ARDAKÚREŃ

Ustazdy eske alý Ol endi joq. Ol da joq. Olar da joq. Sen ómir tabaldyryǵyn attaǵanda alystan aq bas shyńdaı asqaqtaı munartyp kóringen alyptar toby áldeqashan ǵaıyp bolǵan. О́kinseń de olardyń sońynda júregińdi jubatatyn aldyńda qaıysqan qara ormandaı aldyńǵy tolqyn aǵalar bolatyn. Solardyń saıasynda erteńgi kúnge alańsyz qarap, birin súıenish tutyp, birine erkelep, birine bazyna aıtyp, birine jan syryńdy aıtyp, kórgende qol­tyǵyna kirip ketip, esh alańsyz ótken tirshiliktegi qamsyz kúnder de artta qalypty. Sońǵy jyldary ómirińniń qolyńnan sýsyǵan qumdaı tez sýyrylyp, jalǵannyń jalǵan jibiniń ushyǵy da sýyrylyp shyǵyp bara jatqanyn sezseń de, qınalǵanda basyńdy keýdesine qoıatyn aǵalardyń barlyǵyn medet tutatynsyń. Endi, mine, kózińdi ashyp qarasań, sol qara ormandardyń da qatary jyldam sırep, ár jerde andyzdap qalǵan, ashyq daladaǵy jalǵyz qara emenderdi kóresiń. Jánibektiń, Jarasqannyń, Keńshiliktiń, Dáýitáliniń, Asqardyń orny bos tur. Rústemniń de tal besigi bos qalypty. Endigi lektiń aldyna sen shyǵyp keledi ekensiń. “О́mir degeniń – esikten kirip tórge shyq­qandaı ǵana” degen osy ma. Men keshegi Sáken serini, saıyn sýretker Saıyndy, bekzat Bekejandy, rııasyz Ramazandy, aıaýly Aqseleý saldy, endi, mine, qyzyl jaldy arystan Rymǵalı aǵany oılaǵanda osyndaı bir tal qarmaǵan sharasyz kúıge túsip, únsiz, dymymdy ishime tartyp otyryp qa­latyn kúıdi ba­sym­nan jıi keshetin boldym. Túsinem ǵoı. “Aldyńǵy tolqyn aǵalar, keıingi tolqyn iniler, kezekpenen óliner, baıaǵydaı kóriner” (Abaı). Sonda da... Iá, olardyń muralary olardy óltirmeıdi. Biraq olardyń seni súıegen ıyǵy, sen kirgen jyly qoltyǵy, sen estigen daýysy myna fánıde qashanda saǵan endi jetpeı turady. Rymǵalı aǵasyz ótken qyryq kúnniń ishinde qyryq jyl qoltyǵynda júrgen, qııanatyn kórmegen keshýsiz shaqtardy oıymnan ótkizdim. Ne oıǵa kelmedi deısiń? Emin-erkime jiberip, emin-erkin ósirgendikten be, az ýaqyt kórispegenimizge kisirkengenim be, kim bilsin, Ábish, Qoıshyǵara, Tólen, Serik aǵalarym­men Ne­sip­bektiń basy qosylǵan kıiz úıdegi bir oty­rysta Orazgúl men Áprızany arqalanyp: “Qazaq­tyń qyzyl jaldy, qyzyl kóz arystany”, dep maqtaı jó­nel­­ge­nim bar emes pe. Jyldam qozǵalatyn janar oty jarq etti. Tilimdi tistep, keshirim surap úlgerdim. Bi­raq kesh edi. Men onyń arystandaı bedelin, týra sóz­di synshyl minezin megzep edim. Túsindi, biraq ál­denege mújázi kelmeı otyrdy ma, shyǵa bergende aý­yr sózder aıtty. “Sen túsinbeı qaldyń, Rymǵalı. On­daı teńeý bizge aıtylsa, qýanar edik...”, – desti Tólen men Qoı­shy­ǵara aǵalarym. Biraq bir kóterilse basyl­­maı­tyn arynynan qaıtpady. О́kindim. Ne paıda? Ol da jýyr mańda raıynan qaıtpady. Sol arada qııýly tusty paıdalanyp, pikir bildirýdiń oraıy keldi. Jan syrymdy: “Kemistigimdi eskertken sátterinde: “О́zińizden kórińiz, durystap, jerine jetkize tárbıelemegen ” dep sytylyp ketetinim de bar. Munyń barlyǵy sol baıaǵy ózimsingen kók­baýyr minezdiń demi. Az sózge kóp maǵyna berip ja­zý­ǵa tapsyrystyń ýaqyty tyǵyz bop, kóp oqıǵanyń qaıyrymy kelmeı qaldy. О́zi sharapatyn tıgizgen shákirt inileriniń biri esebinde burynǵydan da qattyraq baýyryna basa tússe eken dep tileımin”, – degen emeýrinmen aıaqtap edim. Jaz ótti, kúz ótti. Habarlasýǵa júregim daýa­la­mady. Ábden qysylǵan sátte ádepshil Qunypııa men Nesipbekke qas-qabaǵyn bilip kelýdi ótindim. Olar: “Saǵan sálem aıtty. Sózi jyly”, – dep kóńilimdi bir sergitip tastady. Dıssertasııalyq keńeske kel­gende qasynan janaı óte bergenimde: “Qalyń qalaı?”, dep qolyn usyndy jyly júzben. Men bir­den onyń kóńil aınasy – kózine qaradym. Baıaǵydaǵy umytylǵan bozbala kezimdegi meıirim janaryn eske salatyndaı ózimsinýdi ańǵarǵanda ǵana boıym baısal tartyp sala berdi. Sol bir sezim meıirimin qaıtyp sýytpaspyn-aý dep syzylyp júrgenimde ... Onyń boıy sýyp sala berdi. Biz ókpege qısaq ta, ólimge qımaıtyn aǵaıynbyz degendi jıi aıtamyz. Al men osynaý orny tolmas ókinishke aınala jazdaǵan shetin jaıdy eske ala oty­ryp “Ajal seniń qas-qabaǵyńa qaramaıdy, qısań da, qı­masań da dymyńdy basyp tynady. Qımasań – ók­pege qıma. О́kpege qıǵanyń – ólimge qıǵanyń. Tir­shilikte syılaspasań, ólgende salǵan topyraǵyń – buıyrtpasyń buıyrtsa, buıyrady eken”, de­mek­pin. Sonyń ózgelerge de tálimi tıse eken degen saq­tyq tilegimen de osy joldardy jazyp otyrmyn. Ár pendeniń ómir ózegimen ózektesken bir adamy bary anyq. Onyń aldynda seniń, seniń aldyńda onyń jasyryp ister toıy bolsa da, oıy bolmaıdy. О́ıtkeni, jalt etken kóziniń qıyǵynan, qatar qadam basqanda tynys alysynan, áńgime arasynda sóziniń árinen onyń jan demeýi men medeýin, kóńil kúıi­nishin seze qoıasyń. Jaıshylyqta syrt beriskendeı kóringenimen de, ońashada julyn-júıkeńniń qyryndysyna deıin erip sala beredi. Men úshin Rymǵalı Nurǵalı sondaı etene jandas ta, qandas ta, taǵdyrlas ta ári aǵa, ári ustaz. Oılap otyrsam, meniń balań sanama kórkemdik talǵam men oılaý júıesiniń júlgesin esip bergen de, jazýshylyqtyń tereń syryn túsindirgen de, adamdyq taǵdyrdyń qıly sátterindegi qınaly­sy­nyń kýási de osy adam eken. Tipti meniń boıymdaǵy keıbir minezder de osy Ardakúreńnen (Jánibek, Nesipbek úsheýmiz Raǵańdy osylaı ataıtynbyz) aýysqanyn ózim de ańǵaryp qalamyn. Muny elik­teýdiń de, tárbıeniń de jemisi dep qabyldaýǵa bolar. Minez demekshi, aǵa men baýyrdyń, ustaz ben shákirttiń arasyndaǵy iltıpatymyzdan buryn minezimiz tanysqan sııaqty. Alǵashqy ta­nys­tyǵymyz qabyldaý emtıhanynyń ústinde ótti. Sahnasy kelispedi demeseń, ishki yrǵasýy men úshin “Eńlik-Kebektegi” Espenbet pen Kóbeıdiń tartysynan kem emesteı kóringen. Sol jyldary maǵan jaqsylyq ta, jamandyq ta ákeletin osy “Eńlik-Kebek” boldy. Úsh jyl buryn osy eki bıdiń aıtysyn synyptastaryma túsindirip beremin dep “rý arazdyǵyn qozdyrýshy” retinde to­ǵyzynshy klasta mektepten shyǵyp qal­ǵanmyn. Muhtar Áýezovtiń pesasy da arashaǵa jaramady. Áıteýir, on bes kúnnen soń Semeıdiń oblystyq teatry “Eńlik-Kebek” spektaklin bizdiń aýylǵa ákelip qoıa qalmasy bar ma. Kitapty oqymaǵan Eńlik pen Kebektiń týystarynyń ke­lesi, ıaǵnı ata-analar keńesi spektaklden keıin sheshimin qaıtaryp alyp, “ádildik ornatqan”. Keýdeni ádemi arman men bolashaqqa degen uly úmit áldılegen on jeti jasymda Almatyǵa kelip, ýnıversıtettiń jýrnalıstıka fakýl­te­tine emtıhan tapsyrǵanmyn. Shet tilin oqy­maǵandar da emtıhan tapsyratyn bolyp shyqty. Odan da óter edim, basty kil­tıpan shyǵarma men ádebıettiń aýyzsha emtı­ha­nynan shyqty. Ekeýinen de úsh aldym. Al ózge-ózge, bul maǵan ólimmen teń edi. Biraq, keıin anyq­tal­ǵanyndaı, bul “úsh” “saıası baǵa” eken. Aýyzsha emtıhan kezinde lypyp-aq turǵanmyn, Myrzataı Jol­das­bekov aǵamyzdyń ótkirdiń júzindeı lypyl­dap, jastyqtyń qýatyna janylyp turǵan shamyr­qa­nysty shaǵy bolatyn, maqtap-maqtap kep bı­let­ten tys “Eńlik-Kebektiń” jazylý tarıhyn sura­dy. Týra osy oqıǵany oqýshynyń dápterine tol­tyryp jazyp úsh alǵan “súıikti shyǵarmamnyń” kemshiligin tol­tyraıyn dep “Eńlik-Kebektiń” jazylýyn Shá­kárimnen bastap, sýyldata jóneldim. Myrza­keń: “My­na bala saırap tur”, – dedi. Qasyndaǵy tilshi “Estidim qalaı saıraǵanyn. Eki”, dedi. Jú­re­gim sý ete qaldy. Aqyry úshke kelisti. Kelesi jyly Ne­sip­­bekpen, Júrsinmen, Asqarmen, Namazálimen, Jan­­bolatpen birge oqysyn degen shyǵar, aýylǵa qaıttym. Kelesi jylǵy qabyldaý emtıhanynda ábden taqystanyp, shyǵarmany 4 bet etip, Altynsarın men Ilmınskııdiń dostyǵyn móldiretip jazyp bergenmin. Qazaq tiliniń emilesi men tynys belgisin tastaı etkenmin. Aldynda Oralhan Bó­keev “Lenınshil jas” gazetine sýre­tim­men óleńderimdi shyǵarǵan. Bul kitaby shyqqan aqyndar da sırek kórgen qurmet edi ol tusta. “Qabyldaý komıssııa­sy­nyń tóraǵasy Tursynbek Kákishev: “Jurt­baevty qu­latyp almańdar” dep tapsyrma beripti, onyń aldynda “Rymǵalı degen aǵań bar, seniń óz aýylyńnan. Ataǵy jer jaryp tur. Seni izdep júr. Júsekeń – Júsipbek Elebekov shaqyryp jatyr”, dep bárin tanıtyn Jánibek Kármenov kelgende júreksinip barmap edim. Aýyzsha emtıhandy tapsyrýǵa ishke kir­gen­de shyǵar­madan taǵy da úsh alǵanymdy bildim. Úshti qoıǵan Rymǵalı Nurǵalıev. Dúnıe tóń­ke­rilip tústi. Emtıhan qaǵazyn qaıtyp berip, ketý­ge bet aldym. Pańgereı marqum aty-jónimdi bile sap Tursekeńdi shaqyryp: “Álgi baıqa degen Jurtbaevyńyz emtıhan tapsyr­maımyn deıdi. Mine, ózi. Úsh alypty”, dep meni nusqady. Turse­keń qaǵazdy aldy da: ”E, óz aǵań eken ǵoı. Rymǵalıdyń osyndaıy bar. Tapsyr. Emtıhandy senen Rymǵalıdyń ózi alady. Qalǵanyn beske tapsyrsań, sózsiz túsesiń”, dep jetektep aparyp aýdıtorııaǵa kirgizip jiberdi. Kózildirikti, syrbaz sóıleıtin aǵamyzdyń (Myrzataı Serǵalıev) qasynda shashyn artyna qaıyrǵan, kózi ottaı lapyldaǵan (janyp emes), denesi qyzýdan kóterilip-basylǵan janartaýdaı, bárin bılep-tóstep, óktem-óktem sóılegen aqsary jigit otyr. Myna jigitten aman qutylmasym belgili. Bıletti almaı qasarysyp turdym da aldym. Bir bala baǵasyn alyp ketkesin maǵan qarap: – Áı, sen bizdi arbap turmysyń, nemene? – dedi. – Joq. – Endeshe myna sostıyp turysyń ne? – Emtıhan tapsyrǵym kelmeıdi. – Endeshe bireý seni zorlap kirgizdi me? – Iá. Emtıhan tóraǵasy. – Eı, sen óziń bir qyrsyq bala ekensiń. Ne­menesine buldanasyń. Al qane bıletti, áıt­pese, emtıhan qaǵazyńdy ákel. Ekińdi qoıyp bereıin. – Báribir taǵy da úsh qoıasyz. Oqýǵa túse almaımyn. Biraq shyǵarmany qatesiz jazǵanmyn. Týra oqýlyqtaǵydaı. Tekserteıin dep edim, bolmaı osynda kirgizip jiberdi. – Eı, sen óziń bizden emtıhan alǵaly tursyń ǵoı. Famılııań kim ózi seniń? – Jurtbaev… – A, ne deısiń, Jurtbaev sensiń be? Álgi “Qy­zyltýdan” kelgen aqyn bala sen be? – daýysy birden báseń tartyp, kilt túsi jylyp sala berdi. – Shyǵ­ar­madan úshti men qoıyppyn. Ne týraly jazyp ediń? – Ybyraı Altynsarın týraly. – Álgi “HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda tóbege shyǵyp, tóńiregine qaraǵan qazaqtyń biri” dep bastalatyn ba? – Iá. – Qap! Mundaı sóz mektep bitirgen balanyń aýzyna túspeıdi, kóshirip alǵan dep ar jaǵyn oqymaı úsh qoıyp jiberip edim. Eshteńe etpeıdi. Kelesilerinen bes alsań túsesiń. Qane, bıletińdi alyp otyra ǵoı, aınalaıyn. Sońǵy sózi júregimdi jylytyp jiberdi de, kó­ńilsizdeý bolsa da, bıletti aldym. Eki ret daıyn­dalmaı jaýap berýge umtylyp edim, ruqsat bermedi. “Ana baladan mensiz emtıhan alma” dep áriptesine tapsyryp, syrtqa shyǵyp, biraz bógelińkirep baryp keldi. Qazaq tiliniń suraǵyn qaǵazǵa jazyp berip em, Myrzataı Serǵalıev aǵamyz: – Men osy balany sóıletkim kelmeı tur. Bárin qaǵazǵa durys túsiripti. Qalǵanyn óziń bil, – dedi. Aýyzsha suraqtardan súrinbegenim esimde. Biraq qosymsha suraq degenińdi jaýdyrdy-aı dersiń. Taǵy da “Eńlik-Kebek” shyqty aldymnan. – Dastannyń qandaı nusqalary bar, kim jazǵan? Taǵy da “halyq jaýynyń” shyǵarmasy men onyń atyn surap otyr. Aýzym kúıip, taqystanyp qalǵanmyn. – Bilmeımin, – dedim. – Qalaısha bilmeısiń? Bilmegeniń qalaı? Qoı, munyń jaramaǵan. Onda óleńdi qalaı jazyp júrsiń? Aýylyńnyń irgesinde molasy tur emes pe, – dep shorshyp ketti de ózi de meniń bilmegenim úshin jasyp qalǵandaı kórindi. Sodan ne de bolsa táýekelge basyp, byltyr osy suraqqa jaýap beremin dep áýelgi qoıylǵan ekini úshke ázer túzetkenin eskerte otyryp, Muhtar Áýe­zovtiń pesasyn oqyǵanymdy, sony synyptastaryma mazmundap aıtyp bergenim úshin mektepten shette­til­genimdi, odan keıin spektaklin kórgenimdi, odan keı­in Maǵaýııanyń dastanyn, odan keıin Oı­qu­dyq­taǵy 1917 jylǵy qoıylymyn aıttym. Shákárimge son­da da jýı qoıǵanym joq. Biraq Abyzdyń tol­ǵaý­yn jatqa aıttym. Qabaǵy jadyrańqy tartty. Biraq: – Men senen Áýezovtiń pesasynan emtıhan alyp otyrǵanym joq. Ony sensiz de jatqa bilemin. Esti aqyn bolasyń ba, essiz aqyn bolasyń ba, sony bilgim kelgen. О́z aýylyńnyń uly aqynyn bilmeseń, órisiń belgili boldy, – dep tipti qazbalap qoımaǵan soń, – taǵy bir nusqasy bar deıdi dep qashqaqtadym. Sonda da taqymdap qoımady. – E, bıyl da maǵan oqý joq eken, dedim de: – Aǵa! Bul qajynyń – Shákárimniń dastany. Toǵyzynshy klasta Sıraqbaı Dosmaǵambetov degen úlken kisige kóshirip bergem. Sol úshin mektepten shyqtym. Byltyr osy úshin úsh qoıdyńyzdar. Ol bylaı bastalady, – deı berip em qaıtadan jyly shy­raı­lanyp, Myrzekeńe qarady. Sóıtip, “Eńlik-Ke­bek” dastanynan shýmaqtar keltire otyryp aıtyp berdim jáne sol Shákárimniń “Nartaılaq-Aısulý” dastanyn da kóshirip alǵanymdy, onyń oqıǵasy rýlyq yr­ǵasýdan bas­ta­latynyn, oqıǵasynyń (Rymǵalı aǵanyń ósken jeri) Ba­qanas, Qur, Taı, Daǵandyel, Kók­shetaýda ótkenin aı­typ berdim. Aqyry óleń oqytyp tyndy. Qoıshy aý­yldaǵy sáske kezinde óristegi jigitti kútken, keý­de­sin arman kernegen qoıshynyń qyzy týraly óleń edi. Oqydym. Biraq janartaýdyń qyzýyn basatyndaı taby jandy qarıtyn jyr on segiz jastaǵy aýyl bozbalasynan shyǵa qoıa ma. Shytynańqyraı qalamsabyn qolyna ala berdi de: – Aqyn aǵańdy kórdiń be? Obalda ketken esil ómir-aı! Qalaı júr eken? – dedi lezde óńine muńly nala uıalaı qalyp. Men de túsine qoıdym. Qazaq sóz ónerine otyz jasqa tolǵansha “Esil” dastany arqyly alǵash ret, Oljastyń “Adamǵa tabyn, Jer, endi” poemasynan jeti jyl buryn sıýjetsiz jeli men kúrdeli erkin yrǵaqty, qurmalasyp jatqan erkin oı men on alty býyndy óleń ólshemin ákelgen: Jyrlarymdy maqtaımyn dep shala úıtken, Nem bar edi aıtysam dep Sábıtpen!, – dep ór sóıleıtin, Draızerdiń “Amerıka tragedııasyn” aýdarǵan, sol jyldary salbýrynda júrgen Tóleýjan Ysmaıylovty meńzep turǵanyn túsindim. – Kórdim. Jazýshylar odaǵynyń foıesinde óleń oqyp tur eken. – Túsinikti. Sol baıaǵy “Qoıshylaryn” ba, sen sol óleńdi bilesiń be? Oqyshy. – Iá, sol “Qoılar, qoılar, sháıt degende seskengen”,– dep bastalyp, “Aǵa,– dedik, – týy­myzdy oń ustar, “Baran”, – dedi sonda bizdi orys­tar!”, – dep aıaqtalatyn óleńin oqyp júr eken! – “Qor boldym, aýylǵa qaıtamyn” – dedi me? Onda barǵanda qaıbir jetisip júredi deısiń. Seniń Abaıyń men Abyralynyń aqyndy qalaı “erke­letetinin” bilemiz ǵoı. Senderdiń atomdaryńnyń da áseri bolǵan shyǵar. Áli de jarylys bolyp tura ma? – Bolyp turady. Ol kezde Degeleńde atom bombasynyń synaǵy ótetinin ózge túgil, sol polıgonnyń synaqqa alǵan ma­lyn baqqan baqtashynyń balasy bizdiń ózimiz de óza­ra áńgimede aıta bermeıtinbiz. Al myna ójet ji­git­tiń Shákárimdi de, atom synaǵyn da ashyq, kóptiń kó­zinshe aıtyp otyrǵanyna tańdana da seziktene qaradym. Reti kelgende kiriktirip aıta keteıin, osynaý bir esil de, ómiri óksip ketken aqyn taǵdyryna qatty kúızeletin. Únemi ózin, sheshesiniń qolynda qalǵan jalǵyz qyzyn, inisin surap, amanattap júretin. Osy jarty saǵattan astam ýaqyttyń ishinde basyn birinshi ret tómen salyp, biraz únsiz otyryp qaldy da, emtıhannyń onsyz da uzaqqa sozylǵany esine tústi me: – Al, Myrzataı, myna balaǵa neshe qoıasyń? – dedi. – Bes qoıamyn. О́ziń she? – Men alty degen baǵa bolsa alty qoıar edim. Endi eki bes alsa oqýǵa túse ala ma? Al, sen, baýyrym, endi ókpeni qoı. Tarıhtan jaqsylap daıyndal. Bes al. Osynda Baqtajar Mekishev degen aǵań bar. Bilesiń be? – Bilem. Mekishpen meniń ákem qurdas. – Endeshe soǵan nege jolyqpaısyń. Qazir meni kút. Emtıhan bitken soń shyǵamyn,– dedi. Syrtta jańa ǵana tanysqan kirpi shashty, qar­shy­ǵa kózdi Nesipbek kútip tur eken. Bolǵan jaıdy aıt­tym. Ol Rymǵalıdy biledi eken. Aǵasy Qabdesh Ju­ma­dilov pen Muhtar Maǵaýın muny soǵan tapsyryp qoıypty. Qoıshy, sodan ekeýmiz ekindige deıin bas poshtanyń aldynda aǵany tostyq. Aǵamyz joq. Sóıtip turǵanda kórshi aýyl “Qaınardan” bitirgen Aıǵalı Faızýllın jolyǵa ketti. Keýdesi keń, kóńili kóterińki. Sózi ótkir. Men jónimdi aıtyp edim, te­le­fonǵa júgirdi. Arǵy jaǵyndaǵy adammen: “Qaıda júr­siń? Seni kútip júr ǵoı. Adamdy nege sharsha­tasyń”, – dep telefondy maǵan bere saldy. Sóıtsem, biz kútip turǵan Rymǵalı aǵamyz “Men umytyp ketippin. Habarlasyp tur. Úıge kel Aıǵa­lımen. Qal­ǵanyna kómektesemin. Aıǵalıǵa aqylyńdy aıt. Túsken soń da qydyrasyńdar”, – dep aǵalyq meıirim tanyt­ty. Sóıtsem, Aıǵalı – Rymǵalı aǵanyń týǵan kenje inisi eken. Árıne, bul maǵan úlken demeý boldy. Tarıhtan ózim de qamsyz emes edim. Alatyn besin alyp oqýǵa tústik. Sóıtip, “Eńlik-Kebek” meni úsh ret súrindirip, Rymǵalı aǵanyń aldyna taǵzym etkizip baryp jolymdy ashyp edi. Bul 1969 jyldyń 7 tamyzy bolatyn. Sol kúnnen bastap Rymǵalı aǵanyń baýyryna kirdim. Onyń ár sózi, meıirimi, aqyly týyssyraǵan kóńildiń jubanyshyna aınaldy. Kúzgi dáris bas­tal­ǵansha “Tragedııa tabıǵaty” atty monografııasyn oqyp shyqtym. Kúz sońynda “Talant taǵdyry” da qol­ǵa tústi. Alǵashqy kirgen kóp qabatty páter, qa­byr­ǵa toly kitap sóresi, neǵylasyz, qala men bilim qa­reketine qatysty jaıdyń bárin osy úıden kórip, taptym. Al Rymǵalı aǵanyń oqyǵan leksııasyn aıt­sań­shy. Alla, sóz ben bilim dál osylaı qabysyp ta shy­ǵa­dy eken-aý. Pafos qandaı! О́ziń de kóterilip oty­ra­syń. Keıde boıyńdy shymyrlatyp, keıde titir­kendirip, keıde sýytyp, mıyńnyń ishin shańdatyp ketetin. Ádebıet teorııasyna keltirgen mysaldaryn aldyndaǵy alaqandaı tilshege qarap qoıyp: Qara Qypshaq Qobylandyda neń bar edi qulynym, Seksennen asyp taqaǵanda toqsanǵa úzildi ǵoı julynym, – dep lapyldatyp jiberedi. Ilııastyń teńeýlerin Ýolt Ýıtmenmen, Pol Elıýarmen, Pablo Nerýdamen shen­destirip, qazaqta mynadaı da aqyn bolǵan dep, Maǵ­jannyń “Túrkistan”, “Shoıyn jol” atty óleń­derin jatqa aıtady. Qısyndyq termınderge qatysty mysaldardy Flober, Stendal, Kafka, Sartr, Djoıs, Hemıngýeı, Áýezov, Músirepov, Soqpaqbaev shyǵarmalarynan alyp, olardy salystyryp, “qara shaldy” basym etip kórsetedi. “Qıly zaman” atty bizge beımálim shyǵarmany tanystyryp: “Sonymen ómir boıy dushpan nıetimen kelgen eski jármeńke úlken órttiń qushaǵyna kirip, qara tútinniń astynda tunshyǵyp, byqsyp, joǵalyp bara jatqan shaqta qalyń albannyń eli de Qytaıǵa qaraı bet túzedi. Salqar-salqar bolyp, qaıtqan qazdaı tizilip, aýa kóship tartyp berdi. Artynda qara tútin bop jármeńke qaldy. Iesiz bolyp qańyrap Alataýdyń jaılaýy qaldy. Kindigin keskizip, kirin jýǵan momyndyq kún qaldy... Taý tolǵan arqar, buǵy, elik, qara quıryq, taýtekedeı jabaıy, jaıyn kórshiler qaldy... Jurtta qalǵan buralqy ıtteı bolyp, ulyqtardyń obozynyń artynan ere bermekke tilmáshtar qaldy. Ospan men Jebirbaev qaldy”, – dep ekpindete lyqsytady. Sóıtsek, Muhtar Áýezovtiń murajaıynyń qo­rynda belgisiz jatqan “Qıly zamandy” taýyp, alǵash jurtshylyqqa jarııa etken Rymǵalı aǵanyń ózi eken. Al bylaıǵy oqyrman bul shy­ǵarmamen arada jeti jyl ótken soń baryp, onda da orys tilinde tanysty. Bul bizdiń quma­ry­myzdy oıatty. О́zge kýrstyń stý­dentteri de kelip júrdi. Úzilis kezinde suraqtyń as­tynda qalatyn. Al munyń barlyǵymen kitaphananyń sırek qory arqyly tanysýǵa bolatynyna jón siltep, muraǵatqa dániktirgen de Rymǵalı ustaz bolatyn. Dáris kezinde seskendirip sóılegenimen de jeke áńgimeleskende keremet meıirimdi edi. Al­ǵash­qy aıdyń ózinde maǵan ol jyldary jasy­ryn oqylatyn Maǵjandy aqtaý týraly Dinmuhamed Qonaevqa jazǵan bashqurt aqyny Sáıfı Qudashtyń kólemdi hatyn tanystyrdy. Ile Sádý Mashaqovtan alyp kelgen Júsipbek Aımaýy­tov­tyń “Jan júıesi” men Mirjaqyptyń “Baqytsyz Jamalyn” úıinde jatyp oqytqyzdy. Sol ásermen Ulttyq kitaphananyń sırek qory­nan Ahańnyń, Álekeńniń, Mirjaqyptyń, Júsip­bektiń, Maǵ­jan­nyń shyǵarmalaryna Aıtýǵan, Nurqasym, Ne­sip­bek, Janbolat bárimiz birinshi kýrsta-aq qanyǵa bastadyq. Leksııa bolar kúnniń aldyna aǵa­myzdyń ózi de bizben birge kitaphanada otyratyn. Al kórkem ádebıet týraly pikirleri ushan-teńiz. Men sheteldik sırek shyǵarmalardy alǵash­­­qyda osy úıdegi kitaphanadan alyp oqydym. Oıymyz ben óremiz, oılaý júıemiz, qoǵam týra­ly pikirimiz birden ózge baǵytqa óris aldy. Ol jyl­dary jazýshylar Hemıngýeı men Selınd­jer­siz sóılemeıtin, bizdiń shal, álgi shal dep, bir-birin Maǵaýın, Ysqaqov, Aıazbaev, Shaı­ke­nov, Ákimjanov dep famılııasymen ataıdy. Bul “aýrý” bizge de juǵyp, bir-birimizdi Kármenov, Aı­tov, Alpysbaev, al aǵanyń ózin Ardakúreń deı­tin boldyq. Odaqtaǵy túrli jınalys pen sezdiń shaqyrýy Raǵańnyń moınynda. “Kóshpendiler” men “Sońǵy kósh”, “Kók munar” talqylanǵanda da aǵanyń qoltyǵynda júrdik. Sol jyldary aǵa aqyn-jazýshylarmen de ustazymyz tanystyryp, Saparǵalı Begalındi áke qatarynda syılaıtyn. Kúıtabaqtaǵy Ámireniń daýysyn tapqan Jarqyn Shákárimdi tún ortasynda Sapakeńniń úıine ertip aparyp ándi tyńdatty. Ja­ńalyq bitkendi tez ilip alyp, sony elge jetkizgenshe taǵaty qalmaıtyn. Ilııas Esen­­berlın bastatqan qalamgerlermen kezde­sý­lerdi jıi ótkizip turdyq. Esenberlındi, Ahtanovty, Soqpaq­baevty qatty qadir tutatyn. Álem ádebıetiniń tarıhymen de áýeli Rymǵalı aǵanyń úıdegi leksııasy arqyly tanysyp, ekinshi kýrsta besinshi kýrstyń deńgeıine jetip qaldyq. Úıine qonyp shyqqan kúni Rymǵalı aǵa Aıǵalı ekeýmizge úsh somnan, Lápáń – Látıpa apaı on somnan beredi. Bul kútip ustaǵan adamdy jıyrma kún tolyq asyraıtyn. Syndy kórkem de sheshen tilmen jazý osy Rym­ǵalı aǵadan bastalǵan dástúr. Jalyndy jastyq oty qaıtpaı turyp otyz jasta doktorantýraǵa shyq­­ty. Bul sol jyldary qoǵamdyq saladaǵy shekten shyqqan danyshpannyń da qolynan kele bermeıtin oqıǵa edi. Sol kúnnen bastap aǵamyzdyń ábigeri bas­tal­dy. Zertteýi qıyn jazyldy. “Kúretamyrdyń” ba­sylýy da baıaý júrdi. Al qorǵaýdyń aldyndaǵy qar­ba­lasty aıt­pa­ńyz. Biz – Nesipbek pen Manat mashın­kadan shyq­qan betterdi oqımyz. Qateniń ornyn aqtap, onyń ornyna árip kesip japsyramyz. Jan-jaqqa avto­re­ferat jiberemiz. Ádebı ortada tilektester kóp, ǵylymı ortanyń baqtalasy basym. Qorǵaýǵa baı­la­nys­ty qııanattardy estigende tóbe quıqań shymyr­laıdy. Qorǵaýǵa jetpistegi ákesi Nurǵalı atamyz da keldi. Dıssertasııa uzaq talqylandy. Bir adamnyń qarsy bolýymen daýystan ótkenin estigende atamyzdyń moı­nynan qushaqtap jibermeı turyp alǵanym áli esimde. Dastarqan ázir edi úıde. Biraq Muhtar Maǵaýın ekeýi úıge kirmeı úsh saǵattan astam ýaqyt Pan­fı­­lov parkiniń ishinde uzaq ári alańdaýly kúıde áń­gi­melesti. Aıǵalı ekeýmiz tý syrttarynan alystaý jer­de ilesip otyramyz. Áıteýir, úıge burylǵanda kó­ńi­limiz ornyna tústi. Bári de tynyshymen bitken sııaq­ty bolatyn. Arada úsh aı ótken soń aǵanyń ala­ńy ashyq qaýipke ulasty. Sóıtsek, Máskeýge ózge aǵa­larymyz salmaqty aryz jazyp ta úlgeripti. Ol da jabylyp, jarty jyldan soń jaqsylyqqa bet alǵan sııaqty bolatyn. Biraq ekinshi ret qaıtalanyp jazylǵan aryzdar aqyry dıssertasııany bekit­tirmedi. Bul laýlap turǵan ja­nar­taýdy óshirgendeı senimsiz, biraq shyndyq oqıǵa edi. Adamnyń adamǵa ashyq qııanatyn alǵash kórgenim osy. Kelesi qaıta qorǵaý ótkenge deıingi bes-alty jyl Rymǵalı aǵany júıkeletip jiberdi. Uı­qy­syz­dyq, mazasyzdyq, jalǵyzdyq, senimsizdik, ózin qorlanǵandaı seziný, aınalasynyń alańy tózimdi juqartty. Sondaı sátterde Jánibekti, Qunypııany, Nesipbekti, meni shaqyryp alyp qona-jastana áńgimelesip, qasynan shyǵarǵysy kelmeıtin. Saıajaı satyp ap baryp jany saıa tapqandaı boldy. Adal da aıaýly dosy, kýrstastary Qurmanbaı Tolybaev, Mátkárim Ákimjanov, Ámirjan Qalıev aǵalarymyzdy alǵa salyp alyp baryp turamyz. Neshe túrli qaljyń da sonda týdy. Nesipbektiń “Qarǵa boıly Qaztýǵan” atanyp, “Galstýgyn baılap ap, eki betin maılap ap, biri keler sándenip, biri keler báldenip. Janyń bolsa Kármenov, qanyń bolsa Kármenov, Alpysbaevty al kelip”, dep shubyrtatyny da sol Observatorııanyń túbindegi saıajaıda ótti. Ekinshi ret qorǵaýǵa taqyryby bekitilgen soń tamyryna nár jıyp, qýattana kúsh aldy. Biraq ta baıaǵy janartaý, jalyn ot, óktem oı sol qalpyna qaıtyp kelmedi. Bir kúni Tólebaev kóshesiniń boıyndaǵy ustazdarynyń kóńilin suraýǵa shyqty. Áýeli Temirǵalı Nurtazınniń úıine kirdi. Úmitsiz dertti edi. Ol kisi: “Rymǵalı, áli jassyń. Osy áde­bıettaný ǵylymyna jolama. Satqyn ǵylym eken. Sen jańa oı aıtasyń. Erteń ony bireý maldanyp ketedi. Artyńa iz qaldyrmaıdy eken”, – dep ósıet etti. Sodan Beısekeńniń – Beısenbaı Kenjebaevtyń úıine kirdi. Uly ustazy: “Temirǵalı da nashar jatyr. Men de syr bere bastadym. Temirǵalı kóńilge berilip ketedi. Onyń sózine erme. Bastaǵandy tastama. Syn – uly ǵylym. Berik bol”, – dep shegelep qoıa berdi. Odan órlep Muhamedjan Qarataevqa sálem bere kirdi. Ortańǵy bólmedegi úlken ústelge basyn qoıyp qatty oıǵa ketken eken. Basyn kóterip: “Jaǵdaıdyń nesin suraısyń. Jan-jaǵyma bomba túsip otap jatqandaı, Temirǵalı men Beısenbaıǵa da tyrnaǵyn salypty. Sol bomba endi maǵan qashan túsedi dep kútip otyrǵan jaı bar. Qýatyń bar kezinde qalamyńdy qatty usta. О́kinish ómir bolmaıdy”, – dedi. Osy sózderdi Rymǵalı aǵadan estigende tiksine qaldym. Synǵa úıir edim. Qaıtyp jolamaspyn-aý dep ishteı bekingenim áli esimde (Neden qaýiptenseń soǵan jolyǵasyń degen. Aqyry aınalyp sol shyrǵaǵa tústik qoı). Qalaı degenmen de úsh ustazynyń da ósıetin kezek-kezegimen oryndady. Áýeli “Dán” atty ómirlik derekke qurylǵan áńgi­melerdi, sodan keıin “Erteń at shabys” hıkaıatyn jazdy. Ile dramatýrgııa týraly monografııasyn qolǵa aldy. Ádebıet týraly áńgimeler taǵy da aldyńǵy qatar­ǵa shyqty. 1976 jyldyń qyrkúıeginiń sońǵy kúnderiniń ekindisi bolatyn. Áńgimelese júrip Rymǵalı aǵanyń aýlasyna kirgende kezikken egde tartqan ójet áıel batyl-batyl sóılese amandasty. Ol kisi ketken soń: “Bul myqty apańyzdan Áýezovtiń ózi ımenip júretin bolǵan. Áıgili “Qaraly sulýdyń” prototıpi osy kisi. Myqty kempir. Týra seniń aýylyńnan”, – dedi. Jalpy, ol kisiniń týǵan-týystarynan habardar bolatynmyn. Áıgili Ike men Musataıdyń kelinderi. Sodan sóz Áýezov shyǵar­malarynyń shyǵý tarıhyna aýysyp ketti de sońy tapsyrmamen aıaqtaldy. Abaı men Áýezovtiń she­ji­re­shisi men bolýym kerek eken. Onyń óleń men kór­kem shyǵarmaǵa qatysy joq eken. Sóıtip, Rym­ǵalı aǵanyń sol kıgizgen qamytynan basy­myzdy shyǵara almaı qaldym. Al ózine oqýǵa bergen Shá­kárim men Maǵjannyń ómirin tuspaldap jazǵan “Jer-besik” atty roman-novellanyń ekinshi bóli­mi­niń kórkem she­shimin múldem ózgerttirdi. Zııa­ny­nan qoryqty. Sóıtip, meniń qalǵan shyǵar­mashylyq ómirimniń arnasyn múldem basqa jaqqa buryp jiberdi. Alǵashqy óleńder jınaǵymnyń qol­jaz­basyn ózi aparyp baspaǵa ótkizdi. Marqum Qab­di­ká­rim Ydyrysovtyń demeýimen uzamaı jaryq ta kórdi. Doktorlyǵyn ekinshi ret qorǵaýdyń aldynda aralas adamdarynyń ózgere bastaǵanyn baıqap em: “Al endi burynǵy aǵalaryńdy izdep áýre bolmańdar. Bul joly aıanbaımyn. “Janashyrlarymmen” jaqy­nymdaı, jaqyndarymmen jatymdaı aralassam tań qalma”, – dedi. О́zi qaýiptengen adamdar qoldap shyqty da, sátti qorǵaldy. Opponent Máskeýden keldi. Ony dostary Seıit Qasqabasov pen О́mirzaq Aıtbaev ońasha kútti. Aǵa ekeýmiz taksı ustap, bir saǵat Sekeńniń úıinde, bir saǵat óziniń úıinde bolyp, eki araǵa tún ortasy aýǵansha “teńselýmen” boldyq. О́mirzaq aǵanyń sol kúngi daýysy áli qulaǵymda. Sonda da óz qatarynyń aldyndaǵy eń jas doktor, eń jas akademık, eń jas laýreat atandy. Budan keıingi meniń tirshiligim jeke taǵdyrǵa ulasty. Rymǵalı aǵanyń ózi áýeli mektep, sodan keıin ýnıversıtetke túsirgen meniń týǵan qaryndasym Tóleý aq qannan qaıtys boldy. 1963-1964 jyly týra polıgonnyń óz ishinde Degeleń men Balapan shahtasynyń ortasynda, bireýinen 6, bireýinen 15 shaqyrym jerde turyp ek. Pále sodan jabysqan bolyp shyqty. Qarly qarashanyń qaıǵyly qara túninde, túngi saǵat úshte qarańǵy kósheniń boıyndaǵy telefonmen úıime jylap turyp habarlasqanym es­imde. Ondaı dertke ushyraǵan adamnyń máıitin birden bere qoımaıtyn. Endigi ýaıym sol edi. Tańǵy segizde aýrýhanaǵa kelip bas dárigerdiń ruqsatyn alyp berdi. Ile aǵanyń eń súıikti de talantty sýretshi inisi Jeńis te sol polıgonnyń dertine shaldyǵyp ómirden ótti. Sondaı kúńgirt kúnderdiń birinde, dálirek aıtsam, 1980 jyldyń 6 mamyry kúni, Asanáli Áshimov SSSR halyq artısi ataǵyn alǵan kúni Qalıbek Qýanyshbaev týraly derek izdep teatrǵa baramyn dep men bir sholaq oqıǵaǵa iliktim. “Juldyzǵa” jańa ornalasyp, belimdi tiktegendeı shaq edi. Seıilǵazy dosym tún­de­letip biraz adamǵa habarlapty. Tańerteń erte Rym­ǵalı aǵanyń mashınasyna otyryp Saǵat Áshimbaev marqum, Jánibek marqum jáne Nesipbek meni Al­matyny shyr aınalyp izdeýge shyǵady. Sóıtip, alańdap júrgende apatqa ushyraıdy. Saǵattyń aıaǵyna zaqym kelgen, Nesipbektiń ıyǵy shyqqan, áıteýir ózderi aman-esen. Al “aq buzaýdyń” kórki ketkeni” óz aldyna. Budan beıhabar men úsh kúnnen keıin baryp bolǵan jaıdy estidim. О́zimdi qoıarǵa jer tappadym. Ne habarlasýdyń babyn bilmedim. Sodan jarty jylǵa deıin kezdespeı taısaqtap júrdim. Kóliktiń daýynyń ózi uzaqqa sozyldy. Bir kúni Rymǵalı aǵamen de, Saǵatpen de betpe-bet kelip qaldym. Ekeýi de: “Seniń ne jazyǵyń bar. Tek haldaryńyz qalaı demegeniń bolmasa”, – degende ıilgen bas qaıtyp kóterilmeı qaldy. Atalǵan jigit­terdiń adamgershiligine osy kúnge deıin taǵzym etem. Árıne, aldymen Rymǵalı aǵa men Saǵat marqumǵa. Sol bir aýyr kúnderdiń taby taǵdyrymyzdan áli de sezilip qalady. Keıingi jyldary Aıǵalıdyń qazasy sony eske salǵan tosyn oqıǵa boldy. Osydan keıin Rymǵalı aǵanyń kóńiline kádimgideı ýaıym kirdi. О́mirdiń ózge de berekeli beı-bereketi júregin shanshyǵan shyǵar. Baýyrdan aıyrylý bastan ótken jaı ǵoı. Orynsyz erkelep ketip ókpeletip alamyn ba dep ońasha jolyǵýdan boıymdy qashyq ustaýǵa tyrysatynym da sodan edi. О́ıtkeni, sógilgen jiptiń tigisin tabý qıyn. Al men qandaı jetistikke jetsem sonyń basty bir sebepshisi osy Rymǵalı aǵa. Nege ekenin bilmeımin, Láılá Muhtarqyzy Áýezovanyń: “Eger Áýezovtiń rýhyn syılaıtyn bolsań, onda meniń ótinishimnen bas tartpa”, – degen bazynasynan bas tarta almaı, Muhańnyń murajaıyna aýysýymdy onsha qoldaı qoımady. Sóıtip júrgenimde Láılá apaı qaqpaılap júrip, kitaptyń negizinde kandıdattyq dıssertasııa qorǵatýǵa alyp keldi. Resmı opponent retinde Rymǵalı aǵany tańdap alyp, avtoreferatty daıyndap, endi qol qoıǵyzýǵa apardym. Z.Ahmetov marqummen shaıtanqulaq arqyly uzaq sóılesti. Bir ýaqytta qalamsabymen muqabanyń betindegi adamnyń atyn syzyp-aq tastaǵany. Keri sheginýge jol qalmaǵan. Rymǵalı Nurǵalıev syzyp tastady desem, arandatqan bolamyn. “Áıtpese, qol qoımaımyn”, – dedi. Ornymnan atyp turdym da: “Osy­ǵan qumartyp júrgen men joq. Onda ózińiz bir shá­kirtińizge qorǵatyp alyńyz. Endi men qorǵa­maı­myn”, – dep qoljazbany aldyna tastaı salyp, burylyp ketip, shaqyrǵanyna qaramaı syrtqa betteı berdim. Qalaı janyma jetip kelgenin bilmeımin: “Úı, dúleı!”, – dedi de muqabaǵa qolyn qoıyp berdi. Osy ózimsigen sózi kóńilimdi jady­ra­typ jiberdi, sońy Lápáńniń dámin tatýmen aıaq­taldy. Týra sol jaǵdaı doktorlyq dıssertasııada da qaıtalana jazdady. Biraq ol kezde qoldy qoıýdyń qajeti joq bolatyn jáne taqystanyp ta qalyp edik. Shyndyǵyna kóshsek, onyń meni bulaı ózimsinýine tolyq qaqy bar bolatyn. Mundaı nıýanstar ǵylym, dıssertasııa degen salada kóp bolady eken. Qazir de soǵan boısyna almaı, bir-eki ret keńesten bosatý týraly ótinish berip em, ke­ńes músheleriniń kózinshe raqattana otyryp kúldeı usaq qyp jyrtty da: “Júr, sháı iship ke­leıik”, – dedi. Ár túrli áńgime aıtyp, qaljyńdap, umyttyryp jibergen boldy. Árıne, men de “umyta” qaldym. Astanaǵa aýysqan soń burynǵydaı otbasynyń turaqty qonaǵy boldym dep aıta almaımyn. Alaıda, qalyptasqan jaǵdaıǵa baılanysty tebi­re­nisti, kúızelisti, ekiushty oıdyń sońyna kóp berildi. Qaryndasy Ásıma qaıtqan soń tipti tunjyrańqy tartty. О́zin-ózi ishteı mújýge beıimdeý bop júrdi. Ońasha qalsaq júrekke salmaq salatyn áńgimeniń áýenine kóship ketermiz degen nıetpen, únemi jeńildeý sydyrtyp, tezdete amandasyp, syrdań tartyp júrdim. Keıde saǵynyp ketkende arqasyn qapsyra qushaqtap, bir ıiskep, jyldamdata shyǵyp ketetinmin. Sóıtip júrip sóz basynda aıtylǵandaı nalytyp alǵanymdy nesine jasyraıyn. Joǵaryda eskertilgenindeı, osy tanysý men qoshtasýdyń arasynda ótken qyryq jyldyń ádibin az sózge kóp maǵyna berip jazýǵa ekinshi tapsyrystyń da ýaqyty tyǵyz bop, kóp oqıǵanyń qaıyrymy kelmeı qaldy. “О́zi sharapatyn tıgizgen shákirt inileriniń biri esebinde burynǵydan da qattyraq baýy­ryna basa tússe eken dep tileımin”, – degen nazymdy kózi tirisinde oqyp, tilegimdi bergen aǵataıymnyń dál bulaı kóz jazdyryp keterin kim bilgen. Rymǵalı aǵanyń kenetten, sonaý alys Dýbaıda úzilgen ǵumyrynyń sońynda qos jarylǵan ómiri de, shyndyǵyn aıtý kerek, aǵaıyn-dosqa biraz alańdaý týǵyzdy. Kóńildi kúpti etkendeı kórindi. Dostarynyń synalatyn shaǵymdy shaǵy edi. Ala­taýdyń bıik shoqysynyń eń bıik tusynan tuńǵyshy Ardaq pen Erdos, Láılá, Aısha, Rabıǵa tańdap, topyraq salǵan máńgilik qonysy, rýhy uıalaǵan baqılyq besigi – Rymǵalı marqumnyń tuǵyryna laıyq. Endi ol rýh – músin bop sol bıik tuǵyrdan bú­kil qazaq dalasyna ótkir de ójet, jyly da jyl­dam, namysty janarymen kóz jazbaı qarap turatyn bolady. Al onyń “Úshinshi Almatydaǵy” sol rýh músini muqym eliniń, tutas jurtynyń kóz al­dynan máńgi ketpeıdi, jadynda, júreginde saqtalady. Tursyn JURTBAI. Astana.