Alqaly basqosýǵa elimizdiń Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulova, Parlament depýtattary men mınıstrlik, ulttyq kompanııalar men medısınalyq ortalyqtar, sheteldik dıplomatııalyq korpýs ókilderi, sondaı-aq Til komıtetinde ár jyldary qyzmet atqarǵan tóraǵalar men óńirlerden arnaıy shaqyrylǵan til janashyrlary, ustazdar qaýymy, «Jas Otan» jastar qanaty uıymynyń músheleri, zııaly qaýym qatysty. Barlyq oblystardan kelgen jaýapty mamandar memlekettik tildi damytýǵa qatysty, latyn álipbıin ıgerýge baılanysty ár óńirdiń jetistikterinen habar beretin kórneki kórme ótkizdi. Forýmnyń plenarlyq otyrysyna moderatorlyq etken Shaısultan Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy» KeAQ-nyń bas dırektory Álibek Asqar memlekettik tildiń máselesin barlyq jerde keńinen qolǵa alyp, keshendi uıymdastyrý is-sharalaryn júrgizý qajettigi boıynsha kózqarasyn batyl bildirdi.
– Táýelsizdigimizge qol jetkizgenimizge de minekı, 27 jyl tolypty. Osy jyldary elimiz ekonomıkada, saıasatta, áleýmettik salada kóptegen jetistikterge, alýan ıgilikterge qol jetkizdi. Alaıda bulqynsaq shamamyz jetpeı, aıǵaılasaq daýysymyz jetpeı býlyqqan bir másele bar. Ol – memlekettik til máselesi. Bylaıǵy bóten jurttan uıat boldy, qazaq tilin áli kúnge tuǵyryna qondyra almaı qınalýdamyz. Qazir qalada da, dalada da qazaq tilinde sóılegendi kórsek – balasha qýanatyn boldyq. Ana sózine tilin syndyra almaı jatqan baldyrǵanǵa birinshi synyptan aǵylshyn tilin úıretemiz dep kúpıdik. Qudaı saqtap, osy jylǵy tamyz keńesinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev aǵylshyn tilin oqytýdy úshinshi synypqa aýystyrdy. Bul ózgeriske jurtshylyq qýanyp jatyr, – degen ol elimizdegi eń mańyzdy ári kezek kúttirmeıtin aýqymdy máselelerdiń sheshimin oılastyrýǵa ózge áriptesterin belsene qatysýǵa shaqyrdy.
Jıynda sóz alǵan elimizdiń Mádenıet jáne sport mınıstri Aqtoty Raıymqulova Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» Joldaýyn iske asyrý maqsatynda, sondaı-aq «Qazaq tili álipbıin latyn qarpine 2025 jylǵa deıin kezeń-kezeńimen kóshirý jónindegi is-sharalar josparynyń» aıasynda mınıstrliktiń kóptegen jumystardy atqaryp jatqanyn tilge tıek etti. Ásirese, tilimizdiń qoǵamdaǵy qyzmetin arttyryp, onyń áleýetin kóterý isi mınıstrlik nazarynda ekenin aıtqan Aqtoty Raıymqulova jahandaný jáne ulttaný úderisindegi qazaq tiliniń ómirsheńdigin arttyratyn reforma – jańa álipbıge kóshýdiń mańyzyna toqtaldy.
– Osy reformany júzege asyrý barysyndaǵy mindetterdi aıqyndaý jáne atqarylǵan jumys nátıjelerin nasıhattaý rýhanı jáne saıası mańyzdy faktorlardyń biri. Álipbı reformasynyń jalpyhalyqtyq sıpat alý tetikterin iske qosý – búgingi kúnniń ózekti máselesi. Onyń joldaryn anyqtaý, Qazaqstandaǵy jáne álemdik tildik qaýymdastyqtaǵy qazaq tiliniń róli men mártebesi týraly zamanaýı bilim, aqparat, nasıhat alańdarynyń jumysyn uıymdastyrý búgingi forýmnyń mindeti, – degen mınıstr respýblıkalyq forým jumysyna sáttilik tileı otyryp, qabyldanǵan sheshimder memlekettik tildiń damýyna jáne álipbı reformasynyń nátıjeli júrgizilýine tıisti septigin tıgizetindigine senim bildirdi.
Qazaqstandaǵy qazaq tiliniń ahýaly jóninde sóz bolǵanda, til mártebesiniń jaǵdaıyn barynsha shynaıy ashý arqyly, memlekettik tildi damytýǵa qajetti usynymdar barynsha ashyq talqylandy. Elimizdegi toǵyz oblys pen respýblıkalyq dárejedegi qalalarda túgel jabylǵan til basqarmalary forýmǵa jınalǵan kópshiliktiń ortaq janaıqaıy bolǵandyǵyn ańǵardyq. Til tóńireginde qalyptasqan mundaı jaǵdaıdyń barsha jurtshylyqty alańdatyp otyrǵandyǵyn jetkizgen til mamandary qazaq tiliniń búgingi dáýirde qoǵamdyq qatynasty basty ıgiligine aınaldyrý boıynsha arnaıy usynystaryn ortaǵa saldy. Bul rette sóz alǵan qaıratker, ǵalym, til janashyry Amangeldi Aıtaly táýelsiz memleketimizdiń bolashaǵyna adal qyzmet etetin memlekettik tildi jetik meńgergen kásibı mamandardy kóptep tartý kerektigin aıtty.
– Áleýmettik zertteýler boıynsha, qazirgi jastar qazaq tilin biledi, otbasynda ózara sóılesedi. Biraq memlekettik apparatta qazaq tilin biletin jastarǵa jol tar. Orys tilin bilmese jolatpaıdy. Bizdiń tilimiz adammen keledi, kadrlarmen sheshiledi. Sondyqtan tórtinshi urpaq – keıingi tolqyndy bılikke kóbirek tartýymyz kerek. Tilimiz sol kezde ǵana óziniń tuǵyryna mine bastaıdy, – dep túıdi aqsaqal. Al irgedegi Aqmola oblysynyń jaǵdaıyn saraptaǵan QHA Ǵylymı-saraptama keńesiniń múshesi Ǵosman Tóleǵul qazaq tiliniń qoǵamdyq qyzmetin jandandyrý, qazaq tilin tarıhymyzdy, mádenıetimizdi, ǵurpymyzdy jetkizýshi qural ǵana emes, halqymyzdyń erteńin jalǵastyrýshy, ǵylym men ekonomıkany ilgeriletý tetigi týrasynda sheshile sóıledi.
– Osy jerde mynadaı máselege toqtalmaı ketýge bolmaıdy. Tilderdi damytý basqarmalaryna qarasty tilderdi oqytý ortalyqtary elimizdegi til saıasatyn júrgizýge úlken úles qosyp keledi. Qazaq tiliniń mártebesin kóterý jumystary bastalǵanda da bul qurylymdardyń atqaratyn mańyzy zor. Alaıda qazir birneshe oblysta tilderdi damytý basqarmalaryn ózge basqarmalarǵa qosyp, tilderdi oqytý ortalyqtary jabylyp memlekettik emes sektorlarǵa ótip jatyr. Osynyń saldarynan qazaq tilin oqytý, tilge suranysty arttyrý, qazaq tiliniń qoldanysyn keńeıtý, latyn álipbıin oqytý kesheýildep jatyr, – degen til janashyry tildik qurylymdarǵa tıisýdi toqtatý kerektigin aıtady.
– О́zim Aqmola oblystyq tilderdi damytý basqarmasynda 14 jyl jumys istep, zeınetke shyqtym. Qazir qarap otyrsam, qanshama jumys atqaryldy. Sonyń bir parasyn ǵana aıtaıyn. Jumysty bastaǵanda Aqmola oblysynda 700-den asa eldi mekenniń 29 paıyzynyń ǵana ataýy qazaqsha edi. Al endi 14 jyldyń sońynda olardyń 52 paıyzyn túgel qazaqshaladyq. Sol jyldary oblystaǵy birqatar aýdan men eki qalada til oqytý ortalyqtaryn ashtyq, bul ońaı jumys bolǵan joq. Buǵan ketetin qarjyny daý-damaımen, aıǵaı-súreńmen sheshtik. Endi mine solardy shetinen jabý bastaldy. Memlekettik tildiń qazaqstandyqtardyń ortaq tiline aınaldyrý isinde til basqarmalary men ortalyqtar sheshýshi ról atqarady. Jabý áreketterin jalǵastyra bersek til saıasaty qalaı júzege asady? Bul qurylymdardyń shtaty, olarǵa jumsalatyn qarjy jergilikti bıýdjettiń bolmashy bóligin ǵana quraıdy, – degen ol álipbı reformasynyń sátti júrgizý, salalyq termınologııany jetildirý, memlekettik tildi úıretýdiń tıimdi tásilderin oılastyrý boıynsha birqatar usynystaryn jetkizdi.
Til forýmynyń plenarlyq otyrysy Ǵylym, bilim jáne til; Bıznes jáne til; Zań jáne til; BAQ jáne til; Memlekettik til bolashaǵy – jastar bolashaǵy; О́ńirlerdegi tildik ahýaldy taldaý syndy birneshe baǵyttardy qamtyǵan seksııalyq jumystarmen jalǵasty. «Bıznes jáne til» seksııalyq alańynyń moderatory Sofııa Qajıaqparqyzynyń aıtýynsha, pikirtalas barysynda bıznestegi qazaq tiliniń ahýaly, osy saladaǵy qoldanysy, bıznes, qarjy sııaqty basqa da mamandyqtarda oqıtyn bolashaq mamandardyń qazaq tilindegi kásibı quzyrettiligi, qazaq tiliniń bolashaǵy men ultaralyq qarym-qatynastaǵy róli qarastyrylǵan. Sondaı-aq mass-medıa keńistigin ártúrli jastaǵy balalarǵa arnalǵan sapaly, mazmundy qazaq tilindegi kontentpen qamtamasyz etý, qazaq tiliniń ulttyq korpýsyn ázirleý, «Men qazaqsha sóıleımin» jalpyhalyqtyq qozǵalys uıymdastyrý syndy jumystar da forým qatysýshylarynyń nazarynan shet qalmady.
Qaralǵan máseleler boıynsha ortaq tujyrym bekitilip, Úkimetke, Parlamentke til saıasatyn júzege asyratyn 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamaǵa qazaq tiliniń qoldanysyn mindetteý normatıvterin bekitetin «Memlekettik til týraly» zań qabyldaý týraly usynys joldanatyn boldy. Sondaı-aq naqtyly usynystar negizinde «Til-Qazyna» ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy «Jahandaný jáne ulttaný úderisindegi qazaq tiliniń ómirsheńdigi» respýblıkalyq Til forýmynyń arnaıy qarary qabyldanyp, tıisti mınıstrlikterge tapsyrylmaq.
