Áskerı yntymaqtastyq salasyndaǵy jańa kelisim
Alqaly jıynnyń kún tártibinde qaralǵan negizgi másele «Qazaqstan Úkimeti men Túrkııa Úkimeti arasyndaǵy áskerı yntymaqtastyq týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy jóninde boldy. Bul týraly Májilis minberinde Qorǵanys mınıstriniń orynbasary Tımýr Dándibaev egjeı-tegjeıli baıandady.
Onyń aıtýynsha, eki el arasyndaǵy atalǵan kelisimge 2018 jyldyń qyrkúıeginde Ankarada qol qoıyldy. Túrkııa – Qazaqstannyń mańyzdy ári negizgi strategııalyq seriktesteriniń biri. Osy ýaqytqa deıin eki memleket arasyndaǵy áskerı baǵyttaǵy yntymaqtastyq 1993 jylǵy 8 tamyzdaǵy áskerı bilim salasyndaǵy, sondaı-aq 1994 jylǵy 23 aqpandaǵy áskerı ǵylym, tehnıka jáne bilim salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly kelisimder negizinde júzege asyrylyp keledi. Joǵaryda atalǵan halyqaralyq sharttardyń keıbir erejeleri eki memlekettiń qoldanystaǵy zańnamasyna sáıkes kelmeýi jáne olarda is-sharalardy ótkizý boıynsha qarjylyq shyǵystarmen qamtamasyz etý tártibiniń bolmaýyna baılanysty áskerı yntymaqtastyq salasynda jańa kelisim jasaý týraly sheshim qabyldanǵan edi.
– Qarastyrylyp otyrǵan kelisimniń maqsaty taraptar arasyndaǵy teń quqyqtyq pen ózara tıimdilik qaǵıdattar negizinde áskerı yntymaqtastyqty damytýǵa negizdelgen. Kelisim áskerı daıarlyq pen oqytýdy qosa alǵanda, budan buryn qamtylmaǵan birlesken oqý-jattyǵýlardy ótkizý, áýe keńistigi arqyly áskerı múlik tranzıti, medısınalyq kómek kórsetý, zań quzyrettiligi, sondaı-aq basqa da máselelerdi kózdeıdi. Osy qujatty iske asyrý boıynsha sharalar taraptarmen birlesip ázirlegen Jyldyq yntymaqtastyq josparyna sáıkes júzege asyrylady. Kelisimdi iske asyrý Qazaqstannyń áskerı saladaǵy múmkindikterin keńeıtýdi qamtamasyz etedi jáne eki memleket arasyndaǵy áskerı yntymaqtastyqtyń damýyna oń áser etedi, – dedi T.Dándibaev.
Mınıstrlik ókiliniń baıandamasynan soń depýtattar kelisimdi maquldady.
Sottalǵan adamdar jazasyn óz elinde óteıdi
Budan keıin halyq qalaýlylarynyń nazaryna Bas prokýrordyń orynbasary Marat Ahmetjanov «Qazaqstan men Mońǵolııa arasyndaǵy sottalǵan adamdardy berý týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasyn usyndy.
Bul zań jobasy 2018 jyly naýryzda elordada jasalǵan shartty ratıfıkasııalaýǵa baǵyttalǵan. Qujat eki el arasyndaǵy quqyqtyq qarym-qatynasqa qorytyndy jasaıdy. Shart sottalǵan adamnyń jazasyn óz elinde óteýdi qamtamasyz etpek. Qujat boıynsha sottalǵan adamdy berý úshin tıisti negizder eskerilgen. Bul turǵyda adam qabyldaýshy taraptyń azamaty bolýy, jasalǵan áreket eki jaqtyń zańy boıynsha qylmys dep sanalýy, ótelmegen jaza keminde bir jyldy quraýy kerek.
– Árıne qujatta sottalǵan adamdardy berýden bas tartý negizderi de qarastyrylǵan. Mysaly, el egemendigine, qaýipsizdigine, qoǵamdyq tártipke nuqsan keltiretin bolsa, sottalǵan adam qylmystan kelgen zalalyn ótemese nemese bizdiń azamattarǵa qaryz bolsa óz eline qaıtarylmaıdy. Qazirgi tańda Mońǵolııada jazasyn ótep jatqan Qazaqstan azamattary joq. Al elimizde Mońǵolııanyń 5 azamaty jazasyn ótep jatyr, – dedi M.Ahmetjanov.
Jalpy, Qazaqstan atalǵan qujatqa uqsas shartty 22 memleketpen bekitken. Jaqynda osyndaı qujatqa О́zbekstan, Vetnam, Kıpr, Argentına, Domınıkan jáne basqa da eldermen qol qoıý josparlanypty. Al Mońǵolııamen jasalǵan kelisimge osy otyrysta depýtattar qoldaý kórsetti.
Sonymen qatar plenarlyq otyrysta depýtattar Qazaqstan men О́zbekstan Úkimetteri arasynda eńbekshi kóship-qonýshylardyń eńbek qyzmeti men quqyqtaryn qorǵaý týraly kelisimdi ratıfıkasııalaý jónindegi zań jobasyn qarady.
Buǵan qosa salyqtyq bazany búrkemeleýge jáne paıdany salyq salý aıasynan alyp ketýge qarsy is-qımyl jasaý maqsatynda salyq kelisimderine qatysty sharalardy oryndaý jónindegi kópjaqty konvensııany ratıfıkasııalaýdy nazarǵa aldy.
Til ortalyqtaryn saqtaýǵa tıispiz
Kún tártibindegi máseleler qaralǵan soń ádettegideı depýtattar Úkimetke baǵyttalǵan depýtattyq saýaldaryn joldady. Mysaly, májilismen Fahrıddın Qarataev Nur Otan partııasy fraksııasy músheleriniń atynan Premer-Mınıstr Asqar Mamınge joldaǵan saýalynda memlekettik tilge qatysty birneshe máseleni kóterdi. Ol, ásirese, Elbasynyń 2025 jylǵa deıin barlyq qazaqstandyqtyń 95 paıyzy memlekettik tildi meńgeredi degen mindetin júzege asyrý úshin tildik qurylymdardy saqtaýǵa mán berdi.
– Til týraly zańnyń jáne Memlekettik baǵdarlama mindetterin iske asyrý úshin oblystyq jáne respýblıkalyq dárejedegi ákimdikterde Tilderdi damytý basqarmalary jáne solarǵa qarasty tilderdi oqytý ortalyqtary qurylǵan edi. Alaıda, qazir birneshe oblysta Tilderdi damytý basqarmalary ózge basqarmalarǵa qosylyp, tilderdi oqytý ortalyqtary jabylyp, memlekettik emes sektorǵa ótip jatyr. Aqmola, Qyzylorda oblystyq Tilderdi damytý basqarmalary Ishki saıasat basqarmasynyń quramyna engizilgen. Nur-Sultan qalasynda Tilderdi damytý men Arhıv isi basqarmalary biriktirilgen. Pavlodar jáne Mańǵystaý oblystarynda, tipti Mádenıet, Tilderdi damytý jáne Arhıv isi basqarmalary qosylyp ketken. Almaty qalasynda basqarma múlde joıylyp, qazirgi kezde qala ákimi apparatynda osy másele boıynsha birneshe maman ǵana jumys isteıdi. Sondaı-aq Atyraý, Túrkistan oblystarynda, Shymkent qalasynda Tilderdi damytý basqarmalary múldem joq. Latyn álipbıi qazaqtildi ortaǵa engiziledi desek, onda bul óńirlerde tildik reformany júrgizý úlken kedergilerge ushyraıdy. Til ortalyqtarynda da jaǵdaı osyndaı, – dedi depýtat.
Sondaı-aq Amanjan Jamalov, Quralaı Qaraken, Roman Kım jáne Narıne Mıkaelıan ózderiniń saýaldarynda aýyl sharýashylyǵyn damytý, ekologııa, jerasty sý qory máselelerin kóterdi.
