dál sol amaldy qaıtalaıtynyn esten shyǵarmaıyq.