Sheteldikter Altyn Orda týraly ne biledi?

Osy sharadan keıin jarııa­laǵan alǵashqy Joldaýynda Prezıdentimiz óz oıyn naqty maqsatpen dáıekteı kele, Altyn Orda­nyń 750 jyl­dy­ǵyn tól tarı­hymyzǵa tý­rıs­ter nazaryn aýdarý tur­ǵy­sy­nan toılaýdy jón sa­naı­tynyn jetkizdi. Osy ret­te sheteldikterdiń tarıhı baı­lyǵymyz týraly ne biletini qarapaıym tarıhshy retinde meni tolǵandyrdy.

Osy maqalany jazý kezinde joǵarydaǵy saýalǵa jaýap tabý maqsatymen halyqaralyq derekkózderden Altyn Orda týraly ne jazylǵanyn zer­deledim. Aldymen az-kem sholyp shyǵaıyq. 20 jyldan asa ýaqyt boıy oqyrmandarǵa túrli taqyrypta, san salada zertteý maqalalaryn usy­nyp kele jatqan 13 mıllıon qol­danýshysy, 100 shaqty ǵalym, zertteýshi, jýrnalıs­ten quralǵan maqala jazýshylary bar www.thoughtco.com portaly 2019 jyldyń 24 aqpanynda «Altyn Orda qandaı bolǵan? Mońǵol ımpe­rııasynyń uly kúshi» (What was the Golden Horde? The Mongol Empire’s greatest settled force) atty jumysty jarııalaǵan. Maqalany Azııa boıynsha tarıhshy, AQSh-taǵy Boston ýnıversıtetiniń tarıh ǵylymdarynyń PhD doktory dárejesin ıelengen Kallı Shepanskı (Kallie Szczepanski) jazypty. Avtor osy eńbegin: «Altyn Orda – 1240-1502 jyldary Reseı, Ýkraına, Qazaqstan, Moldova jáne Kavkaz jerlerin basqarǵan otyryqshy mońǵoldar toby. Altyn Ordany Shyńǵys han­nyń nemeresi Batý han qur­ǵan», dep bastaıdy. Negi­zin­de alyp ımperııanyń ǵumyry Joshy ulysynan bastaý alǵany málim, ıaǵnı onyń tarıhy sál tereńdeý.

Gýmanıtarlyq jáne áleý­met­tik ǵylymdardaǵy eń­bek­termen bólisetin, ǵyly­mı blogtar, kitaptar, jýrnaldar men maqalalardyń 4 platformasynan quralatyn fransýzdyq OpenEdition iri aqparattyq quralynyń saıtynda tarıh zertteýshisi Tomas Tanestiń (Thomas Tanase) «Altyn Ordanyń hrıstıan hany ma? «Koktoganýs» jáne Altyn Ordanyń ıslamdaný kezindegi geosaıasaty» (A Christian Khan of the Golden Horde? ‘Coktoganus’ and the geopolitics of the Golden Horde at the time of its Islamisation) atty maqalasyn jarııalaǵan. Avtor fransýzdardyń ortaǵa­syrlyq tarıhynda eleýli oryn alatyn jazýshy Pızanyń Varfolomeıi 1390 jyldary jazǵan (De conformitate vitae beati Francisci ad vitam Domini Iesu) eńbekke silteme jasap, sol kitapta kezdese­tin «Tartar» dep berilgen keıipker Koktoganýs (budan ári Kóktoǵan) týraly aıtady. Kóktoǵan Altyn Ordany 1291-1312 jyldary bılegen Toqta hanmen jáne odan keıin bılik basyna kelgen О́zbek hanmen qatar aýyzǵa alynatyny jazylǵan. Maqalany jazýshy «Sonda osyndaı kitaptar men tarıhı derekterde kezdesetin Kóktoǵan Toqta han ba?» degen suraqqa jaýap izdeıdi. «Eger Kóktoǵan men Toqta shynymen de bir adam bolsa, onda ol hrıs­tıan dinin qabyldaǵanyn bildi­re­di ǵoı» (If Coktoganus and Toqta really are one and the same person, he would have conver­ted to Western Christianity), degen avtor musylman derek­kózderinde Toqtanyń biraýyzdan «putqa tabynýshy» retinde sıpattalatynyn atap (Toqta is unanimously described by Muslim sources as an ‘idol-worshipper’) ótipti. Maqala mazmunynda fran­sýz­dardyń Eýropadaǵy birqatar elderdi jaýlap alǵan Altyn Ordanyń keń kólemdi saıasatyna qalaı aralasqanyn aıta kele, Kóktoǵannyń hrıs­­tıan dinin qabyldaýy múm­kin emestigine negiz joǵyn dáıek­tep, Kóktoǵan Toqtanyń týy­sy degen fransýz tarıhshy­sy Rıchard Jannyń 1998 jyly jazylǵan eńbegindegi boljamǵa toqtaıdy.

Polıaktardyń www.pod­go­rski.com saıtynda «Altyn Orda handyǵy» (Khanate of the Golden Horde» taqyrybynda keń kólemdi materıal: «Altyn Orda – Mońǵol ımperııasy­nyń soltústik-batys bóliginde HIII ǵasyrda ornaǵan, áýelde mońǵol, keıinirek túrkilengen handyq» dep bastalady. Sodan soń, Brıtan ensıklopedııasyna (Encyclopaedia Britannica) silteme jasalǵan maqala­da handyqtyń budan bólek Joshy ulysy jáne Qypshaq handyǵy ataýymen de belgili ekeni baıandalady. Materıalda sondaı-aq amerıkalyq tarıhshy Charlz Halperınniń (Charles J. Halperin) 1985 jylǵy «Reseı jáne Altyn Orda» atty kitabyndaǵy derekke súıene otyryp, «Altyn Ordanyń halqy kóbine ıslamdy keıinirek qabyldaǵan mońǵol men túrkilerdiń aralasýynan quraldy», delin­gen. Bul – joǵarydaǵy altynordalyqtardyń dinine qatysty sóz qozǵalǵan avtor­dyń boljamyna qosylǵan ún ispetti. Menińshe, teolog­tar­ǵa taptyrmaıtyn taqy­ryp. О́zge eńbekterge qaraǵanda jan-jaqty zerdelengen maqa­lada Altyn Ordada kósh­peli emes, otyryqshy máde­nıet­tiń damyǵany jáne onyń XIV ǵasyr basynda asta­na­sy bol­ǵan, sondaı-aq orta­ǵasyr­daǵy eń iri shahar sanatyna qosy­latyn Saraı-Berke qala­syn­da 600 000 halyq meken­degeni jazylypty.

Al saıahatshylar ne deıdi? Jıhankez-jazýshy, birneshe kitaptyń avtory anglııa­lyq Alan Boro (Allan Boroughs) Mońǵolııanyń astanasy Ulan-Batyrǵa barǵan 2011 jylǵy saparyn «Altyn Ordanyń or­ta­synda» atty sıkldy blog­­ta baıandaıdy. Onda ta­rıh­­qa tym tereńdemeıdi, bar bolǵany mońǵoldardyń qonaq kútýine, saıahatshy úshin qan­­daı kún syılaıtynyna, sýyqtan saqtaný úshin etti kóp jeıtinine toqtalǵan. Nasa degen mońǵol gıdiniń qalany aralatýdy mindetti túrde Shyńǵys hannyń eskertkishinen, jarty álemniń bıleýshisinen bastaǵanyn jetkizedi. Bul tusta aıtaıyn degenimiz jıhankezdiń jazýy emes, dál sol nemese sondaı saıahatshylar Altyn Orda taqyrybyn Mońǵolııaǵa barǵanda emes, Qazaqstanǵa kelip jazsa deımiz. Al tarıhı baılyǵymyz tóńireginde óz ǵalymdarymyzdyń ǵalam­dyq tilde jazýy – kezek kút­tir­meıtin másele. Bul shetel­dikterdiń Altyn Orda týraly naqty ári shynaıy aqparat alýyna ǵana emes, elimizdi ózge jurtqa tanytýynda, Memleket basshysy aıtqandaı, týrızmdi damytýǵa septigin tıgizedi.

Kúlaıhan MOLDABEKOVA,

tarıhshy