1969 jyldyń shildesi edi. Sol jylǵy shildeniń ystyǵy áli este. Álde ol mektepti jańa bitirip, arman jeteginde týǵan jerden uzap bara jatqan shákirt janynyń qýanysh pen kúdik aralasqan kóńiliniń qyzýy ma eken? Batystan Shyǵysqa, Shyǵystan Batysqa tartqan ulan joldyń boıyndaǵy tynymsyz qozǵalys – ómir aǵysy meni de albyrt armanmen terbetip, Batystan Shyǵysqa alyp kele jatty. Sonaý qıyrdan, sol kezdegi Gýrev atty óńirdiń Aqkıiztoǵaı degen shalǵaıdaǵy aýylynan on bala – klastastar Almatyǵa jol tartyp kelemiz. Taqyldaǵan taqtaı tósekte, jıi toqtap, shaban júretin jolaýshylar poezynyń ishinde alty kún túnep, áreń degende Alataýdyń qarly shyńyna kóz qadadyq. Alań kóńil abıtýrıent degen ataýǵa áli úırenbegen bizderdi Almaty jańbyrlatyp qarsy aldy. Sol túni Almatynyń taý jaǵyndaǵy jańa shaǵyn aýdannyń shetinde, aıadaı gúlzardyń oryndyqtarynda jaýrap, jaqaýrap túnep shyqtyq. Úsh kúnnen soń QazGÝ-diń fılologııa fakýltetine qujat tapsyrdym.
«Alań da alań, alań jurt» dep babalarymyz jyrlaǵandaı, alań kóńilmen emtıhandarǵa kiristik. Sáti túsip, súrinbeı kele jattym. Sol kúnderde qalyń talapkerlerdiń arasynan bizden sál eresekteý, sál sharýagerleý kórinetin, shashyn artqa qaıyryp, kúreńqyzyl portfel ustaǵan, abyrjyńqy júrisi ǵana abıtýrıenttik minezge keletin, balań kóńilmen qaraǵanda QazGÝ-diń jas oqytýshysy sekildi kórinetin bir jigitti kórip qalyp júrdim. Ol kezde mundaı ádemi, abyroıly portfeldi professorlar ǵana ustaıtyn. Sodan da bolar ony kóbimiz jas oqytýshy dep qabyldappyz. Sol jas oqytýshy búginde aqsaqaldyq jasyna jetken salıqaly ustaz, syrbaz azamat, syndarly ǵalym.
Emtıhandardyń bárinen, konkýrstyń kárinen ótip, rektordyń buıryǵy oqylatyn keń aýdıtorııaǵa boı úıretip, jan-jaǵyma qarasam, kúreńqyzyl portfel de orta tustaǵy partanyń ústinde jatyr eken. Oqytýshy degenim ózimiz sekildi albyrt abıtýrıent bolyp shyqty. Kóp uzamaı Taldyqorǵannyń Qytaı jaq shetindegi, shekara boıyndaǵy Dunǵana degen jerge júgeri jınaýǵa kelip tústik. Nege ekenin qaıdam, bul joly kúreńqyzyl portfeldiń ıesin kóre almadym. Joldaǵy asýlardan asyp kele jatqanda, jol boıy aıaq sýytqanda da kózime túse qoımady. Kim boldy eken dep oılap qoıǵanym bar.
Júgeriniń osynsha ormandaı bolyp ósetinin bilmeýshi edim, onyń ishinde alǵashqy kúni adasyp, shep boılap shyǵanǵa ketken bizderdi shekarashylar ustap alyp, tinte tergep, jol biletin komsorgymyz Anarbaı Buldybaevtyń arqasynda jataqty zorǵa tapqanbyz. Egin dalasynan kún bata kóńildene án salyp, Aqtaýdy aıyryp, Qarataýdy qaıyryp kelgendeı bolyp oralamyz. Júgeri tıegen júk mashınasynyń ústinde torǵaıdyń balapanyndaı shúpirlep jatyp, sol kezde endi jurtshylyqqa keń jaıyla bastaǵan «Altynym» degen ándi ańyratyp kele jatamyz. Mashınadan túskesin baryp qarnymyzdyń ashqanyn bilip, Nazykeqyzy Baqyt kýrstasymyz daıyndap qoıǵan keshki asqa jınalyp, qaz-qatar otyra qalyp, ázil-qaljyńdy qozdata otyryp, tamaqqa bas qoıamyz. Shamasy, eki-úsh kúnnen keıin bolsa kerek, keshke kelsek ymyrttaǵy ottyń jaryǵynda júzi jalqyndana kórinip, bir jigit dombyramen syzyltyp án salyp otyr eken. Tyńdaı qaldyq. «Bizdiń aýyl Ketpenniń eteginde, erte tursam aýylyma jetemin be?» dep ózeýrete kelip, qaıyrmasynda «Sarybıdaı, saǵyndym qalqam, daýysyńdy-aı» dep úzildiredi. Buryn estilmegen án. Sarybıdaı degen qyzdyń aty boldy-aý shamasy dep oılap qoıamyn. Erke qyzǵa erkelete qoıylǵan esim bolar. О́ıtkeni «Qyz emes, qyzdyń aty qyzyl bıdaı» degen de án bar. Aqbıdaı degen án jáne bar. Jas júrekke jaqsy án balqyp kirgendeı boldy. Halqymyz qalqanyń atyn ánge qosqanda talaı tamasha esimderdi tapqan ǵoı, al bıdaıǵa qatysty attardyń bári úlbiregen saǵynysh, úpilmálik úmitke kelip tirelgende, tyńdaýshynyń da júregine uıa salyp, tańdaıyna tatı ketedi. Sondaı án endi myna jerde shyrqalyp jatyr. Ymyrtty jamylyp, yntyǵa jettik.
Jınala qaldyq. Tanı kettim, baıaǵy kúreńqyzyl portfeldiń ıesi. Surap kelip qalsaq, esimi Qunypııa, famılııasy Alpysbaev eken. Birge oqıtyn bolyppyz. Ol bul jerde sharýashylyq jumystarmen aınalysatyn bolypty. Qyzdarǵa kómektesip, sý ákelip, otyn jaryp, qoly bosaǵanda dombyrasynyń qulaq kúıin keltirip, kúnde keshte bolatyn stýdenttik dýmandy ortaǵa shyǵyp, kópshilikti ánge bóktiredi. Bizben birge osynda kelgen talantty bolashaq qalamgerler, jýrnalıster Tursyn Jurtbaı, Nesipbek Aıtovtar da etene aralasyp, etek-jeńimiz qosylyp ketti. Osy alǵashqy tanystyq elý jylǵa sozyldy. Alla násip etse, ári qaraı da sozyla berse deımiz. Jaqynda elý jyldan soń bas qosyp, Almatyny ánge bólegen qyzyqty sátti qaıyra bastan keshtik. Qunypııany qolqalap, sál syrqattanyp júrgenine qaramastan, «Sarybıdaıdy» saldyrdyq. Saǵynyp qalyppyz saǵynyshty ándi, qosyla shyrqap, shýaqtanyp qaldyq. Osynaý názik ıirimdi ánniń avtory ánshi-kompozıtor, Qunypııanyń týystas atasy Sadyqoja Moshanuly ekenin de keıin bilip, talaıly taǵdyryna tanys boldyq. Qazan aıynda Jetisý óńiri onyń 100 jyldyǵyn atap ótti. Kóne Ketpenniń boıy ánmen árlendi.
Sonymen, júgeri alqaby ánge bógip, kúıge kenelip qaldy. Erteńgi keshte «Moldabaı» degen án ketti. Bul án maǵan bala kúnimnen tanys edi, ákem de aıtatyn. Batysta daýysy shyǵanǵa ketetin, ánshilikten aldyna adam shyǵa qoımaǵan Moldabaı degen ánshi Orynbor óńirinde, Oıyldyń Kókjar jármeńkesinde attas ándi shyrqap, halyqty tik turǵyzyp, talantyna bas ıdirgen eken. Keshegi arsyz asharshylyqta, jaryqtyq ashtan ólipti, súıegi qazir Aqtóbe oblysynyń jerinde jatqan kórinedi deıdi. Orynbor kózden bul-bul ushty, áıtýir Edildiń boıyn terbegen erekshe án aman qaldy. Mundaı ándi búginge jetkizgen osyndaı azamattar ǵoı. «Moldabaı» meni birden Qunypııaǵa jaqyndata tústi. Osy eki ándi bas qosqan jerde, birge oqyǵan dostar kezdeskende Qunypııa aıtpaı ketken emes. Osylaısha halyq ánderi, halyq kompozıtorlarynyń syrshyl shyǵarmalary stýdent Qunypııa Alpysbaevty ádebıettanýdyń ǵylymı orbıtasyna alyp kele jatty.
Ádebıettiń materıaly – sóz óneri. Sóz óneriniń ǵylymı maıdany – ádebıettiń úsh teginiń kórkemdik-ıdeıalyq deńgeıine baǵa berý. «О́leńge árkimniń de bar talasy» dep abyz aqyn jazǵandaı, ádebıetke qazaq balasynyń talasy bar. Biraq olardyń da tańdamalysy, tanymdysy, ádebı júginiń qarymdysy jáne bar. 1974 jyly Qazaq Memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetin bitirip, arman jolynda jan-jaqqa tarap ketkende, sońǵy keshtegi qoshtasý dastarqanynda «Sarybıdaı» ánin sońǵy ret shyrqaǵan, qońyr dombyrasyn qushaqtap, kózinen jasy monshaqtap meıramhananyń aldynda jalǵyz qalǵan Qunypııa dos ol kezde ádebıettiń ǵylymı ortasyna dendep ketetinin ózi de bilmegen bolar. Oqyǵan adamǵa daýa bar ma, jylap turyp, «jurtta qalǵan kúshikteı jalǵyz qaldym» dep Abaı atasynyń belgili shýmaǵyn óz yńǵaıyna qaraı aıtqanyn bizder elý jyldan soń kúlip eske aldyq. О́tkenińmen kúlip qoshtasasyń degen osy eken. Quqań oqý bitirgesin ózine bilim bergen ýnıversıtetinde qyzmetke qaldy, osyndaǵy kásipodaq komıtetiniń belsendisi bolyp alǵashqy eńbek jolyn bastady. Birte-birte tóselip, ǵylymǵa qaraı ókshe kóterdi. Týǵan eldiń ǵajaıyp ánderi jas ǵalymnyń rýhanı deńgeıin kóterip, kópke tanytyp, kórkem ádebıettiń jolyna saldy. Keshegi náýbet jyldarda keńestik zulmattan bas saýǵalap, taý asyp, armanda qalǵan alys jerge qonys aýdarǵan Qunypııanyń ata-anasy 1956 jylǵy jylymyq kezinde atakúldikke at baılap, oshaǵyn tutatty. Jeti jasqa kelip, bilimniń aýylyna ańsary aýǵan Quqań týǵan eliniń tuńǵyshyndaı bolyp mektepke bardy. Ultymyzdyń talaı zııaly da zerdeli, talantty da talǵamdy túlekterin ushyrǵan Almatydaǵy ataqty №12 mektepti bitirgen Qunypııamen bizdiń jolymyz 1969 jyly osylaı toǵysqan bolatyn. Dunǵana dalasyndaǵy dýmandy kúnderde ol bizge Jetisý án mektebiniń týyndylaryn jetkizip, halyq ánderiniń qasıetin tanytty. Sonyń ishinde óziniń ósken jeri Ketpenniń aty atalatyn «Sarybıdaı» áni onyń án ónerindegi pasportyndaı bolyp, kóńil paraǵynda mórlendi.
Aýyl sharýashylyǵy jumysynan kelip, Vınogradov kóshesindegi stýdenttik jataqhanadan oryn alǵanda bizder bólmeles bolyp shyqtyq. Ánge odan ári meldedik. Keshke qaraı bizdiń bólmede án shalqyp, ótken-ketken qyzdar esikti burala ashyp, buıymtaı suraǵandaı bolǵanda, naýsha jigitterdiń nyǵmeti artyp, ázil-qaljyń aspandap ketetin. Bir kúni sabaqtan keıin bizge dóńgelek júzdi, jyly qabaqty, bappen sóılep, bııazy kúletin bir jigit keldi. Qunypııamen kópten tanys eken. Birazdan soń ánge kezek berilip, álgi jigit dombyranyń qulaq kúıin asyqpaı, bappen keltirip, ánge basty. Sáken seriniń «Taý ishinde» atty ánin kózin juma otyryp shyrqaǵan kezde bizdiń bólmeniń ózi at ústinde kele jatqandaı teńselip, taý jaqyndap, keshtiń jumbaq tynysy janymyzdy baýrap, sulýyna asyqqan Sákenge aınalyp kete jazdadyq. Bul keıin qazaq dalasy men qalasyn ánge bólegen talantty ánshi, tamasha azamat Jánibek Kármenov eken. Osylaısha Qunypııanyń dosy arqyly biz endi Arqanyń án mektebine de shákirt bolyp shyǵa keldik. Keıingi jyldarda Qunypııamen birge ataqty ánshi Dánesh Raqyshevtyń aýylyna arnaıy baryp, án keıipkeri – Ketpenniń eteginde onyń óz aýzynan «Sarybıdaıdy» tyńdadyq.
Bir qýanyshtysy, bizdiń asyl ustazdarymyz ol kezde saptaǵy sarbazdaı bolyp ýnıversıtet aýdıtorııalaryn toltyryp turatyn. Sonyń ishinde ol kezdegi jarqyldap turǵan jas jigit, keıin akademık atanyp, Memlekettik syılyqtyń laýreaty bolǵan ustazymyz Rymǵalı Nurǵalı aǵamyz bizdiń bárimizden myqty ǵalym, talantty aqyn-jazýshy shyǵady degen kámil senimde bolatyn. Rykeńniń jetekshiligimen Quqań 1986 jyly «Qazirgi qazaq poemasynyń janrlyq máseleleri» degen taqyrypta fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty ataǵyn qorǵap shyqty. Qazaq poezııasynyń poema janry 60-70 jyldarda ıdeıalyq, kórkemdik, tarıhı-tanymdyq jaǵynan úlken beleske kóterilgen edi. Hamıt Erǵalıev, Qalıjan Bekqojın, Ábý Sársenbaev, Juban Moldaǵalıev, Syrbaı Máýlenov, Qaınekeı Jarmaǵambetov, Ǵafý Qaıyrbekov, olardan keıingi Muqaǵalı men Jumeken bastatqan talantty top, odan keıingi jas tolqyn poemalarynyń tynys-deńgeıin jan-jaqty asha kórsetken ǵylymı eńbegi qazaq ádebıetindegi janrlyq jańǵyrýdyń búge-shigesin dáıekteýde eleýli eńbek sińirdi. Poemanyń taqyryptyq tanymyn saraptaýda, janrlyq júgin jikteýde, onyń mazmundyq-pishindik tutastyǵyn tanytýda kósheli eńbek jazǵan ǵalym odan keıingi, 2000 jyly sátti qorǵaǵan: «Qazaq ádebıetindegi tarıhı shyǵarma: tanym men kórkemdik» atty doktorlyq dıssertasııasynda tarıhı sana men kórkem ádebıettiń arajigindegi baılanys pen sabaqtastyq týraly keńinen sóz qozǵap, uzaq jyldardan beri Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń bolashaq ádebıetshilerine osy pánderden dáris oqyp keledi. Bir kezderi, abıtýrıent shaqtaǵy, juqalaý kelgen kúreńqyzyl portfeli ári jańalanyp, ári salmaqtyraq bola túsken. «Professordyń portfeli» degen termın bilimniń qorjyny degen qazaqy uǵymǵa da dendep keledi. Osyndaı «professorlyq portfeldi» ustap, qatarlasyp kele jatqan ǵylym doktorlary, professorlar: Baltabaı Ábdiǵazyuly, Anarbaı Buldybaev, Tursynbek Baımoldaev, Seıfeden Sútjanov, Altyn Baqradenova, Sulýshash Bekmyrzaeva, Dámegúl Baıjigitova, Qońyr Muqataeva, Lıazzat Erejepova, aqyndar Jaqsylyq Aıjan, Zeınolla Ákimjanov, Murat Tólendıev, jazýshy Janar Ábdisheva, dintanýshy jýrnalıst Shárbaný Ábdirahmanova, aýdarmashy Baqyt Nazykeqyzy, teatr-kıno synshysy Sultan Shomaev, mádenıettanýshy Ábdiǵalı Bekishev, elimizdiń oqý isiniń úzdik ustazdary Maıra Tólebaeva, Raýken Qasymova, Serik Sultanǵalıev, Kúlshara Álkenova, Aqbópe Ábjapparova, Perýza Eshpanova, Jáýdirkóz Álimbetova, Saǵadat Ońǵarova, Sholpan Esjanova, Tóleý Dosmaǵambetova, Gúlnár Ǵalına, Jadyra Esqalıeva, Baǵdat Nurkenova, Mıýa Qurmanbaeva, Marııa Kataeva, Sárýar Mahmetova birge oqyǵan, Qunypııanyń «Sarybıdaıyna» saǵynyshymyzdy qosqan kýrstas dostarmyz. Bul án Qunypııa dosymyz arqyly bizdiń kýrstyń lırıkalyq ánurany boldy. Án ádemi jyldardyń áserli dánekeri bolyp qalyptasty.
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi, ǵalym-ustazdyń qalamynan jáne qalaýynan týǵan birneshe oqýlyqtar, ádistemelik quraldar, baǵyt-baǵdarlyq baǵdarlamalar týǵan ádebıetke qyzmet etetin bolashaq qalamgerler men ǵalymdardyń nazarynda bolyp, jas tolqynnyń jan dúnıesine bilim sáýlesin sebýde. Osynaý jyldarda elimizdegi eń basty eki bilim ordasy – Ál-Farabı jáne Gýmılev atyndaǵy ulttyq ýnıversıtetterdiń fılologııa fakýltetinde jas urpaqqa tálim-tárbıe berip, izdenis jolyna baǵyshtaǵan Qunypııa Alpysbaev jeti beles – 70 degen bedeldi jastyń bıigine shyǵyp, án men ádebıettiń qos tizginin qatar ustap, egemen elimizdiń bilim salasyna óziniń eleýli úlesin qosyp keledi. Ánmen bastalǵan ádemi ǵumyr ádebıet degen ult qaınarynyń qazynasymen tolyǵyp, onyń qalamynan týǵan oqýlyqtar joǵary oqý oryndarynyń baǵdarlamasyna kirip, oqytylý ústinde.
Ultymyzdyń uly óneriniń biri – án óneriniń sarqylmas qaınarynan sýsyndap, sol arqyly týǵan ádebıetke kelip, ǵalym atanyp, ǵıbratty ómir jolynan sátti ótip kele jatqan azamattardyń qatarynda Qunypııa Alpysbaev abyroıly bıikten kórinip keledi. Án men ádebıetti qatar ustap, óz ortasynda qurmet pen iltıpatqa bólenip kele jatqan jaqsy dos, jaısań azamat, belgili ǵalym Qunypııa Alpysbaevtyń ómir jolyn aıtý arqyly men óz kýrstastarymnyń jetken jetistikterin de kóńil toǵaıta bildire otyryp, kóńil aspanyn joǵary kóterdim.
«Sarybıdaıdyń» sazy keler kúnderge jeteleı bersin.
О́tegen ORALBAIULY,
Memlekettik syılyqtyń laýreaty
