Elordanyń tórt qubylasy teń bolýy tıis

Bas qala qarqyndy damyp keledi

Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev sóz basynda bas qala egemen elimizdiń negizgi ári asa mańyzdy jobasy ekenin, búkil álemge Nazarbaev modeli nemese Qazaqstan joly dep moıyndalǵan strategııa dál osy shahardan bastalatynyn aıtyp, elordanyń birqatar jetistigine toqtaldy.

– Nur-Sultan qalasyn ári qaraı damytyp, jańa belesterge shyǵarý – aldaǵy negizgi mindetterdiń biri. Birinshiden, elordamyzdyń ekonomıkasy sońǵy jyldarda oıdaǵydaı damyǵanyn atap ótý qajet. 21 jyl ishinde ishki óńirlik ónim shamamen 5,5 esege ósti. Buǵan qurylysty kúsheıtý, bıznesti damytý jáne ın­vestısııa tartýdyń arqasynda qol jetkizildi. Qala ekonomıkasyna 9 trln teńgeden astam ınvestısııa quıylyp, 2018 jyly bıýdjetke 1,1 trln teńge tústi. Shaǵyn jáne orta bıznes halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa múmkindik berdi. Ekinshiden, qala ınfraqurylymy qarqyndy damyp kele jatyr. Astanamyz ómir súrýge qolaıly bolýy úshin jan-jaqty abattandyryldy. Turǵyn úı jáne jol qurylysy, áleýmettik sala ınfraqurylymy aıtarlyqtaı damydy. Nur-Sultan qalasy mádenı ári zııatkerlik ortalyqqa aınaldy. Biz osy damý qarqynyn báseńdetpeýimiz jáne ári qaraı kúsheıtýimiz kerek. Úshinshiden, elordamyzda mańyzdy halyqaralyq sharalar men kezdesýler ótkizilip turady. Bul – úlken jetistik. EQYU sammıti, Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezderi, halyqaralyq EKSPO kórmesi, jyl saıynǵy Astana ekonomıkalyq forýmy jáne jýyrda ótken Jahandyq ınnovasııalyq sammıt – sonyń aıqyn dáleli. Nur-Sultan qalasyn halyqaralyq ortalyq retinde ári qaraı damyta beremiz. Kóp jumys atqaryldy, biraq munymen shektelip qalmaýymyz kerek. Biz úshin mańyzdy maqsat – elordamyzdyń damýyn barlyq baǵyt boıynsha jańa sapaly deńgeıge kóterý. Bas qalamyz elimizdegi basqa óńirlerge úlgi bolýy kerek. Elordanyń kórkeıýi – Qazaqstannyń ósip-órkendeýin kórsetetin negizgi faktor. Bul maqsatta qala turǵyndarynyń turmys sapasyn jaqsartý úshin barlyq qajetti jaǵdaı jasalýy tıis. Sondyqtan mańyzdy jumysty zor jaýapkershilikpen atqarýymyz kerek, – dedi Prezıdent.

Budan keıin Memleket basshysyna Nur-Sultan qalasynyń ákimi Al­taı Kólginov qalanyń áleýmettik-eko­nomıkalyq damýy, strategııalyq keleshegi, turǵyn úı jáne ınjenerlik ın­fraqurylymdardy keńeıtý, áleý­mettik salada turǵyndardy mazalaıtyn máselelerdi retteýge baǵyttalǵan sharalar týraly baıandady.

Astana ákimi shahardy Eýrazııanyń isker, mádenı jáne ǵylymı ortalyǵy ete otyryp, jastardy, kásipkerlerdi jáne týrısterdi tartýdy negizgi temirqazyǵy sanaıtynyn atap ótti. Onyń aıtýynsha, negizgi basymdyq qala turǵyndarynyń ómir sapasyn jaqsartýǵa, azamattarmen tıimdi qatynas pen keri baılanys ornatýǵa berilýde.

– Elordany kóshirgen sátten bastap halyq sany 280 myńnan 1 mln 100 myń adamǵa artty. Turǵyndardyń deni 35 jasqa deıingi azamattardy quraıdy. Halyq sanynyń qarqyndy ósýine oraı aldymyzǵa birqatar mańyzdy mindet qoıdyq. Atap aıtqanda, áleýmettik ınfraqurylymǵa basymdyq berý, qalanyń shetindegi eldi mekenderdi damytý, sapaly jumys ornyna degen qajettilik jáne taǵy basqa. Turǵyn úı máselesine kelsek, qoljetimdi baspana basty másele bolyp tur. Osy bo­ıynsha júrgizilgen saýaldamada qala turǵyndarynyń teń jartysy baspanany negizgi másele dep kórsetti. Qazirgi tańda úı kezeginde 47 600 adam tur. Olardyń kóbi túrli áleýmettik toptarǵa jatatyndar. Sizdiń tapsyrmańyzǵa sáıkes, qoljetimdi baspana qurylysyn úsh esege deıin arttyrýǵa daıyndyq jumystaryn bastap kettik. 2019 jyldyń qorytyndysy boıynsha bıýdjet qarjysy esebinen 190 myń sharshy metr bolatyn 2400 páter tapsyrylady. Al kelesi jyly jetkilikti qarajat qarastyrylǵan jaǵdaıda aýdany 550 myń sharshy metr bolatyn 7 myńǵa jýyq páter salýdy kózdep otyrmyz, – dedi A.Kólginov.

Sonymen qatar alqaly jıynda elorda ınfraqurylymyn damytý jóninde Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstriniń mindetin atqarýshy Qaıyrbek О́skenbaev baıandasa, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń basshysy Qaırat Kelimbetov jańadan qurylǵan ortalyqtyń aıaqalysyn aıtyp berdi.

Al Prezıdent kómekshisi – Prezıdent Ákimshiliginiń О́tinishterdi qaraýdy baqylaý bóliminiń meńgerýshisi Aıda Balaeva Prezıdent Ákimshiligine júgingen Nur-Sultan qalasy turǵyndarynyń talap-tilekterin jetkizdi. Sonyń ishinde densaýlyq saqtaý júıesindegi qorda­lanǵan másele kóp ekeni málim boldy. Aı­talyq, turǵyndar emhanalardaǵy uzyn-sonar kezekke jıi shaǵymdanady eken. Bul rette sıfrlandyrý tetikteri atal­ǵan máselelerdi sheshýde óz tıim­dili­gin tolyq kórsete almaı jatqany aıtyldy.

Keteýi ketken ister kásipkerlikke kedergi keltiredi

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elordany damytý jónindegi jumystardyń jaı-japsarymen tanysyp shyqqan soń kópshiliktiń kóńilin kúpti etken negizgi máselelerdi atap kórsetti. Sóıtip Prezıdent qala ákimdigi men birqatar mınıstrlikke naqty tapsyrmalar berdi. Prezıdent aldymen ınves­tısııa tartýdy basym baǵyttardyń biri retinde atady.

– Nur-Sultan ekonomıka men bıznes ortaǵa qolaıly jaǵdaı jasaıtyn qala bolyp qala berýi qajet. Elorda árqashan ınvestısııa tartý boıynsha kóshbasshy boldy. Jyl saıyn qalada ınvestısııalyq jáne ekonomıkalyq forýmdar ótkiziledi. Bul tájirıbe jalǵasady. Investorlar nemese qoǵam qaıratkerleri bolsyn, olar birinshi kezekte elordaǵa at basyn burady, – dedi Q.Toqaev.

Memleket basshysy sońǵy 10 jylda elordaǵa tartylǵan ınvestısııa kóleminiń azaıyp ketkenine nazar aýdaryp, qala ákimdigi men Syrtqy ister mınıstrligine osy baǵyttaǵy jumysty jandandyryp, jýyq arada naqty nátıjelerge qol jetkizýdi tapsyrdy.

Budan keıin Prezıdent baspana berý men qurylys jumystarynyń báseńdeýine mán berdi.

– Úleskerlik qurylys máselesi tez arada sheshýdi talap etedi. Qalada 49 prob­lemaly nysan bar. Olardyń qury­lysynyń aıaqtalýyn 13,5 myń úlesker taǵatsyzdana kútip júr. Bul máseleni sheshýge 2018-2019 jyldary 40 mlrd teńge bólindi. Biraq 4,5 mlrd teńge ǵana ıgerildi. Buǵan qosa ákimdik qosymsha 175 mlrd teńge surap otyr, – dedi Memleket basshysy.

Osy tusta Qasym-Jomart Toqaev jurtty aldap, aqshasyn jymqyryp, taqyrǵa otyrǵyzyp ketken alaıaqtardy qatań jazalaý kerektigin aıtyp, Bas prokýratýra men Ishki ister mınıstrligine tapsyrma berdi.

Sonymen qatar energetıka salasyn­daǵy nysandar qurylysynyń ýaqtyly aıaqtalmaýyn atap aıtty. Qurylysy 2010 jyly bastalyp, bıyl aıaqtalýy tıis JEO-3-tiń paıdalanýǵa berilý merzimi keıinge shegerilgenin my­salǵa keltirdi. Bul baǵyttaǵy ju­mystyń toqyraýy bıznestiń damýyna da aıtarlyqtaı kedergisin keltirip otyr eken.

Qasym-Jomart Toqaev qalanyń «Saryarqa» gaz qubyryna qosylýǵa da­ıyn bolmaýyn da synǵa aldy. Buǵan qosa kásipkerlerge qolbaılaý bolyp otyrǵan ınjenerlik júıelerge qosylýdyń qıyndyǵyna nazar aýdardy.

– Kóp jaǵdaıda kommýnıkasııaǵa qosylýǵa tehnıkalyq múmkindigi joq jer telimderi aýksıonǵa shyǵarylady nemese aldyn ala jazylǵan tehnıkalyq talaptar qurylys barysynda ózgerip jatady. Buǵan jol berýge bolmaıdy. Beriletin jer telimderi barlyq júıelerge qosylýǵa daıyn bolýy kerek,– dedi Prezıdent.

Mysal retinde «Premium Development Life Park» JShS-niń elektr kózine qo­sy­lýdaǵy qıyndyǵyn alǵa tartty. Sondaı-aq osy mekemeniń ataýyna da mán berip, kompanııalar aldymen qazaq tilinde atalý kerektigin basa aıtty.

Qasym-Jomart Toqaev qolma-qol aq­shasyz esep aıyrysý úlesin arttyrý qa­jet­tigine nazar aýdardy. Qazir elordada ol nebári 9 paıyzdy quraıdy.

– Atalǵan problema qala turǵyndary men qonaqtaryna jaısyz jaǵdaı týǵy­zyp qana qoımaı, «kóleńkeli ekono­mı­kanyń» óristeýine ákep soǵady. Qarjy mınıstrligi qala ákimdigimen birlesip qaladaǵy saýda núkteleri men qyzmet kórsetý salalaryndaǵy baqylaý-kassalyq apparattardy, kartalyq termınaldardyń bolýyn qatań baqylaýǵa alýy qajet, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent azyq-túlik jáne kúndelikti tutyný taýarlarynyń qymbattyǵyna nazar aýdardy. Onyń oıynsha, baǵanyń qymbattyǵy – ınfraqurylym men azyq-túlik beldeýiniń nasharlyǵy, saýda oryndarynyń jetispeýshiliginiń aıǵaǵy. Nur-Sultan qalasynda azyq-túlik jáne kúndelikti ómirge qajetti taýarlardyń baǵasy qymbat. Mysaly, un baǵasy eldegi ortasha baǵadan – 18,2%, súzbe – 17%, pııaz – 14,5%, kúnbaǵys – 9,6%, sıyr eti 6,7% joǵary.

Qasym-Jomart Toqaev Nur-Sultan qalasy men Aqmola, Qaraǵandy, Pavlodar oblystarynyń ákimdikterine taýar óndirýshilermen jáne saýda jelilerimen tikeleı baılanys ornatýdy tapsyrdy.

О́mir súrýge meılinshe qolaıly jaǵdaı jasaý qajet

Memleket basshysy óz sóziniń basym bóligin qala turǵyndarynyń áleýmettik turmys jaǵdaıyn jaqsartýǵa arnady. Onyń aıtýynsha, ishki mıgrasııalyq prosesterge baqylaýdyń bolmaýynan jyl saıyn qala halqynyń sany artyp, ol óz kezeginde áleýmettik ınfraqurylymǵa, sonyń ishinde medısına men bilim salasyna salmaq túsirýde.

Bilim berý uıymdarynda oryn jetispeýshiligi bar. Mektepter men mektepke deıingi bilim berý mekemelerindegi oryn tapshylyǵyn sheshý úshin jeke­menshik áriptestikti kóbirek tartý mańyzdy.

Qasym-Jomart Toqaev medısınalyq qyzmettiń sapasyn arttyrýdy da atap ótti. Bul turǵyda 60 jyldan beri kúr­deli jóndeý júrgizilmegen Ortalyq te­mir jol aýrýhanasynyń apatty jaǵ­daıyn mysalǵa keltirdi. Buǵan qosa, ákimdikke sporttyq nysandardyń qala turǵyndaryna qoljetimdi bolýy úshin qajetti sharalar uıymdastyrýdy, «Qa­zaqstan» jáne «Tolqyn» sport keshen­derinde qaıta jóndeý jumystaryn júrgizýdi júktedi.

Memleket basshysy elorda turǵyn­darynyń ómir súrýine meılinshe qolaıly jaǵdaı jasaý kerektigine toqtalyp, Nur-Sultan – «tórt qubylasy teń qala» qaǵı­datymen damýy qajettigin aıtty. Negizgi mindet – jol salý jáne jóndeý, ortalyq kommýnıkasııalardy tartý, shetki kósheler men «Mıchýrıno», «Internasıonalnyı», «Kúı­genjar» eldi mekenderin jaryq­tandyrý.

Qasym-Jomart Toqaev qala turǵyn­darynyń qozǵalysyn qamtamasyz etý máselesin qozǵaǵanda kópten beri jyr bolǵan LRT – jeńil relsti kólik qu­rylysyn synǵa aldy.

– Bul – óte daýly joba, ekonomıkalyq turǵydan túsiniksiz. Árıne, ony bastaǵan soń aıaqtaýǵa týra keledi. 18 stansadan turatyn LRT-nyń uzyndyǵy bar bol­ǵany 22,5 km-ge sozylady. Sizder bul qa­shyqtyqty marafon kezinde-aq júgi­rip ótesizder. Mundaı dúdámal joba qa­laısha qolǵa alyndy. Úkimet pen ákim­dikke LRT qurylysyn qaıta bastaý jáne birinshi kezeńiniń aıaqtalý merzi­min naqty belgileýdi, sonymen qatar ekin­shi kezeńniń kestesi men júzege asy­rylý tetikterin aıqyndaýdy tapsyramyn, – dedi Prezıdent.

Sondaı-aq Úki­met pen ákimdikke kóshelerdegi kólik keptelisin azaıtý maqsatynda qalanyń ıntellektýaldyq kólik júıesiniń tıim­diligin qamtamasyz etetin sharalar qa­byldaýdy tapsyrdy. Naqty aıtqanda, Saraıshyq jáne Saryarqa kóshelerindegi keptelisti azaıtý úshin Esil ózeni arqyly Táýelsizdik dańǵylyna deıin kópir salýdy usyndy.

Prezıdent Nur-Sultan aǵylshyn tilinde qyzmet kórsetetin halyqaralyq ortalyq retinde damı berýi kerek dedi.

– Sheteldik sarapshylar men ınvestorlarǵa aǵylshyn tilinde «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha qyzmet kórsetýdi uıymdastyrý kerek. Ol úshin qala ákimdigi «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy Ekspat ortalyǵynyń múmkindigi men tájirıbesin paıdalanýy tıis, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev elordanyń qarqyndy damýy úshin turǵyndarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesi de ózekti ekenin aıtty.

– Jyl basynan beri balalardyń terezelerden, balkonnan qulaý saldarynan 14 tosyn jaǵdaı tirkeldi. Qurylys normalarynda qaýipsizdiktiń naqty parametrlerin kúsheıtý qajet dep sanaımyn, – degen Memleket basshysy sóz sońynda aıtylǵan máselelerdiń barlyǵy eskerilip, tıisti is-sharalardyń oryndalýy kerektigin qadap aıtty.