Zań jobalary qazaq tilinde ázirlenýi kerek

Zań shyǵarý prosesi yjdaǵattylyqty talap etedi

Zań áýelde sapaly daıyndalýy tıis

Parlamenttik tyńdaýdy Se­nat­tyń Konstıtýsııalyq zańnama, sot júıesi jáne quqyq qorǵaý organdary komıtetiniń tóraǵasy Vladımır Volkov ashty. Ol azamattardyń ál-aýqatynyń artýy men quqyqtary qorǵalýynyń negizi bolyp sanalatyn zańdardyń sapasy josparlaýdan bastap barlyq zań shyǵarý prosesiniń tıimdiligine tikeleı baılanysty ekenin aıtty.

– Zań shyǵarý prosesindegi máseleler Úkimet pen ýákiletti memlekettik organdardyń qan­daı da bir saladaǵy irgeli negiz­derdiń uzaqmerzimdi damýyn naq­tylaı almaǵandyǵynan qor­dalanatynyn kórip otyrmyz. Quqyqtyq qaty­nas­tardy qatańdatý, odan keıin yryq­tandyrý boıynsha retsiz túzetý­ler azaımaı tur. Mysaly 2014 jy­ly qabyldanǵan kodeks­terge 2-3 aıda ortasha eseppen bir ret túzetý, al Ákimshilik quqyq buzý­shylyq týraly kodekske qabyl­danǵan sátinen bastap 107 zańǵa tú­zetýler engizildi. Mun­daı tásil arnaýly jáne sa­la­lyq zań­dar men jalpy zań­na­manyń turaq­syzdyǵyna ákep soqtyrady. Sondaı-aq zań shy­ǵa­rý qyzmetin josparlaý sapa­sy­nyń da tómendigin atap ótken jón. Máselen, Úkimettiń 2019 jyl­ǵa arnalǵan zań jobalaý jumys­tarynyń josparyna 7 ret túzetý engizildi. Zań jobalaryn Par­lamentke joldaý merzimderi saq­talmaıdy. Zań jobalaryn kúntizbelik jyldyń sońǵy aılarynda nemese sessııa aıaqtalardan buryn qaraýǵa engizý jaǵdaılary jıi kezdesedi, – dep V.Volkov zań jobalaryn qabyldarda negizgi baǵyttardyń basynan bastap tolyq qamtylmaıtynyn synǵa aldy.

Bul sózdi quptaǵan Senat ja­nyn­daǵy Senatorlar keńesiniń múshesi Dýlat Qusdáýletov zań jobalarynyń sapasy týraly aıta kelip, munda zańdardy ázirleýge degen nemquraıly tásil basty másele ekenin alǵa tartty.

– Tipti el basshylyǵynyń tapsyr­malaryn oryndaý kezinde de memlekettik organdar bizge zań talaptaryna qurylymdyq jaǵynan da, mazmun jaǵynan da sáıkes kelmeıtin jáne qoıylǵan mindetterdi tolyq kólemde iske asyra almaıtyn zań jobalaryn usynady. Eń jamany, memlekettik organdar Konstıtýsııanyń negizgi erejeleri men qaǵıdalaryn da árqashan eskere bermeıdi, – dedi D.Qusdáýletov.

 Zań jobalary qazaq tilinde ázirlenýi kerek

Sonymen qatar alqaly top­tyń aldynda senator Murat Baq­tııaruly zań jobalarynyń áýeli memlekettik tilde daıyndalmaı­tynyn aıtyp, qynjylys bildirdi. Ol ótken sessııanyń 26 maýsymdaǵy otyrysynda bir top Senat depýtattary atynan zań jobalarynyń memlekettik tildegi daıyndaý sapasyna qatysty Úkimetke saýal joldaǵandaryn, biraq oǵan ádettegideı ústirt jaýap berilgenin atap ótti.

– Shyndap kelsek, zańdar aldymen memlekettik tilde da­ıyndalyp, sodan keıin ǵana qajet bolsa orys tiline aýdarylýy tıis. Burynǵy Keńes respýblıkalarynyń ishinde Qazaqstan men Belorýssııadan basqa eldiń barlyǵy da áldeqashan osylaı isteıdi. Uly Abaıdyń tilin qalyptastyrǵan, «Abaı joly» syndy baǵa jetpes týyndyny ómirge ákelgen, talaı ǵalamat kórkem shyǵarmalardy týdyrǵan, tamsana oqylatyn folklorlyq shyǵarmalarǵa arqaý bolǵan qazaqtyń tili zań jazýǵa ıkemsiz degenge kim senedi?! Bıler sotyn qalyptastyrǵan baı da kórkem qazaq tili – naǵyz zań tilin qalyptastyryp, norma jasaýǵa, jazýǵa óte qolaıly til. Memlekettiń basty nyshany til desek, zańdardyń memlekettik tilde jazylmaýy – bizdiń mem­le­kettimizge de, ult retinde ar-namysymyzǵa da úlken syn. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev qazaq tilin halyqaralyq qatynas tili retinde qalyptastyrýdy qolǵa alyp jatqanda, bul máseleni túpkilikti sheship, zańdar men normatıvtik qujattardy aldymen memlekettik tilde ázirleýge kóshe­tin ýaqyt jetti, – dedi senator.

Áriptesiniń bul oıyn Senat depýtaty Nurtóre Júsip jalǵady. Ol Prezıdent aıtqan «qulaq asatyn memleketke» qosa «kóretin memleketti» de qurý kerektigin jet­kizdi.

– Qabyldanǵan zań jumys isteý kerek. Ol úshin zańnyń tili jumys isteý kerek. Aýdar­ma arqyly qabyldanǵan zańnyń júzege asýy, ómirde qolda­nylýy óte qıyn. Bizdiń qazaqta «Kór­meıin desem – kózim bar» degen sóz bar. Máselen, búgingi daıyn­dalǵan aqparattyq-anyqtamalyq materıaldardyń 48-bettegi orysshasynda: «Odnako v nastoıashee vremıa odnoı ız glavnyh bed ka­zahstanskoı zakonotvorcheskoı deıatelnostı nazyvaetsıa preslovýtoe «melkoteme». Endi osynyń qazaqshasynda aýda­ryl­ǵany qalaı? «Qazirgi ýaqyt­ta qazaqstandyq zań shyǵarý qyz­metiniń basty bediniń biri «usaq-túıek» dep atalady» deı­di. «Glavnyh bed» degendi «bas­ty bedi» dep aýdarady. Endi osyn­daı usaq-túıek dep otyr­ǵan nár­semizdiń barlyǵy bizdiń memle­kettik tilimizdiń mártebesin tómen­detetin nárse dep qabyldaımyn. Son­dyqtan kez kelgen zańdy qabyl­daý kezinde memlekettik tildi qur­metteýdi ótiner edim, – dedi N.Júsip.

 Formalızmnen arylatyn ýaqyt keldi

Senat Tóraǵasy Darıǵa Nazarbaeva parlamenttik tyń­daýdy qorytyndylaı kelip, bú­gingi tańda zań shyǵarý prosesine kóz­qarasty túbegeıli jáne tu­jyrymdamalyq turǵyda qaıta qa­raý qajettigi týyndap otyr­ǵa­nyn atap ótti.

– Zań men quqyq – bizdiń kún­delikti ómirimizdi rettep otyratyn ereje. Formalızmnen arylatyn ýaqyt keldi. Demek qazirgi kezde Úkimettiń óz bastamasymen ázirlengen zańdarǵa nemese Parlament depýtattarynyń bas­tamasy boıynsha daıyndalǵan zańdarǵa monıtorıng júrgizetin pármendi qural joq. Quqyqtyq monı­torıngke kózqarasty tú­begeıli ózgertý qajet. Onsyz, ba­qy­laýsyz, týyndaǵan máselelerdi tal­qy­laýsyz eshteńe bolmaıdy, – dedi D.Nazarbaeva.

Senat Tóraǵasy kelesi parla­menttik tyńdaýdy quqyq qoldaný tájirıbelerine arnaý kerektigin, oǵan sot organdary, prokýratýra ókilderi men advokattardy qa­tysýǵa shaqyrý qajettigin aıtty.

– Bul sot prosesterinde tikeleı jumys isteıtin jáne adamdardyń, bıznes pen kompanııalardyń taǵdyryn sheshetin úsh ınstansııa. Sondyqtan mazmundy áńgime órbýi kerek. Quqyqtyq saraptamanyń sapasy jaqsarǵanyn qalaımyz. Onyń sapasynyń sharttaryn qaıta qaraý jáne sarapshylardy irikteýdiń naqty tetigin ázirleý qajettigi týyp tur. Biz Parlament janynan zańnamany zertteý jáne saraptaý ınstıtýtyn qurý týraly usynysymyzdy qoldaǵany úshin Qasym-Jomart Kemelulyna alǵys aıtamyz. Bul bizge osy jumysty sapaly ári derbes júrgizýge múmkindik berer edi ári Parlament mártebesin nyǵaıtýda jáne kúsheıtýde zor qadam bolady, – dedi Spıker.

Parlamenttik tyńdaýdyń qorytyndysy boıynsha Senat budan bylaıǵy jumystar jóninde Úkimet atyna usynystar ázirledi. Parlament Senaty janyndaǵy Zań shyǵarý prosesin jetildirý jónindegi keńes otyrysynda usynymdardyń oryndalý barysyn qaraý týraly sheshim qabyldandy.